I apasionuar pas profesionin tim të arkitektit dhe i etur për informacion, literaturë dhe material profesional të kohës, vendosa të dal enkas nëpër libraritë e Tiranës, nëse mund të gjeja ndonjë botim të ri nga autorët shqiptarë. Isha i përcaktuar në këtë drejtim, pasi se çfarë ndodh dhe se çfarë diskutohet në rrethet e arkitektëve jashtë vendit mundem ta di, qoftë edhe duke vizituar herë pas here qytete të ndryshme në Itali, Francë, Gjermani, Hollandë, Spanjë etj.  Çudi e madhe kur mendoj që në gjithë kanalet televizive shoh çdo natë emisione, diskutime dhe debate në shumë fusha si politikë, ekonomi, gazetari, histori, mjekësi, bujqësi, sport, muzikë, kinematografi, letërsi, madje që mos të harroj edhe kuzhinën, me rubrikën “Si të gatuajmë”. Por asnjëherë rreth arkitekturës dhe urbanistikës, disiplina këto të vjetra sa qytetërimet e lashta dhe të lidhura drejtpërdrejtë me të gjitha fushat e jetës që përmenda më sipër.
Ja çfarë janë ato, për ato që dinë pak ose aspak rreth këtyre fushave!
Në të gjitha traktatet e arkitekturës nga më të hershmet si, të Platonit, të Aristotelit, të romakut Vitruvi dhe të rilindasit J.B.Albertit, rezulton se arkitektura është një ndërtim që duhet të plotësojë, përveç kërkesave funksionale, konstruktive, ekonomike dhe cilësi estetike. Për këtë arsye, jo çdo ndërtim është arkitekturë. Arkitektura nuk mishëron çdo ndërtim. Ata i ndan sasia e artit. Arkitektura është një art specifik, në tematikë, në mënyrën e interpretimit dhe në mënyrën se si vepron te njeriu.
Arkitektura ndryshon nga artet e bukura, sepse nuk kanë të njëjtën origjinë, natyrën. Arkitektura nuk imiton natyrën, nuk e interpreton atë, por formulon artistikisht hapësira reale, që ato të jenë të dobishme, të shfrytëzueshme dhe të përsosura artistikisht. Tematika e arkitekturës lind nga ekzigjencat e njeriut dhe e shoqërisë, për zhvillimin në mënyrë komode të proceseve të ndryshme jetësore. Arkitektura është një shfaqje e ndërgjegjshme e kulturës së njeriut, si e tillë, një vend të posaçëm zë në të kërkimi i së bukurës, e ky kërkim shtrihet në trajtimin e hapësirës sipas rregullave dhe kodit të artit arkitekturor. Arti në arkitekturë nuk është vetëm ajo që me njeriun mëson dhe komunikon, por e edukon atë, të bukurën në arkitekturë ai e prek, e jeton, e emocionon dhe i shërben. Kjo është arsyeja që shumë mendimtarë, arkitekturën e vendosin mbi artet e bukura, se ajo është nëna e tyre.
Në enciklopedinë e madhe franceze shkruhet se: “Arkitektura, në sajë të së bukurës që ajo përmban, duhet të përfshihet në artet e bukura. Ajo është kaq e pasur në vetvete, ka kaq material artistik, sa në mënyrë të qartë e bën të ndryshme nga artet e tjera. Zgjidh kaq shume probleme specifike, sa ajo duhet të jetë një art i veçantë. Veçantia e saj qëndron në karakterin dhe natyrën e saj të dyfishtë, që përmban të bukurën dhe dijen”
Kështu, arkitektura, duke qenë art dhe dije është ndërkaq dhe një disiplinë shkencore që nuk ia zbeh vlerat artistike edhe në kohën me kritike të evoluimit të arkitekturës dhe ndërtimit të konstruksioneve të mëdha inxhinierike, sikundër kulla “Eifel” në Paris. Sipas dishepujve të shkollës së parë të arkitekturës moderne, Bahaus 1919-1933 V.Gropius, Mies Van de Rohe, Le Corbusier, arkitektura është përcaktuar si arti i formimit të hapësirës, i cili mbetet aktual deri sot.
Në shëtitjen time nëpër libraritë e Tiranës, ngado që shihja vitrinat, të zinte syri botime me karakter letrar si romane, poezi, prozë, apo të tjera me karakter historik dhe politik. E vetëm pas një kohe të gjatë përshkimi në disa prej librarive më të njohura, arrita të ndalem në një prej tyre, pasi diçka gjeta.
Ishte një botim i ri i Prof. Dr. Enver Fajës, i titulluar “Kush e drejton urbanistikën shqiptare”, një përmbledhje me artikuj kritikë mbi urbanistikën dhe arkitekturën në Shqipëri.
Kam pasur fatin të jem një nga studentët e tij, ku fill pas kthimit të tij nga Polonia, si Ambasador i Shqipërisë atje, rifilloi mësimdhënien në Universitetin Politeknik të Tiranës, duke na dhënë lëndën e urbanistikës, e që sot të gjithë njohuritë e mia në këtë fushë, puna ime si projektues, si pedagog i ri i kësaj lënde, pasioni dhe zelli për të, janë të lidhura ngushtësisht me personalitetin e profesorit, kulturën e tij akademike, profesionalizmin e tij, stilin, të shprehurit e deri te luku i tij i veçantë, duke e bërë shumë tërheqës.
Tek po shfletoja njëherazi librin, më ranë në sy disa nga temat që profesori kishte botuar vitet e fundit në shtypin e shkruar, të cilat sigurisht kishin tërhequr vëmendjen e opinionit të arkitektëve, pedagogëve, intelektualëve, studentëve, drejtuesve vendorë dhe lokale, por edhe mbarë opinionit publik. Mund të kujtoj këtu diskutimet rreth institucionit të kryearkitektit të Tiranës, apo rreth ndërtimit të disa objekteve të larta që cenojnë ndjeshëm siluetën historike të qendrës së Tiranës, të përbërë prej Kullës së Sahatit dhe xhamisë se Et’hem Beut, si dy veprat monumentale të traditës sonë kulturore, si orientuesit dhe dominuesit kryesorë të qytetit të Tiranës dhe si pika referimi të mjaft studimeve urbanistike për qendrën, që nga viti 1931 me arkitektët italianë, Florestano de Fausto e Gheraldo Bossio, dhe deri më sot nga studio belge e cila fitoi konkursin e Sheshit “SKËNDERBEJ”. Ose tema të tjera më aktuale si; ngjyrat e forta në ansamblet e rrugëve kryesore të Tiranës, apo shkatërrimit që po i bëhet parkut periferik, Kopshtit Botanik dhe atij Zoologjik nga pallatet që po ndërtohen rreth tyre, me vendosjen pa asnjë kriter urbanistik të shtatores së Nënë Terezës në skajin më të humbur të sheshit që mban emrin e saj, apo për ruajtjen e mozaikut të madh në fasadën kryesore të Muzeut Historik Kombëtar, ku Prof. Faja është një nga katër anëtarët e grupit të projektimit.
Sigurisht që ishte e pamjaftueshme një kalim sipërfaqësor i librit, pasi ai meritonte të shihej thellësisht sepse në të gërshetoheshin tema të ndryshme të problematikës së arkitekturës shqiptare. Përveç përmbledhjeve të artikujve të lartpërmendur, të cilat janë botuar më parë në shtypin e shkruar, libri sjell në vëmendje dy elemente të rëndësishëm.
E para; arkitektura shqiptare ka një histori, ka një traditë të udhëhequr nga pionerët e saj, figura të shquara si profesor Besim Daja, i njohur si themelues i shkollës së arkitekturës shqiptare, Petraq Kolevica njeherazi poet, shkrimtar, publicist dhe përkthyes i talentuar apo dhe arkitektë të tjerë si Ilia Papanikolla, Anton Lufi, Skënder Luarasi etj, të cilët kanë lënë gjurmë në projektimin e shumë veprave publike, duke e ngritur arkitekturën shqiptare në një nivel cilësor të krahasueshëm me atë të simotrave të saj në Evropë.
E dyta; që është shumë aktuale duke i tërhequr vëmendjen arkitekteve dhe urbanistëve, por më së shumti vendimmarrëseve të menaxhimit të hapësirës, që Kodi Shkencor i Urbanistikës përcakton qartë pesë shkallë planifikimi dhe projektimi urbanistik që janë: Masterplanet Ndërkombëtare, Masterplanet Kombëtare, Planet Rajonale Mjedisore, Planet e Përgjithshme Urbanistike të Qyteteve dhe Planet Pjesore Urbanistike, të cilat njihen dhe praktikohen në shtetet më të zhvilluara të Evropës.
Mosndjekja e kësaj hierarkie, historikisht, ka shkaktuar në organizimin e hapësirës shqiptare dëme të pallogaritshme në gjeografinë urbane të qyteteve, në gjeografinë ekonomike të vendit, në urbanistikën e transportit, si dhe në planifikimin dhe projektimin e qyteteve.
Shembulli më i afërt është ai i kryeqytetit tonë, Tirana. Ku për vetë problematikën që kishte, në vitin 2001 u ndërtua një “Plan Strategjik” nga Instituti P.A.D.C.O. me qendër në Uashington, e që financohej nga Banka Botërore. Ky plan ishte në nivelin e Planit Rajonal, me vlera të larta shkencore, i cili do të ishte një mbështetje shumë e fortë e planeve të tjera te Tiranës, si për Planin e Përgjithshëm Urbanistik, ashtu edhe për Planin Urbanistik të Qendrës.
Por ç’ndodhi? Plani Strategjik i Tiranës mbeti në mes të rrugës. As u miratua dhe as u refuzua. Në një kohë që është miratuar Studimi Urbanistik i Qendrës nga një studio franceze, dhe tjetër plan i Sheshit “SKENDERBEJ”, pritet të miratohet në KRRTRSH nga një tjetër studio.
Pse kjo mungesë e respektimit të Kodit?! I njëjti fat do të jetë edhe për hapësirat e tjera të qytetit?!

*Arkitekt                                                                                              

35 Komente

Une, si i zanatit qe jam, e lexova deri ne fund kete artikull, aq me teper qe eshte nga artikujt e pakte rreth arkitektures dhe urbanistikes ne Shqiperi, por te them te drejten, nuk e kuptova qellimin e ketij artikulli dhe ne fund fare i beja pyetjen vetes, se ku kerkon te dale ky me gjithe keto rrjeshta?

Sepse e gjitha eshte nje miks definicioni i arkitektures me historine e saj nga Platoni deri tek Bauhaus ne disa rrjeshta, per te kaluar pastaj tek shprehja e adhurimit per profesorin e vjeter dhe idolizimi i tij, per te na treguar pastaj qe na qenka mbrujtur me mesimet e profesorit te vjeter dhe se nuk do ti tradhtoje kurre ato (pak a shume historia e kungullit te vogel qe rritet nen hijen e kungullit te madh) per te perfunduar pastaj ne kritiken ndaj zhvillimit (jo-)urbanistik te Tiranes dhe qyteteve te tjera e keshtu me rradhe.

Me teper se per te artikuluar nje shqetesim, e gjitha mu duk si nje perpjekje e tipit "hej, ja ku jam edhe une ketu, dua edhe une te them dy fjale".

Ne vend qe te na flasin brockulla ketu rreth tradites kulturore dhe listimin e emrave te arkitekteve te shquar shqiptar nder vite, perse ky pedagog i ri nuk e shfrytezon kete kohe dhe te marre mundimin qe te beje nje katalogizim te veprave arkitektonike te arkitekteve te shquar shqiptar?

Sa studente shqiptare arkitekture ose arkitekte shqiptare e dine se cfare dhe ku ka ndertuar arkitekti i famshem Skender Luarasi, cilat jane veprat e Petraq Kolevices? Po te Anton Lufit ose Ilia Papanikolles?

Ne vend qe te shkruhet, citoj autorin

...........arkitektura shqiptare ka një histori, ka një traditë të udhëhequr nga pionerët e saj, figura të shquara si profesor Besim Daja, i njohur si themelues i shkollës së arkitekturës shqiptare, Petraq Kolevica njeherazi poet, shkrimtar, publicist dhe përkthyes i talentuar apo dhe arkitektë të tjerë si Ilia Papanikolla, Anton Lufi, Skënder Luarasi etj, të cilët kanë lënë gjurmë në projektimin e shumë veprave publike, duke e ngritur arkitekturën shqiptare në një nivel cilësor të krahasueshëm me atë të simotrave të saj në Evropë.......

do te ishte akoma me mire dhe me informative, qe autori i ketij artikulli te na iluminonte edhe ne me dijen e tij dhe te permendte disa nga veprat publike te ketyre arkitekteve te medhenj shqiptar.

Sinqerisht, kjo do te me ndihmonte edhe mua, sepse te them te drejten, une te numeroj ne gjume veprat kryesore te Mies van der Rohe, te Le Corbusier apo Norman Foster, por nuk di te te them, per bé, se cfare ka ndertuar Skender Luarasi.

Bravo Xhibi edhe 1 here per temat e rendesishme qe perzgjedh.

Nga t'ja fillojsh me arkitekturen?

Medoj se zotnia arkitekt eshte shume i sjellshem kur ankohet me te drejte per mungesen e estetikes ne arkitekturen e sotme shqiptare.

Me sakte do ishte nese flitej per nje preference per te ndertuar te shemtumen ose te pahijshmen.

Nuk eshte puna se Shqipnise i duhet 1 Pombal, Tirana s'ka per ti ngja harmonise se Lisbones asn1here ne bot.

As nuk po kerkohet qe qyteti te regullohet nga nje vizion estetik i krijimtarise se 1 artisti, edhe kjo nuk do te ndodhi per 1000 vjet.

Fenomeni me i rendesishme per mendimin tim eshte qe, keto ndertime po behen gjithmone e me pak funksionale, deri ne piken qe po veshtirsojne jeten tashme te veshtire te qytetareve.

Njeresit jane mesuar tashme te tolerojne mungesen e estetikes, harmonise, simetrise e te tjera vrerave artistike.

Tani vetem duhet te punohet qe njerzve mos ti mundoje drita e nevojshme, hapesira e dukur ndermjet shtepive, parkimet, edhe 1 pafundesi kushtesh elementare.

 

 

 

Ne Shqiperi ska fare arkitekture, jan vetem godinat e ngritura nga pepinot qe sherbejne sot per administraten, dhe ndodhta piramida. Tjeter une sdi te kete.

Kush ka adhuruar Keopsin, do t'i pelqeje padyshim piramiden.

Ne fakt habitem se si ata qe nuk kane adhuruar Keopsin ( megjithese kush eshte ai qe nuk e adhuroi?) nuk i vune kazmen piramides.

arkitektura shqiptare ka një histori, ka një traditë të udhëhequr nga pionerët e saj, figura të shquara si profesor Besim Daja, i njohur si themelues i shkollës së arkitekturës shqiptare, Petraq Kolevica njeherazi poet, shkrimtar, publicist dhe përkthyes i talentuar apo dhe arkitektë të tjerë si Ilia Papanikolla, Anton Lufi, Skënder Luarasi etj, të cilët kanë lënë gjurmë në projektimin e shumë veprave publike, duke e ngritur arkitekturën shqiptare në një nivel cilësor të krahasueshëm me atë të simotrave të saj në Evropë.
 

Kush na thote dot cilat jane keto vepra qe e kane ngritur arkitekturen ne nivel cilesor te krahasueshem me ate te simotrave ne Europe? Ka mundesi qe une njeren nga keto pjese nuk i kuptoj mire "nivel cilesor" ose "te krahasueshem"

e mer dhe ti,

se cka Maks Velo ca tabake letre me ca skica te ca veprave arqitektonike, sipas tij te kalibrit nerkomtar smiley

vallai ruzhdije, nuk i kom pa kto skicat, po edhe ne qofshin, skica mbeten, pra ne realitet s'kena gjo. maks velo ka thone i gjo me mend iher ne tv, "ne s'kemi tradite ne arkitekture, arkitekti i pare shqiptar eshte diplomu diku nga viti 1930" Edhe me thone te drejten arkitektura do edhe icik tradite, se te jesh rrit ne fshat si veshtire se e koncepto dot nji qytet, ose ndodh si me kta studentet e lindur pak para ardhjes se demokracise qe dun me kthy bunkeret ne hostel, infeksion diktature me i llaf, me e mira qe mund ti shkoje ne mend per temen e diplomes ka lidhje drejtperdrejt me gjurmet qe i ka lene tranzicioni ne subkoshience "krimineli e bunkerizoi shqiperine". Gjynah smiley

Te njejten gje paska thene dhe Pedro, nejse, mjafton qe dikush ti pergjigjet njerit smiley

Mbreme ne darke duke pritur qe te hapej semafori ke kryeministria, me shkuan syte tek pjesa e siperme e nderteses perballe,ajo e kuvendit dhe e vetmja gje qe me shkoi ndermend ishte "Shyqyr qe erdhen italianet e ngriten kete kompleksin e ministrive bashke me korpusin, "qe te vinte pak era oksident smiley  se ndryshe vec me pallatin socialist te kultures do kishim ngelur". Kurse tani stili baroko-rokoko-moderno-shemti mbizoteron kudo. Dhe s'besoj qe duhet te jesh i fushes se arkitektures per te pare se sa e shemtuar po behet perdite e me teper Tirana.

Te imagjinoj ty ne Tiran ke kryeministria me nje dore ke timoni, dhe tjetren duke i grejt zoni radios ku Bruce Springsteen po kendon Lucky Town.

ne fakt, me eshte prish kasetofoni dhe isha tu knu vete... grrrrrr ketu prishet filmi nga krrokatjet e mia... smiley

Lum si ju qe keni cabrio edhe taracat e pallateve i shikoni ne pellembe te dores,sic duket ndikon dhe ne baterite e celulareve.

"Shyqyr qe erdhen italianet e ngriten kete kompleksin e ministrive bashke me korpusin, "qe te vinte pak era oksident smiley  se ndryshe vec me pallatin socialist te kultures do kishim ngelur". "

Ke harruar dicka! smiley Nje kontribut origjinal i Shqiperise ne "arkitekturen" boterore eshte zbulimi i atyre pallateve "lara-lara" qe une nuk i kam pare asgjekundi neper bote kudo qe kam shkuar! smiley

Agjent,

po ajo eshte gjeja me eficiente qe mund te ekzistoje ne shqiperi, kushedi se sa njerez ka nxjerre nga halli. Pse do thuash ti? Thjesht per adresat. Ketu njeriu nuk orientohet dot ndryshe... pervecse me fjali te tipit: Te pres ke pallati me shigjeta, jam tek bar "filani" perballe me pallatin "fjalet magjike", te pres ke pallati me birila, ke pallati me lule terfili, futu majtas dhe gjen librarine fistek...  smiley

me ndihmen e zotit edhe bulevardin e kemi rrugulluar si jo me mire, me nderhyrje komplementare, kemi futur muzeun, pallatin e kultures, piraminden, kullat binjake, pallatin e kongreseve. 

rognerin po e le jashte se bashke me kiosken ku pijne kafe pensionistat te liqeni jane te vetmet ndertime ne tirane qe kane nje fare perputhshmerie me ambjentin perqark tyre, perndryshe tirana jone e dashur ne te gjithe hapesiren e vet "thith", dmth sucks smiley

Tani plani rregullues i qendres, me nje kulle gjigande dhe me nje shesh ne forme minipiramide do ta beje qendren e tiranes atraksion per miliona studente arkitekture nga bota mbare, do vijne te zhvillojne live leksionin "si i bohet muti perfundimisht nje kryeqyteti" 

*****

 

smiley

nejse, une votoj per rognerin se vjen lezetshem ashtu ne ate cep, i lemuar dhe jo perbindesh si sheratoni.

Edhe katedralja katolike ke rruga elbasanit m'pelqe smiley

good point kjo me katedralen, me kishte dale nga mendja, thanks smiley

hahahha swed hahahaaaa tirana thith hahaha (kjo shprehje ka edhe nje variant te gjate shume te shpifur ne anglisht qe mund te akomodonte dhe mbiemrin e presidentit).

ej, sa me hap pak debat-sherr, e keni vene re qe kjo kisha ortodokse te ministria e mbrojtjes ka nje kulle/top te larte sahati? e keni menduar dhe ju konkurencen me ethem beun apo vetem une? nejse, se u bene pak me korrekt me oraret shqipot s'ka dert smiley

po vune ore ata do e vene me oren e greqise, qe eshte nje ore para ores tone. dhe ne respekt te bashkjeteses fetare shqiptari trim do dali ne pune ne mengjes me oren e xhamise dhe do e lere punen me oren e kishes ortodokse smiley

Tirana eshte nje katrahure e vertete nga ana arkitekturore. Ka shume gjera te shemtuara. sidomos pallatet e kohes se xhaxhit jane ndertesat me te trishtuara dhe qe te kujtojne vetem varferine, dhe mendoj se kjo ideja e rames per ti lyer ishte gjeniale ne njefare menyre. Por ai gaboi ne lyerjen e ndertesave italiane, duke mos e ruajtur te verdhen e zbehte te atyre te dikurshme dhe i leu me nje te verdhe afer portokallise se corapeve te tij. Ndertimi i pallateve te medha te stilit qe kemi ndertuar ne deri tani ne tr eshte gjithashtu shume lindor dhe me shume aziatik sesa evropian. Ndertesa te tilla ne evrope ndertohen ne periferi dhe jo ne qender te qytetit.

Nga pershkrimet per ndertimin e tiranes nga italianet mua me pelqen shume pershkrimi qe i ben Kadareja tek 'gjenerali' , ku prifti me gjeneralin shkojne tek kodrat e liqenit te tiranes qe te shohin qendren e tr me mire dhe e pershkruajne me simboliken e ndertesave, jo shpatat e liktorit etj etj. Pastaj keto ndertesat e italianeve jane nje mrekulli e vertete dhe nga brenda pavaresisht degradimit te tyre me kalimin e kohes dhe atyre pak ristrukturimeve cop cop qe i jane bere. Kane tavane te larta, dyer te gjata dhe te ngushta, punime gipsi, dritare gjithashtu te ngushta dhe te larta, nuk di ta percaktoj se cfare stili eshte, se nuk marr shume vesh, po te krijojne ndienjen e madheshtise dhe te triumfit, gje qe nuk e gjen as ne ndertesat e tipit sovieto - socialist as ne ato te tipit te fundit demokratiko - arabo - kinez.

Kur mendon se vizioni i Tiranes moderne filloi me nje bulevard si ai i  Zogut te Pare... c'te thuash, te mblidhet nje si kotke ne grike tani kur e sheh.

Shkrimi i arkitektit qendron mire. Pamevaresisht se Pedro donte listime, ai shpreh shqetesimin per sot dhe ne pergjithesi ka ndjenjen e nje art-ndertuesi dhe art-kerkuesi, po pamevaresish se duhet te ishte me i rrepte me qendrimin e tij.

Edhe mua me kujtohet nje shprehje e Maks Velos, qe Universiteti ( fakulteti) yne i Arkitektures nuk nxjerr arkitekte por gjeometra. Ka te drejte deri diku. Akademiket jane te gjithe sot ne te provinciale dhe te shkolles komune (pa dashur te ofendoj provincen, por filozofia eshte gjenerim i shtreses qytetare)

Arkitektura eshte paraprakisht filozofi, pastaj eshte fryme dhe pastaj racionalizem dhe aplikim. Deri ne 90 ishte filozofia marksiste dhe arkitektura ishte pasoje, nje nder shprehjet e saj pallatet kub dhe pa ballkone( ose fare te vegjel) e me hapesira emergjence. Huazime nga ajo ruse dhe pastaj komunizem alla-shqiptar. Ne 90-97 ishte anarki e plote, dhe kjo u shpreh ne arkitekture me shtesat dhe transformimet anasore, dhe e deformoi ndertimin komunist ne ate fare llahtarie aq sa Rama, edhe me rremujen e ngjyrave nuk arriti ta clironte prej te frikeshmes. Ndertimet 97-2005 qene ndertime qe nuk kishin asgje me arkitekturen por me perfitimin dhe grykesine ku Mafja  nuk ka ineres per asgje por per perfitim momenti. Anarkia u perqendrua ne pak duar dhe arkitektet ishin te fundit qe u merrej mendim. NDERTUESI-Mafioz lyente cdo ingranazh te shtetit, te pronarit te tokes dhe te publikut, qe nuk kishte dhe nuk e ka akoma idene se ceshte arkitektura, nderthurja midis filozofise urbane dhe shpirtit te lire per te pare pemen, malin dhe lindjen e perendimin e diellit, si burime jete.

Ka dhe te tjera e te tjera..............

 

Ndertimet 97-2005 qene ndertime qe nuk kishin asgje me arkitekturen por me perfitimin dhe grykesine ku Mafja  nuk ka ineres per asgje por per perfitim momenti.

Kur isha ne Shqiperi fundvitin e kaluar me thoshin njerzit qe leja merret per 8 kate ta zeme, kurse te babziturit pranoro mediaiste ja kepusin 12.

Ishte një botim i ri i Prof. Dr. Enver Fajës, i titulluar “Kush e drejton urbanistikën shqiptare”, një përmbledhje me artikuj kritikë mbi urbanistikën dhe arkitekturën në Shqipëri.
Kam pasur fatin të jem një nga studentët e tij, ku fill pas kthimit të tij nga Polonia, si Ambasador i Shqipërisë atje, rifilloi mësimdhënien në Universitetin Politeknik të Tiranës, duke na dhënë lëndën e urbanistikës, e që sot të gjithë njohuritë e mia në këtë fushë, puna ime si projektues, si pedagog i ri i kësaj lënde, pasioni dhe zelli për të, janë të lidhura ngushtësisht me personalitetin e profesorit, kulturën e tij akademike, profesionalizmin e tij, stilin, të shprehurit e deri te luku i tij i veçantë, duke e bërë shumë tërheqës.

Se c´ka qene nje monolog i Fuat Bocit i estrades se Fierit qe thoshte:

"A doni me per Belulin?"

Une kam kuptuar dicka, qe po te fillosh e te thuash gjithandej qe kam filanin (who the fuck is Enver Faja?) profesor, ose une jam i mire sepse kam mesuar tek filani (edhe njehere kush eshte Enver Faja?), atehere do te thote qe ky dikushi nuk vlen nje lek, sepse nuk ka me cfare te mburret tjeter vecse me arritjet e profesorit te tij.

Di gje njeri per kete projekt ne fjale te financuar nga BB?

Shembulli më i afërt është ai i kryeqytetit tonë, Tirana. Ku për vetë problematikën që kishte, në vitin 2001 u ndërtua një “Plan Strategjik” nga Instituti P.A.D.C.O. me qendër në Uashington, e që financohej nga Banka Botërore. Ky plan ishte në nivelin e Planit Rajonal, me vlera të larta shkencore, i cili do të ishte një mbështetje shumë e fortë e planeve të tjera te Tiranës, si për Planin e Përgjithshëm Urbanistik, ashtu edhe për Planin Urbanistik të Qendrës.
Por ç’ndodhi? Plani Strategjik i Tiranës mbeti në mes të rrugës. As u miratua dhe as u refuzua. Në një kohë që është miratuar Studimi Urbanistik i Qendrës nga një studio franceze, dhe tjetër plan i Sheshit “SKENDERBEJ”, pritet të miratohet në KRRTRSH nga një tjetër studio.
Pse kjo mungesë e respektimit të Kodit?! I njëjti fat do të jetë edhe për hapësirat e tjera të qytetit?!

Ruzhdije, ti ke ndonje insight info ne kete ceshtje? smiley

P.S. Juve te tjeret vazhdoni te merreni me cic-micera, sic i ka hije peshqve. lol

Shqetesimet qe ngre autori jane te drejta edhe pse titulli nuk korrispondon shume me permbajtjen e shkrimit.

Ne kontekstin ne te cilin jetojme zerat "arkitekture" dhe "urbanistike" jane te destinuara qe te injorohen.

Në të gjitha traktatet e arkitekturës nga më të hershmet si, të Platonit, të Aristotelit, të romakut Vitruvi dhe të rilindasit J.B.Albertit, rezulton se arkitektura është një ndërtim që duhet të plotësojë, përveç kërkesave funksionale, konstruktive, ekonomike dhe cilësi estetike. Për këtë arsye, jo çdo ndërtim është arkitekturë. Arkitektura nuk mishëron çdo ndërtim. Ata i ndan sasia e artit. Arkitektura është një art specifik, në tematikë, në mënyrën e interpretimit dhe në mënyrën se si vepron te njeriu.
 

Vitruvi e permblodhi kete ne te famshmen Firmitas, Utilitas, Venustas.

Mbi Firmitas dhe Utilitas edhe mund te diskutojme, por persa i perket Venustas nuk ka diskutim qe neper qytetet e Shqiperise as nuk egziston. E kam fjalen mbi te gjitha per arkitekturen e pas 90-s.

Per urbanistiken c'te thuash, pervecse qe ne keto 20 vjet i kemi ngritur nje kurth te madh vetes qe ul dramatikisht nivelin e jeteses dhe ritmin e zhvillimit te vendit.

Eshte shume e rendesishme qe politika te mos fusi hundet ne ceshtje teknike qe i perkasin arkitekteve dhe urbanisteve. Politika natyrisht duhet te shprehi vizionin dhe vullnetin e saj persa i perket organizimit te hapesires, por kurresesi nuk duhet te vendosi se sa e gjere duhet te jete rruga e se nga duhet te kaloje ajo.

Po per fat te keq, politika ne Shqiperi, nga nuk i fut hundet...

Firmitas, Utilitas dhe Venustas per hir te se vertetes nuk u shpiken prej Vitruv, por kane jetuar perjetesisht tek njeriu, kur ky i fundit pasi e permbushi domosdoshmerine e tij per te gjetur nje strehe per te futur koken, per tu mbrojtur nga shiu, nga egersirat, atehere e vrau mendjen edhe per estetiken, ose me sakte kur kaloi nga e domosdoshmja tek e nevojshmja pastaj tek e mundshmja dhe pastaj tek e tepermja. Venustas ishte vecse emri latin per ate lloj estetike qe latinet e kishin mesuar prej grekerve, te cilet nga ana e tyre e kishin mesuar nga qyteterime me te hershme se ato te Greqise se lashte. Dhe pikerisht eshte kjo "venustas" (hijeshia) ajo e cila eshte objekt i diskutimit dhe i evoluimit te arkitektures nder kohe. Dikujt pershembull i pelqen baroku me ato teperimet dhe me truket arkitektonike te iluzionizmit pamor, kurse disa te tjere e shohin barokun si kulmin e nje shoqerie te kalbur dekadente. Dikujt i pelqen e ashtuquajtura "modernia e bardhe" (shkolla Bauhaus) me ate thjeshtesine e saj dhe me kerkesene saj per tu vene ne krye te procesit te demokratizimit dhe resocializimit te shoqerise, kurse te tjere e quajne kete lloj moderne si dicka te shpelare. Disa te tjere(megjithese keta duhet te jene shume shume te pakte) magjepsen nga postmodernia. Por keto jane pastaj ceshtje gustosh dhe pastaj del tek ajo shprehja e famshme rreth gustos.

Mirepo arkitekti vete e percepton arkitekturen nepermjet te tjere filtrash sesa te tjeret, eshte me teper objektiv sesa subjektiv. Dhe kete objektivitet ai e zhvillon nepermjet edukimit dhe kualifikimit te tij. Keshtu qe kritika e arkitektures e zhvilluar neper qarqet e arkitekteve ka nje ndryshim shume te madh perkundrejt kendveshtrimt te "Architectural Diggest" psh ose "Schöner Wohnen".

Per sa i perket politikes, qe nuk duhet ti fuse hundet ne ato ceshtje, jam dakort me ty, por kjo gje eshte utopike, eshte e pamundur. Prandaj edhe Aldo Rossi ne traktatin e tij me te rendesishem per urbanistiken "L´architettura della Cittá" nje nga pikat kryesore ia kushtonte edhe "vullnetit politik per zhvillimin urban".

Tani, per t´iu kthyer problemit te Tiranes dhe Shqiperise, doja te theksoja qe, pervec problemit te pronave, problem tjeter eshte edhe mosvullneti politik per nje zhvillim adekuat i infrastruktures urbane dhe i kualitetit urban te qytetit. Mund te besh 100 Plane Strategjike per qytetin, ne nivel kombetar dhe nderkombetar, por per sa kohe qe mungon vullneti i duhur politik, keto plane mbeten vetem ne leter, ashtu sic kane mbetur gjithmone.

Mendimi im eshte qe mungesa e ketij vullneti ne keto 20 vjetet e fundit vjen ne rradhe te pare nga mungesa e nje identiteti qytetar tiranas dhe paaftesia e shumices derrmuese te popullsise per te gjetur vetveten brenda nje identiteti qytetar tiranas, shkurt mosidentifikimi i individit me qytetin ku jeton. Dhe kjo nuk ka se si te jete ndryshe, kur mendon ekspandimin e popullsise se Tiranes dhe dyndjen e popullsise se provinces ne Tirane. Eshte e vertete qe keto gjera kane ndodhur edhe ne qytete te tjera te medha te Europes perendimore, te marr si shembull Berlinin, Frankfurtin, Hamburgun, Mynihun ne Gjermani apo Parisin ne France e te tjera me rradhe. Mirepo vecoria e ketyre qyteteve ka qene qe ato kane patur nje strukture te forte identifikuese mes vedit, saqe procesi i asimilimit ka qene ne kahun pozitiv per qytetin, eshte qyteti ai qe ka asimiluar qytetaret e ardhur ne te dhe jo anasjelltas. Shembull popullsia vendase (ata qe ne i quajme denbabaden) e Frankfurtit sot perben diku tek 22% e popullsise se pergjithshme te tij, 24,7% te popullsise se Frankfurtit jane me origjine te huaj jogjermane, mirepo identitei i banoreve si frankfurter eshte stabil. Keshtu edhe Berlini apo Hamburgu pavaresisht ekspandimit te tyre, perseri ata kane ruajtur ate identitet qe i ben te dallohen nga metropolet e tjera.

Ne rradhe te dyte, ai i ashtuquajtur mosvullnet politik per nje zhvillim normal urbanistik i ka rrenjet edhe tek sistemi i vendimmarrjes politike mbi territorin dhe ndertimet, si edhe faktori kryesor eshte vetedija e njerezve qe mbulojne kete vendimmarrje per perkohesine e tyre si edhe per afatin e shkurter qe do te jene ne kete detyre, prandaj qe te gjithe e shfrytezojne kete kohe per te siguruar ekzistencen e tyre, sipas motos se famshme "pas meje le te behet gjema".

Duke e ditur qe u zgjata shume me kete postim, nuk mund te lej edhe nje verejtje tjeter per dicka qe me vret syte tek artikulli i mesiper i arkitektit tone:

Ai rilindasi qe arkitekti yne e quan J.B. Alberti, ne te vertete quhet Leon Battista Alberti. Eshte pak e sikletshme kur kerkon ti shpallesh publikut se sa i zgjuar je, duke zene ne goje emra te medhenj, dhe kur keta i shkruan gabim.

Por ndoshta eshte faji i shtypjes ne tastjere me dhjete gishta, sic thoshte ajo shoqja jone e Gazetes Shqiptare. smiley

Shume e drejte. Pa nje shoqeri civile, nuk ka arkitekture. Gjithashtu edhe pa nje vullnet (dhe vizion) politik nuk ka arkitekture.

Persa i perket emrit te Albertit, mendoj se autori ka bere nje gabim shtypi.

...

Dicka tjeter qe ndjej se duhet ta them:

Arkitektet e formuar ne kohen e regjimti kane nje "handikap" profesional teper te madh: nuk e shohin arkitekturen si nje sinteze te artit (te banuar nga njerez, ne ndryshim nga arti i cili vetem shijohet nga jashte) nga njera ane, por edhe te teknikes e inxhinjerise nga ana tjeter si edhe injorojne kryekeput raportin me kontekstin ose nuk kane instrumentat dhe formimin e duhur per t'u raportuar harmonikisht me te.

Cfare eshte estetika ne arkitekture?! Eshte e njejta estetike qe udheheq edhe skulpturen apo pikturen, apo kemi te bejme me dicka tjeter. Nga veprat qe i shohim neper Tirane duket sikur arkitektet e formuar ne kohen e regjimit mendonin se arkitetkura ishte skulpture.

Qofsha i gabuar, po ate kasaphane qe ndodhi pas 90s (ne tirane te pakten) une personalisht ja faturoj pikerisht handikapit te formimit dhe te pjekurise se tyre.

Mendoj qe kasaphana ndertimore ne Tirane eshte shume komplekse. Ajo qe eshte me e keqja, eshte qe kjo kasaphane pervec perdhunimit te estetikes dhe kualitetit urban, permban edhe rrenjet e disa problemeve akoma me te medha te karakterit ekonomik dhe social, te cilat akoma nuk kane shfaqur mire fytyren e tyre te vertete. Nga ana ekonomike, kjo po ndihet paksa dhe ka te beje me mbingopjen ne nje kohe relativisht te shkurter te tregut ndertimor per nje metropol si Tirana, duke sjelle pas vetes me mijera apartamente banimi te pashitura, renien e vleres se ketyre apartamenteve ne treg, e cila sjell pastaj edhe nje renie te pergjithshme te vleresimit te prones se paluajtshme, rivleresimin e kesaj vlere gjate gjate procesit te kreditimit nga ana e bankave, duke bere pastaj te mundur asfiksimin e ketij procesi.

Nga ana sociale, nuk merret parasysh qe perqendrimi i nje numri shume te madh familjesh dhe njerezish ne nje ndertese duket sikur afron njerezit te bejne nje jete me komunikative, por eksperienca e ka treguar qe ndodh e kunderta, njerezit mbyllen brenda mureve te tyre dhe nuk duan t´ia dine me per cka ndodh pertej ketyre mureve.

Unité d´Habitation i Le Corbusier si ai ne Marseille, Nantes, Briey apo Berlin u quajt ne fundvitet ´40 si edhe ne vitet ´50 si pergjigjia e duhur per mungesen e apartamenteve pas Luftes se Dyte Boterore si edhe ndaj kerkeses per rentabilit te ndertimit ne mase. Ne historine e arkitektures keto ndertesa, qe jane edhe paraardheset e parafabrikateve, shikohen dhe studiohen nga te gjitha anet e perparesive dhe mangesive qe sjellin keto ndertesa. Vetem naivet dhe ata qe s´marrin vesh fare te ngrejne ne qiell gjenialitetin e Le Corbusier kur krijoi keto ndertesa. Ata qe e hedhin veshtrimin dy hapa me tutje, pervec venies ne dukje te gjenialitetit te tij, rradhisin edhe mangesite dhe rreziqet qe sjellin ndertime te tilla. Pervec korridoreve te ngushta, pa drite natyrore, vihet re edhe dobesia qe sjell koncentrimi i shume njerezve brenda nje hapesire jo te gjere. Eshte ne natyren e njeriut qe ai vete te identifikohet nepermjet prones private qe ka. Prona e pergjithshme eshte prona e askujt, keshtu qe ambjentet e perdorimit publik duke mos u trajtuar si prone e dikujt lihen ne meshire te fatit, derisa gjendja behet e pakontrollueshme dhe njerezit mesohen me kete gje dhe nuk u ben me pershtypje. Arrin mbyllja brenda meruve te tua dhe mbyllen syte per te mos pare dhe mos pranuar realitetin qe eshte perjashta. Kualiteti urban bie dhe bashke me te edhe jeta sociale, deri ne humbjen e civilizimit, deri ne fazen "ti biem kujt ti biem".

Duket si dicka e paperfytyrueshme, por kjo ka ndodhur ne rrethinat e Parisit para disa vitesh, ku iu vu zjarri gjysmes se qytetit. Getozimi i rrethinave, pervec problemeve te emigranteve, ishte nje nga arsyet kryesore te ngjarjeve te Parisit ne 2004 dhe 2005.

Tirana po i jep shenjat e para te renies drastike te kualitetit te jetes sociale. Mbyllja brenda mureve dhe apatia e banoreve te Tiranes per tiu perballur problemeve urbane jane shenjat me te mira. Te tjerat vijojne.

 

Olsi, per sa i perket arkitekteve te formuar ne shkollen lindore, te jap te drejte nga njera ane dhe nga ana tjeter nuk e mbeshtes plotesisht mendimin tend. Qe keta arkitekte kane patur nje perceptim per estetiken, kete nuk e ve dot ne dyshim. Shkolla lindore, e influencuar pikesepari nga shkolla ruse nuk eshte se ka qene dhe aq e dobet. Dihet qe strukturalizmi rus ka qene nje rryme shume e forte e modernes dhe shume nga arkitektet me me emer te Europes perendimore kane kaluar vullnetarisht shume kohe ne Bashkimin Sovjetik per te mesuar nga ajo shkolle. Ajo shkolle degjeneroi pastaj nga njera ane prej delirit te madheshtise te shprehura ne veprat publike me teperime dekadente te panevojshme, dhe nga ana tjeter ndertimet profane te karakterizuara prej varferise se tyre. Nuk eshte se arkitektet e regjimit te kaluar nuk kane patur ndonje sens per te bukuren dhe estetiken. Problemi ka qene, sipas mendimit tim, qe keta arkitekte kane qene te ndrydhur ne individualitetin e tyre, te ngushtezuar brenda mases se pergjithshme. Arkitektures iu vu kazma qekur u be "tufezimi" i arkitekteve neper Institute Projektimi.

Kur keta arkitekte "u cliruan" prej Instituteve te Projektimit, u ndodhi e njejta gje, qe i ndodh cdokujt qe ka nje jete te tere i burgosur: nuk di se cfare te beje me lirine e vet.

Por une rrezikun me te madh e shikoj tek ata arkitekte, qe u brumosen me nje shkolle dhe kerkuan te aplikojne nje shkolle tjeter, pa e njohur fare ate. Dhe jane keta, qe njezet vjetet e fundit kane nxjerre mutante.

 

Por une rrezikun me te madh e shikoj tek ata arkitekte, qe u brumosen me nje shkolle dhe kerkuan te aplikojne nje shkolle tjeter, pa e njohur fare ate. Dhe jane keta, qe njezet vjetet e fundit kane nxjerre mutante.

Kjo vlen jo vetem per arkitekturen. smiley

Kjo vlen jo vetem per arkitekturen. Smile

Fatkeqesisht e vertete. smiley

Pedro kur shkruaj per arkitekturen shqiptare, nuk e perziej me ate lindore e cila ka qene ne vitet 30' ne pararoje te stilit racionalist, per te rene pastaj preh e nje neoklasicizmi te vonuar stalinian dhe per t'iu rikthyer racionalizmit ne vitet 70-te, (kete here jo dhe aq ne pararoje).

Ashtu si edhe ne shume fusha te tjera, edhe ne arkitekture Shqiperia u izolua dhe injoroi (per pamundesi apo per fodullek) ate qe ndodhte jashte, qofte edhe ne kampin lindor.

Kur drejtoj gishtin tek pergjegjesit e kam fjale me teper per trashgimine qe na lane se sa per vepren e tyre post-komuniste. Kete e bej duke patur respektin me te lart per perpjekjet dhe punen e tyre ne konteksti ne te cilin vepruan.

Sic tregojne, ne kohen e monizmit ka pas arkitekte te specializuar jashte, qe kur u kthyen, tentuan te propozonin projekte per pallate me stil, me hapesira etj etjj...sic kishin pare andej xhanem.

Por pas nje konsulte te shpejte me ....(e kupto vete ti) nderruan mendje kryekeput dhe ju kthyen kutive se shkrepseve prej parafabrikati serish

Kjo eshte historia e dhimbshme e te gjithe atyre qe pane pertej "dritares".
Arkitekte, inxhinjere, gjeologe... Disa e paguan me jete!
Mallkuar qofte injoranca!

E kam thene dhe here tjeter kete ketu ne blog, por e them prap.  Nga c'pashe une Tirane e Durres/bregdet te Durrsit e nga c'degjova ne pergjithesi per bregdetin shqiptar dhe qytete te tjera Shqiptare, i vetmi shpetim per te rindertuar sic duhet me plane urbanistike qe permbushin te gjitha kerkesat utilitare dhe estetike, duhet nje shembje masive e pothuajse te gjitha ndertimeve te reja te nje stili betonesko bunkerizues, qe emer mund ti veje vetem pedro qe eshte i profesionit.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).