Jetojmë në epokën e ligjërimeve abnormale. Që nga polemikat e politikanëve dhe histeria e lartë e politikës shqiptare (fjala është për Shqipërinë), nga dija e lartë historike dhe morale që na e servirin përditë me zhargonin pseudo-intelektualist analistët medialë, deri tek marketingu i korporatave që na urdhëron përbindshëm që lumturia është private dhe ajo gjehet në konsum, bota jonë shoqërore është e bombarduar me ligjërime abnormale. Koncepti i ligjërimit abnormal na vjen nga një fytyrë e njohur e pragmatizmit postmodern: Richard Rorty. Projekti rorty-ian nuk përbën objekt interesimi në këtë shkrim, por dallimi përshkrimor analitik që ai vendos midis ligjërimit normal dhe atij abnormal është themelor për argumentin që do ta zhvilloj këtu. Në vijim do ta sqaroj këtë dallim.

 

Ligjërim normal për Rorty-in përbën, siç shpjegon Geertz (1983, fq. 222), “një ligjërim që sendërtohet sipas një grupi rregullash, supozimesh, konventash, kriteresh e besimesh të cilat, të paktën në parim, na japin një metodë për zgjidhjen e çështjeve dhe mospajtimeve

”. Ligjërimi tipik normal është, p.sh. ligjërimi shkencor ose juridik. Një ligjërim normal zhvillohet “brenda një grupi konventash për atë se çka përbën kontribut relevant, çka vlen si përgjigje ndaj një problemi, çka vlen si argument i mbarë për atë përgjigje dhe çka përbën kritikë ndaj tij” (Rorty 1979, fq. 320). Ligjërimi normal është, p.sh., bazë e patejkalueshme për çfarëdo zhvillimi shkencor, të paktën në rrethanat e shkencës “normale”, në qoftë se ndjekim përkufizimin e Thomas Kuhn (1962). Po qe se një kundërshtie shkencore i mungon një koncenzus elementar, qoftë ai edhe implicit, mbi mjetet e zgjidhjes së kundërshtive, ajo shkencë patjetër do të dështojë. Shkenca është, kështu, gjithmonë një projekt kolektiv, pavarësisht mitologjisë popullore për shkencën që ngrit në qiell kontributet e “gjeniut” apo të shkenctarit individual. Aq më tepër që, siç na tregon Kuhn dhe, para tij, Gaston Bachelard (2002[1938]), zhvillimi i shkencave nuk përshkon një rrugë të akumulimit linear të dijeve, por ngjan në formën e shkëputjeve radikale midis paradigmave shkencore.

 

Ç’është ligjërimi abnormal? Kjo formë ligjërimi përfshin një numër të madh ligjërimesh, sidomos kur ato kanë objekt jetën shoqërore. Në themel, ligjërimi abnormal (i cili, si çdo ligjërim, duhet të kuptohet si akt komunikativ, domethënë brenda një konteksti të caktuar, drejtuar ndaj një audience të caktuar) është një formë ligjërimi i cili në vete nuk përmban pikërisht këtë lloj pajtimi paraprak, shpesh implicit dhe të pathënë, të metodës dhe kritereve për zgjidhjen e problemit të shtruar dhe gjykimin e kundërthënieve që mund të lindin gjatë procesit. Ligjërimi parlamentar është tipik për këtë lloj ligjërimi. Mekanizmat e zgjidhjes së konflikteve parlamentare, që nuk janë konflikte teorike, por politike, janë gjithashtu politike, apo më saktësisht institucionale. Në një kontekst parlamentar, koncenzusi i vetëm që mund të ekzistojë është në formën e këtyre mjeteve politike: që nga procedurat parlamentare deri tek zgjedhjet, që shihen si mjet për matjen e “raportit të forcave” midis forcave politike, shprehur në përkrahjen numerike që secila nga ato marrin në një proces të deklarimit plebicitar. Ky lexim nuk pretendon të idealizojë sistemin parlamentar, një gjest tipik për kohën tonë, si formë ideale e institucionalizimi të luftës politike. Megjithatë, pavarësisht ekzistencës së formave të ndryshme të luftës politike (dhe formave të politikës të ndryshme nga parlamentarizmi), besoj se është e qartë pse ligjërimi parlamentar përbën një formë abnormale të ligjërimit, sepse aktet komunikative në një kontekst parlamentarnuk bëhën për të fituar një argument, për ta vërtetuar një tezë, apo për ta zgjidhur një problem “racionalisht”, porpër të gjeneruar efekt retorik duke shënuar distancën politike nga kundërshtari. Shënimi i kësaj distance, që aq sa është retorike është gjithashtu edhe objektive, bëhet përmes mobilizimit të repertoareve të ndryshme retorike, qofshin ato dallime në vizionet e predikuara ideologjike (p.sh. “evropianizmi” kundër “anti-evropianizmit” etj.), apo, siç janë më të shpeshta në kontekstin shqiptar, superioritetit të karakterit moral (shprehur në akuzat, herë të mbështetura substancialisht e herë jo, ndaj protagonistëve politikë qeveritarë për afera korruptive, si pasqyrë e karakterit të shprishur të tyre si person moral), apo atij intelektual (se një politikan i caktuar ka të mangët “ngritjen intelektuale”, qoftë si pasojë e nivelit të shkollimit, qoftë si pasojë e origjinës sociale etj.). Situata bëhet edhe më e ndërlikuar kur shtojmë faktin se protagonistë në ligjërimin parlamentar nuk janë vetëm politikanët si ofiqarë të institucionit, por edhe të ashtuquajturit “analistë” jashtë tij, të cilët synojnë arritjen e profitit simbolik në sferën publike duke zhvilluar ligjërime që synojnë shënimin e distancës politike nga vetë parlamentarët. Në këtë varg ligjërimesh përfshihen denoncimet e përgjithshme për paaftësi, korrupsion, dështim në arritjen e qëllimeve të mëdha programore, etj. që orientohen përgjithësisht ndaj protagonistëve të forcave politike.

Megjithatë, parlamentarizmi nuk është forma e vetme e ekzistencës së ligjërimit abnormal; përkundrazi, institucionalizimi i institucionit parlamentar madje mund të thuhet se i vendosë kufijë pretendimeve ligjërimore (ndaj, deri diku, edhe llojit të kërkesave politike), pikërisht për shkak se sistemi parlamentar orientohet kryesisht drejt një funksioni të caktuar (nxjerrjes së ligjeve, rezolutave dhe akteve tjera parlamentare), përfaqësimi aty ndodh sipas një logjike të kufizuar institucionale, si dhe mbërthen në vete mekanizma të caktuar politik (kapaciteti për të mobilizuar forcën parlamentare që gëzon pozita kundrejt opozitës) për zgjidhjen e tyre.

 

Një gjë e tillë nuk vlen për fushat e dijes (fjala është në radhë të parë për fushat e njohurive historike dhe shoqërore, të disiplinave si historia, filozofia, etnologjia dhe sociologjia). Një gjë duhet të thuhet përkitazi me fushat e dijes në kontekstin shqiptar. Fushat e dijes sot janë pafundësisht të ideologjizuara. Ky pohim duhet të lexohet sipas një kuptimi shumë preciz. Bindja e zakonshme na thotë se fushat e dijes ishin të ideologjizuara gjatë kohës së diktaturës komuniste, ndërsa sot kemi pluralizëm, hapje të fushave të dijes. Përderisa është e vërtetë se sot kemi një hapje të fushave të dijes, të paktën në kuptimin institucional në qoftë se jo medoemos epistemik, nuk është e saktë të pohohet se fushat e dijes gjatë kohës së diktaturës komuniste përbënin ideologji, gjë që përbën një thjeshtëzim të papranueshëm përkitazi me prodhimin shkencor gjatë periudhës së RPSSH. Është e saktë se fushat e dijes në RPSSH ishin eksluzive për kah baza doktrinare e tyre, që ishte marksizëm-leninizmi sipas interpretimit të Enver Hoxhës. Por çdo shkencë ndërtohet sipas një baze doktrinare, një sërë premisash jo-empirike, e këto premisa kanë dimensione të pashmangshme normative aq më tepër kur kemi të bëjmë me një shkencë për shoqërinë dhe zhvillimin e saj; ajo që e dallon një shkencë nga jo-shkenca është në radhë të parëmetodologjia që ajo ndjek. Pavarësisht pengesave që ekzistonin brenda sistemit akademik të RPSSH për zhvillim relativisht të lirë shkencor (nënshtrimi karshi doktrinës zyrtare partiake mbi shoqërinë dhe zhvillimin historik, e cila nuk mund të kontestohej si e tillë, mekanizmave të censurës zyrtare, selektivitetit empirik etj.), kjo nuk e skualifikon prodhimin shkencor gjatë RPSSH si një pseudo-shkencë. Aq më tepër kur, sidomos pas 1950-ave, prodhimi shkencor në RPSSH (asokohe RPSH) u vendos brenda kornizave të një sistemi akademik që, të paktën nominalisht, kishte hierarki dhe sisteme vlerësimi që ishin relativisht autonome nga Partia, deri në krijimin e një homologjie midis Partisë dhe sistemit akademik, ku aq sa i pari ushqente të dytin, i dyti ushqente të parin, aq më tepër që edhe Partia ndjente nevojën që të vërtetat e saj të mbështeten nga një autoritet shkencor.

 

Përderisa gjatë RPSSH mbizotëronte ekskluzivizmi doktrinar si bazë e prodhimit shkencor, ideologjizimi i fushave të dijes sot konsiston në faktin se kemi të bëjmë jo vetëm me një delegjitimim të përgjithshëm të bazës së dijeve të trashëguara nga ancien regime

-i i Partisë, por me këtë edhe të prodhimit shkencor në përgjithësi. Ironikisht, delegjitimimi i sistemit akademik të ancien regime-it socialist nuk çoi në një rilindje të shkencës, por në privimin relativ të Shqipërisë nga mjetet e prodhimit shkencor. Ky vakuum i përfaqësimit të realiteteve shoqërore nuk u zëvendësua me kritika shkencore, por e as me lindjen e një ligjërimi të ri shkencor, por pikërisht me pushtimin e tij nga protagonistë medialë (po përqëndrohem specifikisht në ata që merren me prodhimin e ligjërimeve politike, historike dhe kulturore), që i nënshtrohen një varshmërie të dyfishtë ndaj ligjërimeve të fushës politike dhe Ideologjive të Mëdha të cilave i nënshtrohen ajo (“evropianizimi”, “demokratizimi”, “tregu i lirë”, “sundimi i ligjit” etj.). Mund të thuhet, madje, se ligjërimi medial është pikërisht ai lloj ligjërimi që e “normalizon” abnormalitetin e ligjërimit parlamentar, në kuptimin që ai zhvillohet kinse kemi të bëjmë me mospajtime që kanë zgjidhje racionale, për të cilat mund të zhvillojmë “debat” (termi i preferuar i mediave) me një bazë racionale, kur në fakt është fjala për konflikte që zgjidhen dhe janë të zgjidhshme vetëm politikisht.

Kundër akteve të normalizimit të ligjërimeve abnormale (çka përbën në vetëvete një akt të ideologjizimit), sot, sidomos ato që konsiderojnë vetën forca progresive (të majta), ballafaqohen me një domosdoshmëri që të zhvillojnë një ligjërim normal, jo për t’i normalizuar ligjërimet abnormale, por për t’i nënshtruar dhe dominuar ato teorikisht. Dhe pikërisht kjo dëshmon për domosdoshmërinë (dhe patejkalueshmërinë) e teorisë. Teoria është mënyra e vetme që një pikëpamje e majtë do të arrijë të shkëputet nga dallgat e ideologjive dominante dhe që e majta të prodhojë mjetet e veta të prodhimit të dijes. Ka qenë vetë Gramsci (1971) ai që ka thënë,

 

Vetë-mashtrimi është shpjegim i pranueshëm për individë, apo edhe për një grup të vogël, por jo kur kontrastet paraqiten në jetën e masave. Në këto raste kontrasti midis mendimit dhe veprimit nuk mund të jetë asgjë tjetër përveç të një dallimi më fundamental të një rendi historik shoqëror. Ajo tregon se grupi shoqëror në fjalë vërtetë mund të përmbajë një koncepsion e vetin mbi botën, qoftë edhe embrionik; një koncepsion që shfaqet në veprime, qoftshin ato edhe momentale – atëherë kur grupi vepron si një totalitet organik. Por i njëjti grup, për shkak të nënshtrimit dhe subordinimit intelektual, ka përvetësuar një koncepsion që nuk i veti por i huazuar nga një grup tjetër; ai afirmon këtë koncepsion verbalisht dhe beson të jetë duke e ndjekur atë, sepse ky është koncepsioni që ai e ndjek në “kohërat normale” – atëherë kur veprimi i tij nuk është i pavarur dhe autonom, por i nënshtruar dhe i subordinuar. Kjo është arsyeja pse filozofia është e pandashme nga politika. Madje mund të pohohet se zgjedhja e kritika e një koncepsioni të caktuar mbi botën është gjithashtu veprim politik.

 

Ky paragraf i dendur, pavarësisht skematizmit që përmban, na e jep të vërtetën për veprimtarinë shkencore: ajo konsiston nga një përpjekje e përhershme për t’u shkeputur nga përfaqësimet ideologjike të botës shoqërore dhe në shtjellimin e të vërtetave shkencore për të. Një pikëpamje e majtë radikale do të jetojë, apo do të zhbëhet dhe të degjenerojë në një pikëpamje “mikroborgjeze” (siç thoshte dikur Althusser), në një modë të kohës, pikërisht nga ky kusht: po qe se arrin ta gjenerojë një ligjërim normal, domethënë një ligjërim teorik dhe shkencor për botën shoqërore, i cili është gjithashtu kushti i domosdoshëm për veprim radikal politik. Dhe patjetër se për këtë duhet të krijohet edhe hapësira e domosdoshme organizative dhe institucionale, që është kushti themelor për praktikën shkencore, e që është mjeti i vetëm që sot njohim për ta luftuar ideologjinë.

 

Referencat

 

Bachelard, Gaston. 2002[1938].

The Formation of the Scientific Mind

. Përkthyer nga M. McAllester. Manchester: Clinamen Press.

 

Geertz, Clifford. 1983.

Local Knowledge: Further Essays in Interpretive Anthropology

. New York: Basic Books.

 

Gramsci, Antionio. 1971.

Selections from the Prison Notebooks

. New York: International Publishers.

 

Kuhn, Thomas. 1962.

The Structure of Scientific Revolutions

. Chicago: University of Chicago Press.

 

Rorty, Richard. 1979.

Philosophy and the Mirror of Nature

. Princeton: Princeton University Press.

 

Botuar te

Gazeta

, nr. 11 (25), 31 mars 2010.

1 Komente

 

 Që nga polemikat e politikanëve dhe histeria e lartë e politikës shqiptare (fjala është për Shqipërin&eumlsmiley, nga dija e lartë historike dhe morale që na e servirin përditë me zhargonin pseudo-intelektualist analistët medialë, deri tek marketingu i korporatave që na urdhëron përbindshëm që lumturia është private dhe ajo gjehet në konsum, bota jonë shoqërore është e bombarduar me ligjërime abnormale

 

 

 

?

 

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).