Shqipëroi: Finis Terre

***

Vdekja do t’vijë dhe sytë e tu do t’ketë –
kjo vdekje që na është shoqe
nga mëngjesi mbrëmjes, e pagjumë,
shurdhe, si ndonjë peng i vjetër
a ves absurd. Sytë e tu
fjalë fyle do t’jenë,
britmë e mbytur, heshtje.
K’sisoj i sheh mëngjeseve
kur veten vetëm përkul
mbi pasqyrë. Oh shpresë e shtrenjtë,
atë ditë do ta dimë edhe ne
se paskëshe qenë jeta e paskëshe qenë hiçi.

Vdekja e ka një vështrim për secilin.
Vdekja do t’vijë dhe sytë e ty do t’ketë.
Sikur një ves q’e le do t’jetë,
sikur në pasqyrë të shohësh
tek shkridhet fytyr’e vdekur,
sikur të dëgjosh një buzë t’vulosur.
T’pagojë do t’zbresim në vorbull.

[22 mars 1950]

 

 
Nga Shesh’i Spanjës do t’kaloj

I qartë do t’jetë qielli.
Rrugët do t’çelen
mbi kodrinë pishash e gurësh.
Trazim’i rrugëve
s’do e lëvizë at’ ajër t’ndenjur.
Lulet, stërkitur
me ngjyrat n’shatërvan,
synë do e luajnë si gra
çapkëne. Shkallët
tarracat harabelat
do t’këndojnë në diell.
Do t’hapet ajo rrugë,
gurët do t’këndojnë,
zemra do t’rrahë duke fërgëlluar
si ujët shatërvaneve –
shì ky do t’jetë zëri
që do ngjitë shkallët e tua.
Penxheret do e njohin
erën e gurit dhe erën e ajrit
mëngjesit. Një portë do t’hapet.
Trazim’i rrugëve
do t’jetë trazim’i zemrës
në dritën e dëshpëruar.
Do t’jesh ti – shtangët dhe qartë.
 
[28 mars 1950]

 


 

 

 
Verrà la morte e avrà i tuoi occhi-
questa morte che ci accompagna
dal mattino alla sera, insonne,
sorda, come un vecchio rimorso
o un vizio assurdo. I tuoi occhi
saranno una vana parola
un grido taciuto, un silenzio.
Così li vedi ogni mattina
quando su te sola ti pieghi
nello specchio. O cara speranza,
quel giorno sapremo anche noi
che sei la vita e sei il nulla.

Per tutti la morte ha uno sguardo.
Verrà la morte e avrà i tuoi occhi.
Sarà come smettere un vizio,
come vedere nello specchio
riemergere un viso morto,
come ascoltare un labbro chiuso.
Scenderemo nel gorgo muti.
 
 
Passerò per Piazza di Spagna

Sarà un cielo chiaro.
S’apriranno le strade
sul colle di pini e di pietra.
Il tumulto delle strade
non muterà quell’aria ferma.
I fiori spruzzati
di colori alle fontane
occhieggeranno come donne
divertite. Le scale
le terrazze le rondini
canteranno nel sole.
S’aprirà quella strada,
le pietre canteranno,
il cuore batterà sussultando
come l’acqua nelle fontane –
sarà questa la voce
che salirà le tue scale.
Le finestre sapranno
l’odore della pietra e dell’aria
mattutina. S’aprirà una porta.
Il tumulto delle strade
sarà il tumulto del cuore
nella luce smarrita.

Sarai tu – ferma e chiara.

[28 marzo 1950]

49 Komente

"PS: Apostrofi, nga anet tona, sikur fle nga krahu tjeter"

Qe d.m.th.?

Hic vallai, asgje serioze.  U be kohe larguar nga memedheu dhe thashe mos kam humbur ndonje gje te re nga shqipja smiley.

Monde, pyetja ishte seriozisht. Besome!

Seriozisht e kisha.  Apostrofi a cfare quhet keto dite, " ` " keshtu e kam njohur.  Nga ana tjeter, i perdorur si ne perkthimin me lart, s'e kisha hasur ndonjehere ne shqip.  Kaq.  smiley.

PS: Per perdorimin pastaj (pavaresisht krahut) liri artistike, tjeter gje. 

Monda, tek kahu i apostrofit s'kam gisht, te betohem! Duhet te jete ceshtje e font-it kur e hedh nga Word-i. As qe e kisha vene re me thene te drejten!

Edhe per perdorimin kam respektuar rregullat e drejtshkrimit, asgje me teper...

Aha, ok smiley.  (Per Zotin me fute ne mendime smiley, thashe se mos kush e di, ka ndryshuar krah, dhe s'e kisha ditur.)

Nuk e kisha te perdorimi, megjithese meqe u ndodhem (edhe e influencuar ca nga recitimi i Gassman) e ardhmja e foljeve per mendimin s'duhej "ngrene."  

Vdekja do t’vijë dhe sytë e tu do t’ketë - sikur nuk e ka ate force qe te jep versioni italisht.   "Vdekja do të vijë, dhe sytë e tu do të ketë."  Ose, ose "Do vijë vdekja, dhe sytë e tu do ketë." 

Nejse, ka vend per te lozur apo sic the vete, per disa versione smiley

 Rrofsh Fin. Tani m'u kujtua edhe antologjia ku i kisha lexuar. Perkthimi eshte i mire megjithese une do ta kisha perkthyer pak me ndryshe.  Mendje mendje apo jo? Sidoqofte, thanks again!

Hi Fin! smiley

e paske pru? muhabeti qe si me pshtu nga ato dy nyjet e kohes se ardhme, apo jo?

verra dhe avra. vallaj sport i rond osht. po edhe ne origjinal nuk se tingullojne kushedi se ca, simas asaj times gjithnji.

vedrai, kuando il mondo kambiera... smiley kjo ka pas tingellu per s'mari ne fakt.

deri neser.

Falenderoj qeverine e Peshkut per plotesimin e lutjes! smiley

@Pf, jam kureshtare te shoh perkthimin tend... Jam gjithnje e mendimit qe per letersine e mire duhet te ekzistoje me shume se nje perkthim. Edhe une vete kam me shume se nje variant per keto poezi ...

@Em sec pashe nje semafor kantian andej nga nahija tjeter... smiley

ps Nga nyjet s'shpetojme dot... Nga te gjitha nyjet...

Poezi te mrekullueshme. Sidomos e para.

Perkthimi me duket i sakte ( me nje veshtrim te shpejte). Eshte ruajtur ritmi, tengellimi i vargut. Nuk di nese duhen patjeter ato t' . Mendoj qe qendron edhe pa to, ndersa ato nuk qendrojne mire ne toskerishte. T' jane me te perdorshme ne gegerishte. E mendova te perkthyer ne gegerisht dhe ka nje tingellim me dramatik.

Gjithashtu :

T’pagojë do t’zbresim në vorbull.

mendoj qe eshte me mire te lihet ne ate rradhe fjales qe e ka vendosur autori, sepse ne recitimin qe ka vene Monda me siper duket sikur do te theksoje fjalen e fundit "heshtje" te cilen e perserit dy here. Kurse ne formen se si e ka perkthyer Finisterre theksohet me shume "vorbull"

Faleminderit qe i solle.

E mendova te perkthyer ne gegerisht dhe ka nje tingellim me dramatik.

Te njejten gje po mendoja!!!  Po ne gegerisht si do tingellonte?  smiley

 Do te vije vdekja dhe do kete syte  e tu -

kjo vdekje qe na shoqeron

nga mengjesi ne mbremje, e pagjume

e shurdhet, si nje brerje ndergjegje 

a ves i pakuptim. Syte e tu 

do te jene nje fjale e kote

nje britme e shuar, nje heshtje. 

Keshtu i sheh cdo mengjes

kur mbi vehten, e vetme perkulesh

mbi pasqyre. O shprese e shtrenjte

ate dite dhe ne do ta kuptojme

qe je vete jeta dhe asgjeja.

 

Per te gjithe vdekja e ka nje veshtrim.

Do te vije vdekja dhe do te kete syte e tu.

Do te jete si te ndahesh nga nje ves,

si te shohesh te rishfaqet ne pasqyre

nje fytyre e vdekur,

si te degjosh nje buze te shuar.

Te heshtur vorbulles do zbresim.

 

Hm, dy fjale per kete variant. Autori perdor nje gjuhe jo poetike por narrative, dhe e gjithe bukuria sipas meje eshte tek vizioni poetik dhe gjetja e vdekjes qe vjen me syte e dikujt. Ndaj dhe i bera perkthimin me te thjeshte te mundshem,duke ruajtur vetem thyerjen e vargut qe me pelqen pa mase. Thanks edhe njehere Fin.

Shume perkthime te mira Finis, flm qe i solle (dhe qe i perktheve)

 

Sa per eksperiment (meqe s kam perkthyer sakohe nga italjancja)


Ka me ardhe vdekja e syte e tu ka me pas

Kjo vdekje qe pas na ndjek

prej nadjes ne mbremje, e pagjume

e shurdhet, si pishmanllik i vjeter

a si nje ves trillan. Syte e tu

kane me qene nje fjale e kote,

nje britme e mbytur, nje heshtje.

Keshtu i keqyr cdo mengjesi

kur mbi vetveten perkulesh

ne pasqyre. O shprese e dashur,

ate dite dhe ne kem me marre vesh

qe ti je jeta, e ti je hici. Per te gjithe vdekja e ka nje veshtrim.

Ka me ardhe vdekja e syte e tu ka me pas

Do t'jete si me e lane nje ves

si me pa ne pasqyre

tek rilind nje ftyre te vdekur,

si me e ndi buzen e mshelur.

Thellesinave do t'zbresim memece.


Ka me zbrit morti e syte e tu do t'ket

Ky mort qi na shoqnon

pri agut n'mramje, i pafjetun

shurdh, si peng i vjeter

apo ves absurd. Syte e tu

do t'jene nji fjale boshe,

nji britme e mytun, nji heshtje.

Kshtu i kqyr cdo mjes'

kur veten hepon mi pasqyre. O shprese e dashtun,

at' dite dhe ne kem' me dit

n'se je vete jeta apo je hici.

Per t'tane morti ka nga nji vshtrim

Ky mort qi ka me ardhe syte e tu do t'kete

Do t'jete si nji ves i lanun

si t'shofesh n'pasqyre

nji fytyre t'vdekun tek rinjallet

si t'nish buzt e mylluna

do t'zbresim n'vorbull t'heshtun

 

ps. Kam kohe pa lexuar poezi kaq te thjeshta dhe kaq te fuqishme njekohesisht. Poezi te verteta.

 

Finoche,

Geg Shpella, nje kusheri i imi, per te formuar te ardhmen, perdor, dhe madje mjaft shpesh, formen "ka me", te pasuar nga pjesorja e foljes.

Shembull :

 Vdekja ka me ardhe dhe syte e tu ka me pase.

____

Shembull tjeter, nga biseda te dites :

A do t'i thuash atij per... e terrci-verrci ?

A ke me i thane (m'i thane) atij per... e terrci-verrci ?

Pergjigje : Po besa, kam me i thane.

____

Izabel : ky Gegu me lart nuk thote asnjehere "kshu", por thote ose "kshtu", ose "qështu", ose "qishtu"  ose "qashtu" (te tre zanoret, edhe ë edhe i edhe a jane zanore hundore, ose ndryshe alla franga.) Eshte dhe shkodrançja "njashtu" (ta marrsha), por shkodranishtja eshte vetem per te gjuajtur femra, dhe jo per kenge me lahute, sharki e çifteli. Malesoret e Medhenj, po. Keta besa edhe knojne edhe kcejne.

Perkthimi i Finisterre dhe i Izabel, nga shqipja qe gjykoj une, jane shume mire. Nje pershendetje per te dyja.

 

Per se mbari! Sinergji, pa gerr-verre, m'kish marre malli per kete ajer.

ps: Isabel, versioni jot, qershi mbi torte. smiley

Do ishte me mire "breng e vjeter" e jo " peng i vjeter".

Ne nje pjese me doli Pavese prej Devolli.

Ok, flm te gjitheve.

p.s. kisha shkruar nje koment te gjate qe me humbi. A mund te behet gje per ta rekuperuar? flm

@ emo, @hurbi, thanks. Merita kryesore i takon Finisterres, sepse ajo i solli dhe i perktheu. Une jam shume amatore ne perkthimet nga italishtja. Une e perktheva ne gegerisht.

@Hurbi, veretja jote eshte me vend. Do ta korigjoj.

Fin, me pelqyen te dyja, sidomos e dyta. E di c'me ndodh nganjehere? Ca poezi, sidomos te tilla qe i kam pasur studiuar ne fakultet me detyrim dhe asnjehere nuk merrnim mundimin t'i perkthenim, se duhej t'u benin analiza te gjata teksti, dhe kur i shoh shqip, me duken si poezi krejt te tjera, me tingellojne te panjohura me pare dhe me japin nje ndjesi krejt te re.

Por ama, variantet ne gegnisht si ai i Solit, ashtu dhe i Izabeles me shijuan pa mase.

Edhe me pelqeu fryma nen te cilen peshqit kane komentuar dhe folur. smiley

Ate punen e apostrofit te Mondes nuk e mora vesh une si ishte.

Faleminderit edhe nje here te gjitheve! smiley Doja te lija nja dy fjale mbi perkthimin dhe variantin tim.

Zgjodha standartin sepse m'u duk me i pershtatshem per nje autor si Pavese. Sinqerisht do te me pelqente te kuptoja pse ndokujt i eshte dukur sikur e kam perkthyer ne toskerishte.

Zevendesimi i zanores me apostrof ne poezi s'eshte dhe s'ka si te jete monopol i dialektit. Nga ana tjeter, standarti ose shqipja letrare te le plot mundesi te lira, sidomos ne vargezim...

Pavese ia kushton poezine ne fjale, ashtu si edhe te gjithe ciklin, dashurise se tij te pafat per nje aktore amerikane. Ne gusht te po atij viti (1950) e gjejne te vdekur ne nje hotel ne Torino. Dy kane qene pengjet e medha te shkrimtarit: grate dhe mospjesemarrja ne Luften e dyte (ne krah te rezistences, kuptohet).

Per mua qendra e rendeses se poezise jane vargjet:

"... O cara speranza,
quel giorno sapremo anche noi
che sei la vita e sei il nulla."

Per t'u dhene emfaze ne shqip i kam perkthyer duke perdorur nje kohe te Deshirores.

p.s. Leximi i Gassman-it mund te ngjalle respekt per hir te personazhit, por kur eshte e mundur per vete parapelqej leximin nga autori. Nuk jam dakort me heshtjet qe G. le mes fjaleve.

toskerishte= lapsus i imi. Kam pasur ndermend shqipen standarte, por ndoshta ngaqe ajo eshte shume me afer toskerishtes e kam shkruar ashtu.

Pra edhe duke e konsideruar shqipe standarte perseri mua me duket sikur ato t ngelen ne goje. Pra me fjale te tjera ne vend te:

Vdekja do t’vijë dhe sytë e tu do t’ketë –

do me tingellonte me mire

Vdekja do vije dhe syte e tu do kete.

Pra nuk eshte aspak fjala per perdorimin e apostrofit por per perdorimin e t'.

Apostrofi per shkurtimin e fjaleve ne shqipen standarte perdoret kryesisht ne dy raste:

1- ne poezi ( sidoms kur duhet te masesh vargun)

2- ne krijimin e te folures se karaktereve

Ne dialektin gegerisht ka nje perdorim shume me te gjere.

Gjithsesi ky eshte vetem mendimi im personal.

Hmm, une nuk mendoj qe e ke perkthyer ne toskerisht, ke perdorur standarte te mire. Apostrofi ne poezi mund te perdoret per te shkurtuar vargun ne funksion te metrikes dhe tingellimit. Ne fakt une ne gegerisht e perktheva per arsye metrike te vargut (jam perpjekur ti rri rrokezimit dhe vargezimit origjinal, dhe deri diku theksit), jo per arsye tjeter (nuk i kisha pare komentet e mesiperme qe kerkonin perkthim te tille). Mendoj qe ne poezi, per te ruajtur metriken dhe kuptimin, duhen marre elemente nga te gjitha dialektet apo te folmet e mundshme. Natyrisht, nese kjo behet e mundur nga standartja, s'ka pse te ndodhe.

Pike e rendesishme kjo, Sol-nocturnus, qe sapo theksove :

"duhen marre elemente nga te gjitha dialektet apo te folmet e mundshme."

Ne fakt, mendoj se gjuha jone do te behet vertet e dashur per te gjithe atehere dhe vetem atehere kur te kete nje shkrirje, deri-diku te natyrshme, por sidoqofte edhe te shtyre, te te dy dialekteve. Nese nje dite do te lexojme poezi apo proze ku nje foles i mire i toskerishtes do te kete futur ne shkrim (por edhe ne te foluren e tij te perditshme), elemente te mjaftueshem te gegerishtes, atehere do te kemi vertet nje arme te mire ne dore. Kuptohet qe edhe e anasjellta duhet te jete e vertete. Nje foles i mire i gegerishtes duhet te fuse me patjeter ne praktikat e tij te krijimit elemente te toskerishtes. Dhe kjo te arrije nje pike ku folesi do t'ju flase te gjitheve, gegeve dhe toskeve. Keshtu mesazhi perhapet ne me shume njerez, perveç te mires tjeter te pallogaritshme : perafrimi ne mendesi i te dy grupeve. Jo se jemi larg, por ka ende per t'u bere. Shartimi, te mos iu vije tharte mbeshtetesve te purizmit, sjell vetem gjera te mira. Dhe kjo nuk perjashton mundesine qe keta dy dialekte te kene jeten e tyre te veçante, sepse çdokush ka te drejte te kujdeset per dialektin e vet. Nese e krahasoj me Francen, edhe ketu ka plot gjuhe lokale te cilat i ka mbytur frengjishtja (me dhune), por ama frengjishtja njihet dhe mbetet gjuha e vetme e cila iu drejtohet te gjitheve.

E "frengjishtja" jone duhet te jete shartimi geg-tosk, baze per te gjithe, dhe pastaj gjithsecili eshte i lire ta ndjeke dialektin e vet si pasion. Keshtu e shoh kete pune, perndryshe ne do te behemi copa kapuçi duke u grindur me njeri-tjetrin per nje fjale apo shprehje.

une jam i mendimit qe zoterimi i se paku dy te folmeve nga dialektet eshte dicka e domosdoshme per nje njeri qe shkollohet ne shqiperi. mendoj se ne cdo krahine duhen studiuar ne shkolle nentevjecare dhe te mesme me detyrim bashke me standarten shqipe, dialekti vendas, dhe nje dialekt tjeter (preferencialisht ne toskeri nje e folme gege, dhe ne gegeri nje e folme toske). Te njohurit e dy dialekteve te vendit tend eshte mendoj une me e vlefshme se sa te njohurit e gjuheve te huaja qe s'do i perdoresh kurre... pasi te gjithe e thajne anglishten

Kjo sa per te ruajtur dialektet, qe s duhen bjerre per mendimin tim. Sa per poezine, e thashe, ajo ndjek ligjesite e veta, dhe krijon te folme "kreole" pa pyetur shume. Gjuha letrare pastaj, per mendimin tim duhet te jete e hapur ndaj pasurimit (nuk jam per zhberje e riberje).

Mua ende me kaplon romanticizmi kur kujtoj ata burrat e rilindjes kombetare qe ishin ne gjendje te shkruanin edhe ne dialektin tjeter, mbaj mend gurakuqin e fishten qe kane shkrujt dhe toskerisht (dmth e zoteronin), apo Dyl Frasherin, Asdrenin etj qe kane shkrujt edhe gegerisht bajagi mire. Faqe gomereve te sotem...

 

sol, seriozisht paragrafi i pare?  Dicentralizim (federalizem i holluar) ne mesimdhenie? 

Nuk jam aspak dakort.  Fare mire per njohje dialekti sherben, ose te pakten ka sherbyer pjesa e folklorit ne letersi.  Mund te zgjerohet kjo.  Por jo te studiohet si lende me vete.  Duke pare problemet qe hasim perdite me shqipen zyrtare (huazimet etj) me duket se kemi nevoje me urgjente per permiresim ne mesimdhenien e shqipes zyrtare. 

Per dialektet, folklori sherben shume mire (duke mos harruar ketu me kryesoren, kontakti njerezor.)  Dhe per me teper, pavaresisht se e permende shkarazi, kjo heq edhe me tej nje klecke tjeter, cili dialekt do perzgjidhej per mesimdhenie?  Sepse gegerishtja e Rrafshit te Dukagjinit, nuk eshte njesoj me gegerishten e Malesise se Gjakoves, ta zeme.  I njejti problem edhe me toskerishten.

Krijimet letrare, nga ana tjeter, bejne te veten sepse ne fund te fundit liria artistike t'i jep ato mundesi.

Per pasurimin e shqipes, nuk e di se c'ben Seksioni i Shkencave Shoqerore dhe Albanologjise, por mbase ka ardhur koha e krijimit te nje dege/akademie perkatese per pasurimin dhe "mirembajten" e shqipes.  (Pak a shume si Akademia Franceze.) 

Bien. Pak a shume, e sakte. Dua te theksoj ate punen e "kontaktit njerezor". Problemi eshte se kjo puna e gjuhes eshte e varur per çengeli ne punen e mendesise. Sepse, si mund te pretendojme une dhe ti Monda, apo tjetri matane, per nje shkrirje te ketyre dallimeve kur keto dallime ekzistojne ne mendesi te qelbura, te trasheguara dhe te reja ? Psh, per ç'djall shkrirjeje flas une kur njeri apo tjetri, ne vete atdheun e vet, shihet si njeri me bisht ngaqe e shqiptoi nje a apo o me hunde ? Kur krijohen kesi pengesash psikologjike, atehere kuptohet qe dialekti i tjetrit do te shihet si armik dhe jo si bashkeplotesues.

Sa per Akademite, keta na i marrshin t'ligat sepse keta ishin te zote vetem ne kohen e Partise se Punes qe te benin plot kumtesa dhe referate, plot gjera per nje grade apo shtepi dy dhoma e nje kuzhine ne Tirane. Sot qe ka ardhur puna qe askush s'te paguan, na doli qe asnjeri prej ketyre famemedhenjve nuk e paskesh pasur per pasion, per dashuri ndaj gjuhes e ndaj vendit te tyre, por thjesht per fleta-kampi dhe çamçakiza aeroportesh. Si nuk ndihen keta gjuhetaret e medhenj, ndonje tip Arqile Boti i gjuhes, qe te mbaje mberthyer nje ekran televizori me diturite e tij ? Hiç, asnje per be. Te gjithe shkencetaret jane strukur diku, gjejne viza e pasaporta per niperit, marrin ndonje para ne ndonje shoqate, dhe hasta la vista shqipes se ngrate.

Shkurt, nuk e shoh me ndonje sy optimist kete punen e shqipes.

Ti e ke pare çfare institucioni eshte Akademia franceze : edhe asgje tjeter mos befte, ajo nderhyn vit per vit duke nxjerre fjalorin e ri te gjuhes : cilat fjale te reja hyne kete vit, dhe cilat nuk munden te hynin sepse s'pate force. Dhe eshte baza. Nuk ka studiues francez qe te mos e gjeje nje fjale ne fjalor, kur t'i duhet e kur t'i teket. Kurse nje studiuesi shqiptar i duhet te çaje kaptinen vete e te sajoje lloj-lloj gjerash. Dhe pastaj vijne ngaterresat : Selimi i thote top, Kristaqi tap, Deda tip, e Visariola tup. Ec e lexo pastaj nje gje te hajrit.

Eh sa punet i kemi perpara, eh mire o mire.

Nuk e di situaten e fjaloreve shqip-shqip.  Dmth sa here publikohen.  Dhe c'hyn e del ne ta.  Por te pakten, me aq sa lexojme shtypin shqiptar, e shikojme mediat televizive, gjendja s'duket mire.  Pesimizmi menjane, biem dakort qe eshte nevoje urgjente kjo e Akademise, apo dicka e ketij lloji.

Per dallimet, diskriminimet, ndoshta jam automatikisht e "njeanshme" per arsye qe dihen tashme, ne kuptimin qe ne ambientin tim nuk kane ekzistuar.  Dhe mbase nuk i shoh me te njejtin dramatizim qe i sheh ti.  Nga ana tjeter, kemi te bejme dhe me dimensione te tjera pertej gjuhes qe s'eshte vendi per t'i permendur.  (Se mos harroj, ndjese shume finisterre per kete tjerrje qe po i bejme temes.) 

Psh, per ç'djall shkrirjeje flas une kur njeri apo tjetri, ne vete atdheun e vet, shihet si njeri me bisht ngaqe e shqiptoi nje a apo o me hunde ? Kur krijohen kesi pengesash psikologjike, atehere kuptohet qe dialekti i tjetrit do te shihet si armik dhe jo si bashkeplotesues.

Me duket e ekzagjiruar.  Megjithate, a) nuk eshte vecori shqiptare (kjo s'e jystifikon, por per argument, psh "damn yankees, dumb southerners&quotsmiley b) sic thashe pak me lart, ndikojne ketu aspekte te tjera.  

Per me shume, komplekset perkatese bejne te veten. 

Perfundimisht, pro ruajtjes dhe trashegimnise se folklorit, dhe kunder "zyrtarizimit" te dialekteve ne forme mesimdhenie.

Monda, modelet jane dy. Nje eshte modeli francez, model fashist ku dialekti i parisit i imponohet te gjitheve nderkohe qe shume gjuhe ne france (gjuhe, e jo me dialekte), jane ne rrezik zhdukje.

Tjetri eshte modeli spanjoll (deri diku edhe italian), ku krahas kastiljanes qe mesohet me detyrim si gjuhe zyrtare, nxitet kultivimi e nxenia e gjuheve e dialekteve iberike (dhe nuk e kam fjalen per katalonjen apo gjuhen baske, qe jane ceshtje te njohura nderkombetarisht, po per gjuhe si tarragonezja, apo ekstremadurenjo, apo leonese etj etj).

Sa per shqipen, qendrimi akademik eshte qe dialektet jane dy, pra ai i veriut dhe ai i jugut. Keto dy dialekte ndahen me pas ne nendialekte, ku geget kane zonen e shqiperise se mesme, zonen verilindore, zonen perendimore, dhe zonen veriore ekstreme, ndersa tosket kane toskerine, laberine, arvanitikane dhe arberishten. Me pas keto nendialekte ndahen ne te folme.

Nga keto te folme, shume pak kane patur fatin te kodifikohen. Kjo ama s'do te thote qe duhen lene te shkojne per lesh.

Sa per federalizmin, nuk e kuptoj se c'hynte ketu? Une nuk mendoj qe duhet lene pas dore gjuha letrare, apo identiteti kombetar, une them qe ky identitet kombetar nuk mund dhe nuk duhet te perjashtoje identitetet lokale.

Po qe per forme te organizimit politik te kultures, une jam per decentralizim te thelle (te koordinuar).

S'po kerkoj dizintegrim kombetar, perkundrazi. Ajo qe thua ti, qe dialektet ruhen ne studimin e folklorit, nuk ndodh ne fakt. Une njoh shume pak njerez qe te zoterojne ndonje dialekt (ne fakt dhe me shqipen letrare  shqepojne). Dialektet e te folmet duhen kultivuar, se bashku me letrarishten, kuptohet ne nje menyre me te kufizuar, se dialekte jane, po jo keshtu, te hupin krejt.

"Krijimet letrare" ne radhe te pare duhet te behen te gjalla. Ku jane, se s'eshte se po lulezon letersia shqiptare, qe te lulezoje dialekti permes saj.

Shpejt e shpejt, shembulli im "i preferuar":

"kam shku" apo "kam shkue"? 

Bera=bona, bana? 

(Keto jane shkurt, pa u marr me zgjedhime perkatese, pa u marr pastaj me derivatet e tyre, si psh "e shkuara" "e shkumja", "e shkuemja" etj. 

Hena, hona, hana? 

Rasti i Spanjes eshte ndryshe, se pastaj mos te marrim Meksiken qe ka 63 gjuhe zyrtare.  Per Spanjen, kemi te bejme me dicentralizim edhe pertej gjuhes.

"Krijimet letrare" s'mund te vijne me urdher nga lart.  Per kete nuk e di kujt i vihet faji.

Monda, nuk po sjell ndonje problem...

Sic te thashe, do studiohet letrarishtja. Full Stop.

Pastaj e folmja (jo dialekti) lokal. Po je tirons, do thuash ve:za. Po je dibran do thuash voeja. Po je skraparlli do thuash ve'ja. Po je myzeqar do thuash veza. etj etj.

Sa per dialektet, per kodifikimin e nje gegnishteje "zyrtare" dhe nje toskerishteje "zyrtare" duhet ndjekur tradita, ne menyre akademike. Besoj se per baze do te merrej gjuha e levruar e veriperendimit dhe e rajonit te korces.

Rasti i Spanjes eshte ndryshe? Edhe rasti i Frances, ndryshe eshte. Madje eshte me ndryshe, duke qene se bashke me Turqine dhe me Andorren jane vendet e vetme qe nuk e ratifikojne karten e te drejtave te minoriteteve, dhe mos harro qe sipas etnolinguisteve ka te pakten 75 gjuhe ne france qe do te meritonin status minoriteti, gjuhe nga te cilat nje pjese s'jane as latine... por po zhduken ne emer te "unitetit" gjuhesor francez.

Une njoh katalanas, dhe edhe pse aty eshte situate tejet e vecante politike, ata te gjithe dine spanjisht, sepse e mesojne ne shkolle si gjuhe zyrtare. Per te mos fol pastaj per gallegot, qe jane spanjolle e ndihen te tille, e megjithate nuk e lene te shkoje ne humbetire gjuhen e tyre (qe s'eshte castellano). E vertete eshte qe decentralizimi ne spanje shkon edhe pertej gjuhes, po kjo s ka te beje me temen, une po flas per decentralizim kulturor (politikun e diskutojme diku tjeter)

Sa per krijimet letrare, jam dakord me konstatimin tend, ate po pohoja dhe une, sepse ti po i paraqisje si shpetimtare te dialekteve krijimet letrare...e une po te them qe s po ia dalin dot te shpetojne letrarishten e jo dialektet.

Te te bej nje pyetje, ku e sheh problemin e kultivimit te dialekteve krahas letrarishtes (me perjashtim te mungeses se mesimdhenesve, po keta edhe per letrarishten skarco i kemi)?

Sic te thashe, do studiohet letrarishtja. Full Stop.

Pastaj e folmja (jo dialekti) lokal. Po je tirons, do thuash ve:za. Po je dibran do thuash voeja. Po je skraparlli do thuash ve'ja. Po je myzeqar do thuash veza. etj etj.

Full stop tek e para them dhe une.  Por ti po thua "yield" smiley

Po pikerisht sol, e folura perkatese "dialektore/lokale" eshte e folur qe behet, levrohet, flitet perdite.  Me duket e tepert edhe te "studiohet."  Dhe aq me teper, t'i shtosh dhe studimin e dialektit te veri-perendimit qe thua ti, nente-vjecaret (nga vitet shkollore) do behen lemsh.

Te vijme tek perzgjedhja.  Perse veri-perendimi?  Se mua me pelqen me shume t'i them vezes (ne letrarce, myzeqare) voe tropojance se sa vë (hundore) shkodrance smiley.  (Shume e thjeshtezuar, por besoj se e kupton ku e kam llafin.)

Me kryesorja per mua, s'kemi te bejme me gjuhe etnografikisht te ndryshme.  Keshtu qe s'kane nevoje per mbrojtje me karte.  Dhe duke qene se jam rritur me te pakten dy dialekte, nuk kam problem mos-njohjeje, dhe aq me teper kuptimi.  E shoh me shume si problemi kontakti (qofte folklor, letersie, muzike etj) se sa mesim-dhenie.  Pra dhe kultivimin, e shoh ne ate prizem. 

PS: Sa mesohet "korcarishtja" me Teto Ollgen s'ka per t'u mesuar ne shkolle smiley.  Nejse, thjesht per humor.  Nje fjalor me shprehje frazeologjike te zonave te ndryshme, do bente pune smiley

 

O monda smiley

dialektologjia eshte disipline e gjuhesise. nuk do detyrohet asnje kavajs te flase me gjuhen e elbasonlliut. kur ti studion gegnishten, natyrisht qe mund te studiosh variantet e ndryshme te saj, pse e sheh perjashtimisht? Me kater klase nje njeri eshte ne gjendje te nxere rregullat e pese gjashte te folmeve shqipe pa frike, sa kohe qe paralelisht studion letrarishten (se ki parasysh qe jane thjesht dialekte, jo gjuhe te tjera, nuk eshte aq e veshtire te mesohen).

te studiosh dialektet do te thote ti njohesh, jo domosdoshmerisht ti flasesh.

ndersa t'i flasesh nuk do te thote domosdoshmerisht as ti njohesh, as ti levrosh...

psh, shqip flasim te gjithe ketu, po ja ku po ta shpall haptazi se nje pjese derrmonjese nuk e njeh shqipen, e nuk eshte ne gjendje te shprehe mendime te sofistikuara ne kete gjuhe. smiley (e zeme se mendimet e sofistikuara u vijne ne koke, gjithmone)

neyse neyse...

le ta leme qe jemi te gjithe njesoj, edhe ne si francust, ne emer te unitetit (edhe pse une kete e shoh si frustrim te pajustifikuar, pasi ne vijojme te mbetemi shqiptare edhe duke ruajtur identitete te tjera)

O sol smiley

Po s'po nxene mor xhan me 12 a 16 klase. 

Me thote x goce ne plazh, me shkovi per huq gjithe ajo pune.  Tani, mbase mungese kontakti, por kete "shkovi" une s'e kisha degjuar ne ere e ne veri nga nje i rritur (pertej kalamajve te filmi "Mimoza Llastica" smiley)

psh, shqip flasim te gjithe ketu, po ja ku po ta shpall haptazi se nje pjese derrmonjese nuk e njeh shqipen, e nuk eshte ne gjendje te shprehe mendime te sofistikuara ne kete gjuhe. Tongue (e zeme se mendimet e sofistikuara u vijne ne koke, gjithmone)

Nuk po e mas veten asgjekundi me kandar "sotisfikimi" por personalisht e ndiej problemin per te shkruar/folur ne fusha/lema, qe i kam levruar/lexuar kryesisht ne anglisht.  Por mendoj se problemi i jabanxhiut eshte dicka tjeter, pavaresisht se ekziston si problem smiley.

PS: Mire pra.  Une dua prej teje te me besh nje bejte ne tropojance dhe do i futem dialekteve te tjera me dhune e me mund smiley.

me provim do e bejme tani ne smiley

ja po ta demonstroj qe shkruaj, madje jo pse ma kerkon ti, po nga qejfi im,

shihe tek nje koment i emigrantit, data 6 gusht, ora 10:13, tek tema "ku humbiten bejtexhinjte"

And for your info, s ka tropojonce, ajo zone quhet dukagjin e malsi gjakove smiley

qe s'nxene ata e kuptoj une, po kjo ceshtje trajtohet duke i bere te nxene, jo duke ua bere te lehte qe te mos nxene

p.s. shkovi, kalovi, jetovi, lavi, eshte forme e mbareses te se kryeres se thjeshte ne juglindje te shqiperise, pllaja e korces. gjithashtu e perdorur nga femijet me gjeresisht se aq, ne dialektin e tyre perkedhelor...

Genje nje cik per berje qejfi se s'u be qameti smiley.  (Just kidding rly) por e kisha thjesht per humor ate te bejtes jo per provim smiley

Edhe si per kryp ne plage, duhet me e kerku ne harten e peshkut ket xhevahirin tend malesor me te dhena gjeografike te kodifikuara kaq mjeshterisht smiley

Kjo puna e post scriptum e shef ti qe qenka mungese kontakti?!  Se une s'e kisha degjuar ndonjehere (pervec kalamajve.)  Kjo goca qe permenda i ka kontaktet ne rregull ama.  Le e rrit ne Tirane (e cazë ne Itali) me t'ane me origjine nga Kosova, dhe e ema diku nga veriu.  Komplet pa lidhje origjina e prinderve, por thjesht per shembull qe s'eshte nga juglindja. 

PS: For you info i them tropojance cause it feels closer to me smiley.

 

smiley

Monda,

Kam shkue, bana,  hana

Gegerishtja eshte shkruar para clirimit dhe ka forma te percaktuara. Mua me kane rene ne dore gazeta te kohes se Zogut dhe ne to ka artikuj te tere te shkruar me nje gegerishte teper te sakte dhe te njetrajteshme.

Mendimi im personal mbi gjuhet letrare dhe dialektet eshte qe ato duhet te ekzistojne dhe levrohen ne menyre te barabarte. Sejcili mund te beje zgjedhjen e tij te lire.

Nuk jam dakord qe dialektet te vihen si lende e detyrueshme ne shkolla. Levrimi i tyre mund te jete fakultativ. Pra nuk kemi pse detyrojme dike qe nuk do qe te flase kurre dialektin geg, ta mesoje ate. Kur shoh se cfare i punojne shqipes te rinjte qe mbarojne shkollen e mesme, mendoj qe prioritet duhet te jete mesimi i sakte i nje gjuhe, e pastaj me vone ndoshta i dialekteve.

 

Por shume perdorin "kam shku".  Plus pastaj "gegerishtja" e Shqiperise se Mesme (te pakten) perdor "bona", "hona".

Nje shprehje: Cfare ke (ore)?

-ca ke re

-shka ki bre

-cka kie bre

-qka kie bre

Dmth, te mundohesh t'i kategorizosh keto per mesimdhenie, eshte pertej kolosales.  (Megjithese ne te dyja biem dakort ne kete pike.)

Me duket kam lexuar diku (tek Shekulli a s'mbaj mend) nje leterkembim te Mustafa Krujes dhe dikujt tjeter, letra kryesisht ne gegerisht, por me elemente te tjere dialektore te nderthurura.  Gjithashtu, njehesimi i "nje gegerishte" psh bazuar ne ate te veri-perendimores qe thote sol, do behej rrjedhimisht ne kurriz te dialekteve te tjera te veriut, pa permendur ketu pastaj, Kosoven. 

o monda, lexo me sipri, c'e keni ket fiksimin per njesime...

ajo qe them une nuk eshte ndonje sistem ekskluzivisht shqiptar, ad hoc. perkundrazi eshte sistem europian, qe nuk mberrin te aplikohet vetem ne france dhe ne afriken qe permend shoku poshte.

Po nuk u levruan te folmet, vetem nje gje eshte e sigurt, do te humbasin. Ka ca qe kete e shohin te mire, dmth qe do ndodhe ndonje melting, etj etj, apo unifikim i dhunshem sic ben standarti.

Mua me habit fakti se si kritizeret e standartit nje here vijne me argumentin se standarti po u vritka dialektin e tyre (geg, sic), pastaj vijne me propozimin gjenial, qe te behet nje standart tjeter, mishmash. Cdo standart qe te vendoset, po nuk u shoqerua me studim e levrim te dialekteve, do pasohet nga zhdukja e tyre. Edhe nje standard qe ka gjysmen e fjalorit gege e gjysmen toske po aq i suksesshem do te qe ne vrasjen e toskerishtes e gegerishtes.

E vertete eshte, kolosale do te qe si perpjekje, ashtu sic ka qene kolosale edhe imagjinata e atij qe i beri vocat shqiptare te studionin kimi ne klase te gjashte nderkohe qe para 40 vjetesh s dinin as germat...

Nje variant i mire do te ishte te kalonim ne stilin "afrikan" : lulezon çdo lloj gjuhe, por ama eshte frengjishtja apo anglishtja (sipas shtypjes) ajo qe i permbledh.

E keshtu, do te kishim nje gjuhe zyrtare shqipe, ku ketu do te kishim koncert zogjsh e pallonjsh, dhe nje gjuhe angleze apo franceze apo italiane apo gjermane apo indoneziane, e cila do te na bente te rrinim "sus" para verdiktit. E keshtu shpetonim njehere e mire.

_____

Kjo puna e kontakteve te Mondes eshte nje nder rruget me te sakta. Megjithese une jam pesimist sepse paragjykimet mbi njeri-tjetrin jane te rrenjosura thelle. Ju ketu e beni fushe me lule, por tjetrit i ka fluturuar koka ngaqe ka leshuar nje zanore hundore diku, apo jo, Monda ? Nuk jane kaq te lehta gjerat. Kur ende nje shumice derrmuese e popullsise e kupton qeverisjen si nje sundim i njerit ndaj tjetrit, me ndarjen e tyre te mirenjohur tashme.

Dhe ne tere kete katrahure, me te vobektet dhe me te neperkemburit jane ata qe merren me gjuhen : krijuesit dhe perkthyesit. Madje habitem sa mire ia dalin ne gjithe kete kaos dhe potere te krijuar si pasoje e ca vendimeve famekeqe.

Megjithate, ne dore te fundit, ajo qe do te vendose do te jete ekonomia : nje ekonomi e zhvilluar do te liroje te gjitha fondet per t'u marre edhe me kleçka gjuhesore. Sa kohe qe jemi ne mbijetese per disa dhe ne makuteri per ca te tjere, veshtire eshte.

Dhe per Finisterre,

Do te ishte mire, Finoche, qe te beje nje liste te veprave me te mira te italishtes, dhe te fillohej njefare koleksioni nga to, ne perkthime, sepse kam pershtypjen (qofsha i gabuar por po nisem nga pervoja ime qe nuk e njoh mire, ne mos aspak, letersine italiane) qe ka nevoje.

Nja ca emra qe me kane mbetur ne mendje :

Cesare Pavese. (Vera e bukur, Para se gjeli te kendoje)

Giuseppe Tomasi di Lampedusa. (Leopardi)

Curzio Malaparte. (sidomos Kaput !)

Primo Levi. (Ky ka plot, dhe habitem qe ska hyre ende)

Ka dhe plot te tjere, besoj, por mire do te ishte qe nje shtepi botuese te profilizohej ne kete drejtim. Ketu ka psh nje shtepi botuese "Viviane Hamy", shume terheqese si shtepi, qe boton letersi nga Europa Qendrore dhe Lindore, sidomos hungareze. E ka bere si "marque de fabrique".

Ky njehere, ky Pavese, them se duhet per ato ane. Ti dhe Ana_H qe e njihni mire kete letersi dhe gjuhe, s'do te ishte keq te ndaleshit pak ketu. Nejse, se kjo do pune ne afatgjate. Thjesht si mendim.

... dhe nga frengjishtja :

Vdekja do t’vijë dhe ajo do t’ketë sytë e tu>>

kjo vdekje q’është shoqja jonë>>

nga mëngjesi në mbrëmje, pa gjumë,>>

e shurdhër, si një brengë e vjetër>>

apo një ves i pakuptimtë. Sytë e tu>>

do t’kenë një fjalë t’kotë,>>

një klithmë të ndrydhur, një heshtje.>>

kështu i sheh ti kur përkulesh>>

në pasqyrë. O shpresim i kotë,>>

atë ditë do ta dimë dhe ne>>

që ti je jeta dhe je hiçi.>>

> >>>

Vdekja ka për t’gjithë një vështrim.>>

Vdekja do t’vijë dhe ajo do t’ketë sytë e tu.>>

Do t’jetë si pushimi i një vesi,>>

si behja në pasqyrë>>

e një fytyre të vdekur,>>

si të dëgjosh buzë të kyçura.>>

Në humnerë, të heshtur do t’zbresim.

___________

Cfare lapsusi ! Kam shkruar "O shpresim i kote", kur frengu e ka "o chère espérance !" Imagjino ku e kam pase mendjen, s'prish pune, do ta le ashtu, "perhumbje e çastit".

 

Nje emer tingellues i gjuhesise se sotme shqiptare propozoi per nja ca muaj rresht eliminimin e fonemave dyshe nga shqipja, plus edhe nje rishikim te standartit nen driten e gegerishtes... Shkurt fare: personalisht mendoj gjithe te keqijat per menyren si u vendos standarti, por them se duhet te vuash nga mani te renda madheshtie qe te mos e quash fat te madh qe kete pune e kane vendosur te tjere e qe s'na ka rene neve barra te zgjedhim mes dialekteve e te folmeve te shqipes...

Jam per mesimin e standartit ne shkollat e mesme kudo ne vend dhe njekohesisht per nxitjen e shkrimtarise letrare ne dialekt. Gjuha e ligjeve s'mund te jete dialekti per shembull, sic s'mund te jete dialekti gjuha e televizioneve dhe e mediave kombetare. Ne nivel lokal mund te ngrihen televizione e te shkruhen gazeta ne dialekte e te folme, si ne te gjithe boten fundja...

Hurbi, ata tre shkrimtaret italiane qe permend ti jane perkthyer pak a shume ne Shqiperi. Mua vete me josh ndonje gje disi me e holle (quaje edhe snobe po deshe smiley ) si psh: Dialoget e Galileos apo Gadda...

jam super dakord. perdorim zyrtar te letrares, levrim akademik, shkollor e artistik edhe te lokales.

sic s'mund te jete dialekti gjuha e televizioneve dhe e mediave kombetare. Ne nivel lokal mund te ngrihen televizione e te shkruhen gazeta ne dialekte e te folme, si ne te gjithe boten fundja...

Ne Zvicer, ne pjesen gjermane, televizioni shteteror perdor gjermanishten e larte, psh, vetem ne lajme (por edhe ketu ka perjashtime: intervistat e rruges, psh, jane ne dialekt), apo programe qe transmetohen ne gjithe boten gjermanofolese (e, megjithate, edhe ato perkthehen). Pjesa tjeter eshte teresisht ne dialekt, ne ate te moderatoreve dhe spikerve. Konsideruar qe ketu cdo kanton ka dialektin e vet, televizioni zviceran gelon nga dialektet. Nuk flas per televizionet lokale, keto zakonisht nuk perdorin fare gjermanishte te larte por vetem dialektin e lokalit. Nuk merzitet dhe as shqetesohet njeri. Eshte fare normele. Edhe ne Universitet, profesoret flasin ne dialektet e tyre (me perjashtim te rasteve kur ka studente te huaj ose gjermane e austriake qe nuk kuptojne dialektin dhe keta kerkojne qe te flitet ne gjermanishte te larte). Ne pergjithesi, kalimi nga dialekti ne gjermanishte letrare ndodh vetem kur bashkebiseduesi flet gjermanishte letrare, nese bashkebiseduesi kupton dialekt (edhe pse mund te mos e flasi ate) zakonisht bihet dakort qe te vazhdohet ne dialekt.

Dialektet jane pasuri, jane pjese e identitetit dhe duhen kultivuar.

Pervecse gjuhes shqipe, kam pershtypjet qe problemet me te medha i kemi me mendimin. Por kjo eshte nje teme tjeter. Mbase dhe jo.

Self, ndoshta Zvicra eshte rast-limit... Per ate punen e mendimit dakort 1 mije per qind. Edhe une ashtu them: gjuhen e ben mendimi. Eshte ky qe e konkretizon,  e senderton ... Teme e rendesishme kjo, po ne Shqiperi kane halle te tjera, me jetike... Gjithnje ne Shqiperi kane patur probleme me jetike se mendimi! Me cfare deshperimi cinik e them kete!

Nese do kishte nje vleresim me note, une sigurisht qe do isha misdis 8 dhe 9..

Me pelqyen, shume bukur!

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).