Intervistë kritikut Harold Bloom, luftëtarit vetmitar në botën e kritikës letrare.

Nga Jennie Rothenberg, The Atlantic, July 16, 2003

 

Gjatë gjysmës së dytë të shekullit të kaluar, kritiku Harold Bloom, lindur më 11 korrik 1930, ka mbetur deri diku si një luftëtar vetmitar në botën e kritikës letrare. Në vitet 1950 ai ishte kundërshtar i T. S. Eliot-it, Kritika e Re e të cilit ishte rryma mbizotëruese në orët e letërsisë. Në vitin 1970 ishte përballë Dekonstruksionistëve,

një grup më së shumti me intelektualë evropianë, të cilët besonin se gjuha në thelbin e saj ishte e zhveshur nga kuptimi.

Harold Bloom e dinte që “në moshën njëmbëdhjetë vjeç se gjithçka që donte të bënte ishte të lexonte poezi dhe të diskutonte për to.”. Ai shumë i njohur për teorinë e tij të ndikimit, e cila e sheh historinë e poezisë si një luftë të

vazhdueshme mes “bijve” dhe “etërve”; sipas Bloom-it, të gjithë poetët krijojnë me një lloj frike se mos përsërisin, ose mbështeten në arritjet e poetëve të mëparshëm. Megjithëse duket si reminishencë e teorisë frojdiane, Bloom këmbëngul që nuk është frojdjan. Ai e quan veten një “Emersonian të drejtpërdrejtë”. Emersoni thoshte që “lexuesi ose studenti duhet ta konsiderojë veten si tekst dhe të gjitha tekstet e letërsisë ose komente mbi lexuesin ose studentin.... Kjo mund të duket si një personalizim radikal, por është një qasje pragmatike... Romanet dhe poezitë– tekste të çdo lloji - kanë rëndësi sepse ne kemi rëndësi. Ne jemi në fillim, pastaj ato. Ato janë për ne, dhe jo ne për ato.”

Në vitin 1990, pas botimit të librit të tij “Kanoni Perëndimor” Bloom ishte përballë feministëve dhe shumëkulturalistëve. Kohët e fundit Bloom ndolli zemërimin e mijëra fansave të Harry Potter-it ndërsa ai shprehu neverinë e tij të padyshimtë për djaloshin magjistar në faqet e gazetës “The Wall Street Journal”.

Në varësi të ideologjisë që mbron secili prej nesh, Bloom mund të përceptohet në dy mënyra: si Don Kishot që lufton me mullinjtë e progresit social ose si një Lançelot fisnik që mbron mbretërinë letrare të Homerit, Miltonit, Dantes dhe Shekspirit, të cilin ai e quan “zoti im i vdekshëm”.

Gjithsesi Bloom është identifikuar shumë herë në të kaluarën me dekonstruksionistët, gjë që ai nuk e ka pranuar, me përjashtim të pak ideve të përbashkëta që kanë të bëjnë më “metodën e të menduarit negative ose ndërgjegjen negative, në kuptimin teknik - filozofik të negatives, e cila vjen tek unë nëpërmjet teologjisë negative

prej të cilës nuk shpëtojmë dot”.

Në fillim të shekullit XXI, shpesh ka debatuar me shkrimtarë popullorë si Stiven King dhe J.K Rowling ndërkohë që dhënien e Nobelit për shkrimtaren Doris Lessing e quajti “thjesht korrekte politikisht” ndërsa autoren, të dorës së katërt në shkrimin e zhanrit fantatiko-shkencor.

Ndër veprat e tij kryesore përmendim: “Kanoni perëndimor”, “Shekspiri: shpikja e njerëzores”, “Si të lexojmë dhe përse”, “Ankthi i ndikimit”, “Dekonstruksioni dhe kritika”, “Poezitë më të mira të gjuhës angleze nga Chaucer-i te Frosti” etj...

“Kanoni perëndimor” ishte libri me ndikimin më të madh në kritikën letrare, ku ai solli interpretime të të gjitha veprave të rëndësishme të traditës perëndimore nga antikiteti gjer më sot, duke përfshirë klasikët e letërsisë, sikurse dhe autorët që mund të kenë në të ardhmen një status të tillë.

 

Jennie Rothenberg: Është një rresht në kapitullin e parë të librit tuaj “Hamleti: Poemë e Pakufishme” që duket se e përmbledh qasjen tuaj ndaj letërsisë: “Mendoj se është gjë e mençur të përballesh me dramën dhe princin, me frikë dhe mrekullim, sepse ato dinë më shumë sesa ne.” Si kritik letrar, si arrini të analizoni një tekst me këtë lloj përvujtnie, në vend të përdorimit të një toni të thatë, superior, sikurse bëjnë kritikët e tjerë?

Harold Bloom: Superior? Ndaj Uilliam Shekspirit? Jam marrë aq shumë me të, mikja ime. Kam qenë një lexues mizor i poetëve dhe shkrimtarëve të mëdhenj, qëkur mezi tërhiqja librat nga raftet e bibliotekës. Tri motrat e mia të dashura i mbartnin ato për mua. Të kalosh një jetë të tërë duke lexuar,

duke dhënë mësim, duke shkruar, mendoj se kjo është qasja e duhur ndaj Shekspirit, ndaj Dantes, ndaj Servantesit, ndaj Geoffrey Chaucer, ndaj Tolstoit, ndaj Platonit - këtyre figurave madhore - dhe është vërtet frikë, mrekullim, habi, mirënjohje, vlerësim i thellë. Nuk arrij të kuptoj ndonjë lloj qëndrimi tjetër në lidhje me ta. Ata i kanë dhënë formë mendjeve tona. Hamleti përbën rastin më të veçantë.

Më kanë akuzuar si idhujtar bardësh, aq sa tani e përdor gjithmonë si shaka. Meqenëse unë ngjaj me një lloj dinosauri, e kam quajtur veten Bloom Brontosaurus Barddashësi. Nuk është ndonjë gjë e keqe.

 

Kjo qasje lartësuese ju dallon prej shumë kolegëve tuaj, ndaj nuk i përkisni asnjë shkolle të veçantë kritikës letrare.

- Është disi e ndërlikuar. Para 26 vjetësh u largova nga departamenti i anglishtes. Thjesht u divorcova me ta. U bëra, sikurse më pëlqen ta them, Profesori i Hiçit Absolut. Deri diku, studimet letrare ishin zëvendësuar me një absurditet të pabesueshëm që quheshin studime kulturore, të cilat, me sa kuptoja, nuk ishin as kulturore dhe as studime. Gjithmonë mendoj se ka mbizotëruar një lloj arrogance e gjysmë të diturve.

“Filologji” në origjinën e vete kishte kuptimin e një dashurie për të mësuarit - dashurisë për fjalën, dashurisë për letërsinë. Sa më e madhe të jetë dashuria e njerëzve dhe të kuptuarit e letërsisë, aq më pak gjasa kanë për të qënë fodull, të mendojnë se ata dinë më shumë se poezitë, tregimet, romanet dhe poemat epike, për të cilat aktualisht kanë njohuri.

Ne kemi këtë marrëzinë e quajtur Teori me T të madhe, më së shumti e importuar nga francezët, e cila tani ka lëshuar keqas rrënjë në botën anglishtfolëse. Kjo na ka shtyrë drejt një qasjeje absurde, ndaj asaj që jemi mësuar të quajmë letërsi imagjinative.

 

Kur thoni “teori,” e lidhni këtë me Kritikën e Re? Gjatë viteve të studimit, u bëtë i njohur për rezistencën tuaj ndaj kësaj lëvizjeje. Kishit ndjesinë se ishte shumë celebrale dhe analitike.

Librat tuaj të hershëm lartësonin poetët romantikë, ishin kundër pothuajse gjithçkaje që T. S. Eliot dhe kritikët e tjerë të rinj na mësonin për letërsinë.

- Gjithmonë kam qenë në një pozicion të çuditshëm. Kur isha i ri, fillimisht student dhe më pas profesor i ri në Yale, e ashtuquajtura Kritika ishte ortodoksia mbizotëruese. Shembullin e saj e kemi këtu në Yale, Bëhet fjalë për dikë që u bë një nga miqtë e mi më të ngushtë, edhe pse në fillim nuk shkonim dhe aq mirë, për romancierin Robert Penn Warren. Pas luftës së pafund ndaj Kritikës së Re, befas u ndodha në luftë e sipër me Dekonstrusionistët, një grup tjetër njerëzish, të cilët ishin dhe janë miqtë e mi. Vetëm me njërin prej tyre, Derridan, nuk flas më, për shkak të motiveve të ndërlikuara personale, me të cilat nuk do të doja të merresha. Gjithsesi më merr malli shumë për Paul de Manin, të cilin e dua shumë si njeri, edhe pse ishim gjithmonë kundërshtarë dhe nuk binim dakord për asgjë.

 

Dekonstruksionizmi, në një farë kuptimi, shkatërroi të gjitha parametrat e kritikës letrare. Shpërbëu letërsinë dhe gjuhën në shenja rastësore që s’kishin kurrfarë lidhjeje të natyrshme

me njëra-tjetrën. Prej këtu, deri ku ka arritur studimi i letërsisë?

- Kemi mbërritur në zgripin e frikshëm të fazës së tretë. Kam folur kaq shumë për këtë, sa nuk parapëlqej të flas më. Në botën anglishtfolëse, vala e teorisë franceze u zëvendësua nga një mélange e tmerrshme, që unë e kam quajtur gjithnjë e më tepër Shkolla e Zemërimit - të ashtuquajturit multikulturalistë dhe

feministë, të cilët na tregonin se duhet ta vlerësojmë një vepër letrare për shkak të sfondit etnik ose të gjinisë së autorit.

Feminizmi, si qëndrim që bën thirrje për të drejta të barabarta, arsimim dhe pagesë të barabartë, mund të mbështetet prej çdo qenieje njerëzore racionale. Por ajo që quhet feminizëm, në akademi është me të vërtetë një fenomen shumë më i ndryshëm. Unë kam quajtur një herë këta njerëz si duke shpënë temën e tyre të hamendësuar drejt dekonstrusionizmit bashkë me veten e tyre.

Yale pati një qëndrim më të mirë ndaj kësaj, krahasuar me Harvardin dhe Princetonin. Ky universitet ka një traditë të gjatë e të fortë të studimeve të vërteta filologjike, një dashuri të thellë për letërsinë imagjinatave, e cila ka qenë e qëndrueshme. Pranverën e kaluar, një zonjushë e re magjepsëse, e cila ishte një nga asistentet që po bënte një studim, erdhi tek unë duke tundur kokën e më tha : “Harold, jam e shtangur. Po vij nga seminari për Studimet Amerikane.”

Më rrënqethën këto fjalë, sepse të gjitha departamentet e Yale që dikur mund të quheshin humaniste, ishin shndërruar krejtësisht në një marrëzi, që në fakt ka emrin e Studimeve Amerikane. Ajo tha, “Sapo kishim një leksion mbi Uollt Uitmanin. Profesori harxhoi plot dy orë për të na shpjeguar se Uollt Uitmani ishte racist.” Përballë kësaj, mikja ime, them se e humba aftësinë time për t’u zemëruar, shtangur apo indinjuar.

Uollt Uitmani racist? Është thjesht një përçartje prej të çmenduri.

 

Pse mendoni se ekziston një lloj magjepsjeje për të gjetur motive politike dhe sociale në një tekst? Kjo vjen nga një dëshirë e sinqertë për të kuptuar të gjitha strukturat që formësojnë identitetin njerëzor, apo ndodh sepse çdo gjë tjetër rreth letërsisë është thënë më parë?

- Bija ime, këtë mund ta kuptoni ju edhe më mirë se unë. Ata janë ideologë, e shtrenjta ime. S’kanë kurrfarë vramendjeje për poezinë, s’e çajnë fare kokën për Uollt Uitmanin. Ta dish, nëse ka një figurë madhore që qëndron si përgjigje e Botës së re dhe bashkëplotëson Miltonin, Gëten dhe Viktor Hygoin dhe figura të tjera të pas-Rilindjes, ky është Uollt Uitmani.

 

Cila është vlera e studimit të kritikës letrare, përveç thjesht studimit të letërsisë sot?

- Nuk bëj dallim mes studimit të letërsisë dhe studimit të kritikës letrare. Kritika letrare është fillimisht një degë e veçantë e letërsisë, një zhanër i veçantë. Së dyti, është një term sinonimik me studimin letrar. Studimi i letërsisë është lexim i letërsisë. Leximi ose studimi i letërsisë përbën kritikën e letërsisë; nuk ka dallim këtu. Pyetja në pikëpamjen time kthehet në “cila është vlera e studimit letrar?” për të cilën përgjigja ime do të ishte “studimi letrar është i pashmangshëm.”

Kultura perëndimore është mbështetur në studimin letrar qëkur Grekët bënë Homerin në tekstin e parë të tyre. Ndaj, padashje, ne e studiojmë letërsinë pavarësisht, nëse e studiojmë haptazi ose jo. Kjo është shndërruar në bazën kryesore të shoqërisë sonë. Nuk është e mundur të studiosh asnjë lloj teme tjetër, pa studiuar në një kuptim letërsinë. Ne jemi kulturë letrare. Ne sigurisht nuk jemi më shoqëri religjioze. Ata që ëndërrojnë të kthehemi në kulturë shkencore, kanë mësuar shumë mirë se e kishin gabim. Jemi bërë një shoqëri teknologjike, por mendoj se nocioni i kulturës teknologjike është oksimoron.

Dashur pa dashur jemi një kulturë letrare. Filozofia, shkenca, feja janë zbehur e po zbehen gjithnjë e më shumë. Ky është një proces që ka vazhduar në shekuj. Letërsia imagjinative po zë gjithnjë e më shumë vendin e saj. Nuk them se kjo është një gjë e mirë, nuk e di nëse kjo është domosdoshmërisht një gjë e keqe.

Di vetëm se është një proces që vazhdimisht rritet në intensitetin e vet dhe duhet të jetë i pashmangshëm.

 

Përmendët pak më parë Dekonstruksionizmin. Në një ese tuajën, “Thyerja e formës” keni bërë një krahasim interesant: “Gjuha, në lidhje me poezinë, mund të perceptohet një dy mënyra të vlefshme, sikurse kam mësuar, ngadalë dhe me këmbëngulje.

Kushdo mund të besojë në një teori magjikë të gjuhës, sikurse Kabalistët, shumë poetë dhe Walter Benjamin-i, ndërkohë që të tjerë mund të mbështesin një nihilizëm gjuhësor, i cili në formën e vet më të rafinuar quhet Dekonstruksionizëm.”

- Oh, po, më kujtohet. Atëherë, debatoja gjithnjë në publik me Paul de Man. Ndërkohë, bënim shëtitje të gjata bashkë, ose ai ulej aty ku jeni ulur ju dhe do vazhdonte debatin, duke pirë një birrë belge.

 

Ajo që më mbeti e ngulitur në mendje ishte fjalia juaj pasuese: “Por këto dy rrugë kthehen kah njëra-tjetrës në skajet e tyre te jashtme.”

- Po. E di cilin fragment po citoni. Më kujtohet që i kam thënë Paul de Man-it se nuk e vrisja mendjen nëse u mësohej të tjerëve ajo që ai dhe Jacques Derrida u mësonin atyre - gjë e cila përbënte mungesën absolute të kuptimit, endjen e përhershme në kërkim të gjuhës - apo nëse dikush zotëronte një teori gjuhësore që mësonte plotësinë e kuptimit, sikurse Kabalistët, sikurse mentori im i madh Gershom Scholem dhe miku im Moshe Idel. Gjithë ajo, e cila kishte domethënie për mua ishte Absolutja, si e tillë. Sepse në fund të fundit, të dyja kthehen kah njëra-tjetrës.

 

Kur lexova këtë rresht tuajin për dy rrugë që kthehen kah njëra-tjetrës, mendova për Komedinë Hyjnore të Dantes : se si skaji i jashtëm i parajsës vërtitet kaq shpejt, sa qëndron i palëvizshëm.

- Po, është e vërtetë. Në fund fare kthehemi tek i njëjti paradoks.

 

A mendoni se Dante pati një përvojë të drejtpërdrejtë të nivelit Absolut, të asaj që ju mund ta quani Ein Sof?

Ndoshta është përvoja që autori ka për Absoluten e cila i jep qëndrueshmëri gjuhës, ajo e cila bën që disa vepra të qëndrojnë në faza të ndryshme të historisë.

- Kjo mund të jetë e vërtetë, megjithëse nuk dimë shumë për Danten. Është një figurë kaq autonome. Do ishte një nga shakatë e këqija të historisë së letërsisë po të thonim që Dante është në fakt Augusti apo Aquin-i në vargje. Ai është vetëm Dantja në vargje. Është kaq i fuqishëm dhe i suksesshëm, sa Kisha Katolike është e lumtur ta ketë të vetin. Por kur hidhni vështrimin në veprën e tij, është e mbushur me të gjitha llojet e herezive magjepsëse. Dhe ç’mund të ishte më shumë një lloj - nuk do të thoja gnosticizmi, por një lloj gnosis personal, të marrësh një grua me të cilën je i dashuruar dhe të thuash që ajo është thelbësore, jo vetëm për shpëtimin tënd personal, por që ajo është thelbi shpëtimit të të gjithëve?

Dante është, sikurse Miltoni, Platoni një nga krijuesit imagjinar kaq të fuqishëm, që ripërkufizojnë në mënyrë bindëse për ne mundësinë e religjionit. Përjashtimi i madh është si në çdo gjë tjetër, kudo është Uilliam Shekspiri, gjithmonë më enigmatiku ndër shkrimtarë.

 

Shekspiri është kaq enigmatik, sa ka pasur një debat shumë të madh, nëse ai ishte madje një individ i vetëm. E di që ju nuk para i përfillni teori të tilla.

- Fundjavën që shkoi po përpiqeshin të më përfshinin në një debat televiziv në Nju Jork, në lidhje me faktin nëse ishte Konti i Oksfordit ai që shkroi Shekspirin. Sikurse ju përgjigja jo me shumë mëshirë atyre, përgjigja ime ishte që themeluesi i Shoqërisë Amerikane të Tokës së Sheshtë dha shpirt kohët e fundit.

Ju thashë gjithashtu se nuk para më ngazëllejnë, por më duket domethënëse që çdo muaj pak a shumë, ka një shoqëri në Londër që më dërgon prurjet e veta letrare, të pavlera sigurisht. Ato i përkushtohen tërësisht të demonstruarit që veprat e Lewis Carroll janë shkruar nga Mbretëreshë Viktoria. Kjo ka po aq gjasa të ndodhë sa Konti i Oksfordit, ose Kritofer Marlou, ose Frensis Bejkëni, ose kë të duash ti, ka shkruajtur veprat e Shekspirit.

 

Folëm më parë për letërsinë lindore. Shumë prej ideve që përmendni në librin për Hamletin “Transcendence dhe Vetja e Brendshme” duket se gjejnë pikëpërkime me traditën lindore, më shumë se atë perëndimore. Ju jeni i njohur si një nga ekspertët më të shquar të traditës perëndimore, por vras mendjen nëse ka tërhequr vëmendjen tuaj letërsia që vjen nga lindja.

- Më kujtohet se disa vite më parë disa miq të këndshëm që drejtojnë Shoqërinë Budiste në Londër erdhën të më takonin, pasi lexuan librin tim “Kanoni Perëndimor”. U përpoqën të më shpjegonin se si shumë prej nocioneve ishin budiste në thelbin e tyre. U thashë atyre atë që po ju them juve tani.

Nuk e di se ç’janë. Sigurisht që nuk e njoh sanskritisht, ndaj nuk mund t’i lexoj këto vepra në origjinal. Kam lexuar shumë shpesh përkthime të tyre. Jam i magjepsur në tërësinë e vet nga ajo që ju do ta quanit tradita perëndimore e urtësisë, duke nisur nga Bibla dhe Grekët e deri tek Shekspiri dhe më pas. Por, në fakt, nuk e kuptoj mirë se ç’ndodh me traditën lindore.

Ç’mund të themi për Bhagavad Gita? Sikurse Hamleti, Arjuna gjithashtu e ka të pamundur të veprojë. Ai i flak armët e tij në fushëbetejë dhe thotë se më mirë të vdiste se të vriste të afërmit e tij të këqij. Mandej Zoti Krishna i mëson atij natyrën e vërtetë të veprimit dhe të Qenies. A do të mundeshin fjalët e Krishna-s të kishin ndonjë vlerë për Hamletin gjithashtu?

E di shumë mirë Këngën e Bekueme të Zotit Tonë, për mua është një këngë shumë me vlerë. Por nuk mund të them se e kuptoj plotësisht atë. Përfundimisht, e ndiej që Shekspiri është kaq i gjithanshëm dhe përbën një ndërgjegje kaq të madhe, e cila përfshin jo vetëm traditën perëndimore. Studentë, studiues, si dhe miq nga e gjithë bota, më kanë thënë se veprat e Shekspirit në Indonezi, Japoni, Bullgari dhe vende të ndryshme afrikane, që nuk janë kurrsesi anglofil, njerëz që mund të mos jenë aspak të shkolluar, thonë se janë të përshkruar tejpërtej prej veprës së tij dhe se Shekspiri ka vendosur të afërmit dhe miqtë e tyre në skenë.

Këtë e thoja dikur si një lloj shakaje të inatosur, pasi unë e urrej atë që quhet shumëkulturësi, por Shekspiri është në të vërtetë autor shumëkulturor. Mendoj se fjalia ime e parapëlqyer në librin tim “Kanoni Perëndimor” është kjo: “Nëse shumëkulturësia do të nënkuptonte Servantesin, atëherë kush do të mund të protestonte?” Po sigurisht nuk do të thotë Servantes ose Shekspir. Ndoshta të gjitha kohët janë plot me vepra të përkohshme, sikurse Harry Potteri mjeran.

 

Keni shkaktuar një debat turbullues pak vite më parë kur shkruajtët kundër Harry Potter-it në “Wall Street Journal”.

- M’u kërkua të shkruaj diçka në mënyrë të sinqertë nga botuesi i “The Wall Street Journal”. E pyeta, “Çfarë është?” Ai më shpjegoi se çfarë ishte Harry Potter-i. I thashë, “Nuk më duket nga gjërat që më pëlqejnë mua.” Më tha, “Harold, ka njerëz si unë që mendojnë se ju jeni ndër kritikët më të mirë sot në botë. Duhet të thoni diçka për këtë.” Kësisoj vajta tek libraria e Yale dhe bleva një një volum të lirë. Nuk e besova dot se ç’kisha para meje. Ajo që më dukej më e padurueshme ishte fakti se kisha një klishe pas një tjetre.

E shkruajta atë shkrim, u botua. Nuk është e tepërt po të themi se kjo hapi dyert e ferrit. Botuesi më telefonoi pas dhjetë ditësh duke më thënë: Halord s’na ka ndodhur kësisoj kurrë më parë. Kemi marrë mbi katërqind letra që denoncojnë shkrimin tënd për Harry Potterin. Kemi marrë vetëm një letër pro

jush, por ne mendojmë se mund ta kesh shkruar ti vetë.” I thashë, “Jo, të siguroj që jo.”

Kjo nuk mbaroi kurrë. Ai shkrim i mallkuar u botua në të gjithë botën, në të gjitha gjuhët. S’besoj që kjo do të mbarojë ndonjëherë. Por sigurisht që librat e Harry Potterit janë një seri gjepurash. Si të gjitha gjepurat pa vlerë, do të flaket pas ca kohësh. Koha do tafshijë. Ç’mbetet të thuash në këtë rast?

 

Ju parapëlqeni t’u thoni studentëve se, “Nuk ka metodë tjetër përpos vetes tuaj.” Çfarë doni të thoni me këtë?

- Këtë e besoj me shumë pasion. Miku im Paul de Man më të cilin, sikurse thashë qëparë, debatoja pafundësisht, do më thoshte një ditë se pas një jete të tërë kërkimi, e kishte gjetur metodën, të “Vërtetën” sikurse e thoshte ai shqiptimin e “të Vërtetës.” Unë do të thoja, “Jo, Paul i dashur, nuk ka të Vërtetë. Është vetëm Vetja jote.”

Çfarë teorie patën kritikët e mëdhenj? Kritikët si Dr.Samuel Xhonsoni apo Uilliam Hezlliti? Ata që adoptojnë një teori, thjesht janë duke imituar dikë tjetër. Besoj që në fund, kritika e dobishme mbështetet tek përvoja: përvoja e të mësuarit, përvoja e të shkruarit, përvoja e të jetuarit që ka njeriu. Sikurse mençuria, e cila në fund të fundit është thjesht personale. Nuk ka metodë tjetër përveç Vetes.

 

Përktheu: Granit ZELA

Marrë nga Gazeta Drita, 22 shkurt 2009 (http://www.artistet.org/)

 

18 Komente

Po si more s'ia paskeni varur Harold Bloomit fare! Jazek! smiley

Leximi i "The Western Canon" i Bloom-it me ka bere te blej The Complete Works of William Shakespeare.

 

Me pelqen ky kritik. I shikon shkrimtaret nga vlera e tyre artistike dhe estetike, pa u futur ne kontekste sociale, mesazhe politike apo raciste qe mund te jape ndonje shkrimtar. Me ka bere qe disa shkrimtare si Danten, Servantesin, Montenjin apo Molierin t'i shoh me nje sy tjeter dhe t'i rilexoj.

 

Te Western Canon nga Tolstoj Bloom-i analizon vepren Haxhi Murat te cilen e vlereson si ndoshta prozen me te mire te shkruar ndonjehere. Mbaj mend qe me ka bere pershtypje sepse e kisha lexuar me pare Haxhi Muratin por pa i kushtuar asnje vemendje.

1. Laert, nje pyetje :

C'kupton ti, PREKSHMERISHT, me "vlere artistike" dhe "estetike" te nje romani ?

2. "Haxhi Murati" eshte vertet shume e bukur. Si te gjitha pjeset e romanciereve ruse te shekullit te XIX-te. Kjo letersi meriton te zbulohet e plote nga lexuesi shqiptar, sidomos nga ata qe mendojne te merren me letra. 

Vleren estetike te Shekspirit e ve ne dukje vete Bloom-i, nuk e kam shpikur une. Ai kundershton ata qe te veprat e Shekspirit shohin sipas tij kushtet sociale te Anglise se kohes qe ai ka paraqitur, apo menyren si i paraqet femrat dhe meshkujt. Ashtu si te Dikensi kritika ne pergjithesi sheh pikerisht menyren si ai e paraqet Angline e kohes, varferine, kapitalizmin etj., nderkohe qe Bloom-i interesohet vetem per menyren se si Dikensi i nderton personazhet e tij, si e nderton subjektin e ngjarjes, stili i te shkruajturit.

 

Kam pershtypjen qe kritika e Bloom-it eshte e ngjashme me kritiken qe i bente Nabokovi letersise ku per te dhene nje shembull ai thoshte qe te gjithe ata qe te Fryme te Vdekura te Gogolit pretendojne te kuptojne Rusine e kohes nuk kuptojne asgje nga letersia. Apo duke lexuar Bleak House te Dikensit mund te njohesh Angline e kohes, keto gjera per Nabokovin dhe Bloom-in heqin vemendjen nga letersia duke u marre me kushtet sociale, racizmin etj.

 …"Nga ata që mendojnë të merren me letra..? Hurb, sikur nuk shkon ! Se bën fjalë për dy probleme që duket sikur janë e njëta gjë.Lexuaesit dhe  krijuesit.Janë krijues  të gjithë “ata që merren me letra..?”

 Mendoj se pasioni i studimit dhe prirja për krijim, ushqejnë njëri tjetrin.Ky binom i pandarë  gurrash,  i ka dhënë njerëzimit veprat me emra Shekspir, Dante, Molier, Toltstoi, Dostojevski, apo Samuel, Hazlliti etj. Për artistët e mëdhenj, nuk kanë qënë  të lënë mënjanë  problemet e njohjes,  studimit, gjykimit,  dhe vlerësimit të artit në përgjithësi  dhe të krijuesve  të tyre në veçanti.Por duket se tradita e mirë e Rilindjes, sa i përkiste strategjisë së saj  kulturore  e artistike, nën një frymë iluministe, është flakur tej.Sot,  koncepte e forma të reja, më të qarta, janë  të gjitha më të përparuara, drejt një kulture  e përgatitjeje  intelektuale, krijuese,  të pasur e të qëndrushme…?Po kritika e sotme pse mungon ? Pse vuan ajo?

Falemnderit, Laert. Ne fakt desha te di, keshtu konkretisht (ne menyre te prekshme), ç'kupton ti me "vlere artistike" te nje romani.

Po te ndihmoj pak : nje shkrimtar nderton nje personazh krimineli. Dhe ti thua psh, qe ai e ka ndertuar me art kete personazh. Atehere, ç'nenkupton ti me kete ?

______________

Grava, t'es vraiment grave toi... je ne sais pas ce que je vais faire de toi.

Hazlliti, thote Grava. Kush eshte ky me çupke ? Dhe me ke futur ne ca ujera qe nje zot e di a do te dal ne bregun tjeter apo jo. Une jam per cektina o grava, jo per detra dhe oqeane.

Shkurt, ideja ime ishte kjo : nje lexues eshte lexues dhe nje qe merret me letra eshte pak me teper se kaq.

Po he pra, grava, pse mungon vertet ? C'shpjegim ke tinë ?

Une mendoj se letersia ne rradhe te pare eshte stil. Arti nuk eshte asgje pa formen thoshte Floberi. To kill a mockingbird apo Catcher in the rye mund te jene libra shume te mire, shume emocionues per miliona njerezit qe i kane lexuar por midis tyre dhe Uliksit te Xhojsit, parabolave te Kafkes, Ne kerkim te kohes se humbur te Prustit apo Lolites se Nabokovit ekziston nje humnere e madhe.

 

Une nuk di te te them me saktesi se cfare eshte vlera artistike, nuk gjej fjalet per ta pershkruar. Por nuk me pelqejne ata kritike qe thone se cfare ka dashur te thote autori, cilat jane idete ne nje roman, tipi i kritikeve qe te Lolita shohin ate historine e nje 50 vjecari qe gjuan nje 12 vjecare duke lene menjane stilin e jashtezakonshem te Nabokovit. Jane ca vlera universale qe e bejne letersine kanonike, do te thoshte Bloom-i.

 

 

Falemnderit. Ndersa une mendoj ndryshe. Pak a shume keshtu :

Shkrimtari ka nje bote ne krye. Boten e tij. Ka nje vizion, nje vektor. Ka dy pika : te nisjes dhe te mberritjes. Kjo perben idene e tij, ajo qe mund te quhet permbledhja e botes se tij.

Dhe kete bote mundohet te na e paraqese me fjale. Sa me besnikerisht, sa me prane origjinalit, dmth asaj qe ka ne koke. Ben aq kujdes, djersitet e nuk fle, thjesht per te mos pasur firo. Jo me kot, kur shkrimtari perfundon nje roman, ndihet sikur ta kishin zbrazur me zor, t'ia kishin shkulur rropullite, ndihet bosh. Ne kete rast, themi se shkrimtari eshte bujar.

Vlera artistike eshte kur kjo bote e tij ka ardhur para nesh si nje bote e vertete se ciles nuk mund t'i luhet asnje presje ngaqe pastaj bota shembet. Nese lexuesi e ben te tijen kete bote, themi se shkrimtari ka shkruar me art, eshte artist, ka punuar bukur, si guret e qoshes se nje shtepie, ku po te vesh re, ka aq goditje daltash sa ç'duhet, asnje me pak asnje me shume.

Arti i tij eshte pastaj ne funksion te gjithçkaje qe e perben : gjuha, imazhet, historia, forma pamore. E tere kjo krijon nje harmoni, asgje nuk vjen te te gerrice dhe te te ktheje ne realitet, te te shperqendroje. Nese biem ne nje fjali te keqe, ne dalim, shkeputemi nga bota ku ishim. Do te na duhet shume pastaj te rifutemi ne te.

Ka art kur shkrimtari merr fryme me gjuhen, ose ndryshe ben te tijen frymen e gjuhes. Eshte e qarte se shkrimtari eshte nja 5-6 hapa perpara turmes se lexuesve, ai sheh diçka qe ne te tjeret nuk e kemi pare deri aty, megjithese perpara syve. Ai kap lidhje te padukshme te gjerave, dhe na ben te ndihemi sikur jemi vete ne shkrimtaret qe e kemi shkruar kete, pasiqe ne i dinim te gjitha !

Shkurt, shkrimtari eshte nje fabrikues ndergjegjesh te lehtesuara, e dekomplekson lexuesin, e ben te ndihet me i madh nga ç'eshte. Kjo eshte arsyeja qe njerezit i lexojne librat, sepse ka efekte terapeutike.

Kjo eshte pak e shume, Leart. Tani do te doja te degjoj tropizmen, mjaft me me "grindje" politike. Nese ndonjehere ju shoh ne rruge, ne Tirane, ty dhe tropizmen, do t'ju ftoj per nje kafe. Shendet.

 E more Hurb... Uilliam Hezlliti ! E kape  lapsusin!

Vime ne ato qe thoni Ju..."Nje shkrimtar nderton nje personazh krimineli.."Dhe  ai,  iksi  bindet qe e ka ndertuar me art, e ka gdhendur, do te thoshja une, ate  personazh. Mirepo vime tek nej problem, qe ka shqetesuar kritiken,  ne çdo perjudhe qytetarie.Vendi i heroit ne veper.... Do ti rezistonte kohes "arti per art, tek ajo qe thoni"? Sikurse e dini, qe nga koha e Perlindjes persiane, ka vazhduar nje lufte e gjate mes lirise mendimit  dhe dogmes fetare(me daljen e ideve te klasikeve  te m.l edhe midis mendimit dhe atyre ideve qe  gjene jane)

  Edhe para lindjes se Kajamit, Persia  ishte bere sheshi i konfliktit midis paganizmave  greko-romane, Zardushtizma e Mitharaizma persiane,Brahmanizma e Budizma hinduishte dhe Judizma, Kristianizma e Islamizma semitike. Qe te gjitha  lane gjurme  te thella. Dhe Islamizma, ndonse preponderoi dhe hodhi shume rrenje,prape nuk  mundi  ta spastroje  "token"(artin) persiane  nga influencat fetare te vjetra, te cilat vazhduan nene rrogoz  te forta e te pashkulura.Por perkundrejt ketyre feve qendruan  si nen korrace fildishi intelktaulet krijues persiane  te ushqyer e rritur  me urtesine e vjetersise  klasike te cilet kultivuan  filozofine dhe artin e te shkruarit nen lirine e veprimit...Rrubairat  mbeten nje  prej veprave  poetike  me te bukura  te botes.Jane  aqe te qarta, sa mund te merren vesh lehte  prej cilitdo  lexues / kendonjesi te zakonshem.Aqe te thella, nga kuptimi  sa nje Rubai veln  disa mullare  vellimesh , aqe moderne  nga mendimet dhe ndjenjat, sa na duket   se autori i tyre  ka jetuar ne  kohen tone dhe biles mu ne zemer te... "Pigalit"....! Doemos,  hapim gojen, kur e mesojme se ka jetuar  ne zemer te Azise dhe se ka nderruar jete  mbi 800 vjet me pare... Sot,  pse ?- me pyet. Eh! Edhe une  e kam vrare mendjen.Por  gjitheçka mendoj se duhet kerkuar tek ..evolucioni ose tek ajo qe i ishte parathene njerezve..Te gjitha te mirat !    

Te lexoj me shume kureshtje, grava. Madje e dyfishova kureshtjen sepse kam pershtypjen se gjendem perpara nje objekti qe i mungon nje koordinate, ose ndryshe, qe gjendem perpara nje sistemi ekuacionesh me tre ekuacione dhe kater te panjohura.

Te me ndjesh por as me Uilliam Hezllitin, nuku me vjen gje ndermend. Nuk ishte çeshtje -a apo -e. Ceshtja eshte se prej kohesh emrat i lexoj si ne origjinal. Me beri pershtypje qe Hezlliti (?!) ishte futur nga ty ne liste me Beckett dhe ca te tjere. Domosdo qe kureshtja erdhi duke m'u shtuar deri ne nje shtangie te lehte sidoqofte te pademshme nga ana shendetesore.

Eshte dhe çeshtja e Samuelit aty, sepse nuk e di ç'eshte emer apo mbiemer, nderkohe qe sipas listes, i takon mbiemer. Por une nuk njoh asnje Samuel te tille.

Per "Pigalin", ce me shejtanke, dhe gjer më Pigallo ke vajtur tine ? Une kam qene nja dy here, por nuk vete me se me vjen turp. Atje ka shume vajzabukrafustanashkurta. Njehere qe vajta, çova tim ate se me tha o do vete ne Pigallo, o ska. Me tha se donte nje foto atje, per t'ia treguar fqinjit tone, qe t'i levdohesh medemek.

Kurse heren e dyte, vajta per te shoqeruar nje delegacion shqiptar me kollare, se donin edhe ata ta kishin ne CV.

Mire pra, bisedojme neser, me pelqen shume kjo bisede, fale teje, sigurisht.

 

 ..Po, po! Tani te mora vesh.Je duke  bisedu me "objekte", tepke si racionalistet suninj. Kurse une mendova tjeter gje.Eh! Njerezore jane gabimet.

Stufa eshte si dielli

Stufa eshte dielli.

... ngaqe te percellon po t'i afrohesh.

_______

Tani, ti çupke, sheh ndonje dallim mes ketyre dy fjalive ?

Me vjen keq, ti nuk je nje objekt, as nuk ke qene e as nuk do te jesh ndonjehere. Thjesht bera nje krahasim sepse nuk po e kapja mire fillin e diskutimit tend.

Shoh se qenke shume e informuar mbi praktikat fetare : hindu, muslimane (suni, etj). Gje e mire kjo. Ne kete fushe, jam tejet i pakenduar. Do te te lexoja me vemendje nese me flet mbi lidhjen mes ketyre feve dhe letersise, apo kritikes.

Ne lidhje me kritiken letrare, ke thene qe ne fillim se ajo mungon. Dhe une do te doja te di shpjegimin tend, perse mungon ajo ? Ose nese nuk mungon, perse çalon ?

Falemnderit.

ps : ne pergjithesi, me pelqejne tipat excentrike (Walser, Beckett, Houellebecq, nder te tjere).

 Ne se vertete nuk je i njohur,  per kete lidhjete lashte  te feve me letrsine dhe ne se seriozisht  e don nje opinionin tim edhe per mungesen e kritikes se sotme, shkurt, per te mos ju sjelle lodhjepo ju them aqe pake sa di.

  Kryeveprat e perjudhes persiane, sidomos ajoe nje "Dinsezi"si Khajami, u vune nen kudhren per mekate  me shume se Sokrati.Ne Evropen e krishtere, jo me ne Kohen e Mesme, por   edhe pas perlindjes italiane, nja kater shekuj pasi Khajami kishte  mbyllur syte, u pane shembella martiresh te mendimit te lire edhe ...ne "Soben".... me turre drushe, prej  "kritikeve" katolike e protestante.

....E ai, Khajami,  fajtor sa te gjithe  martiret te marre sebashku, u la i lire te shkruante e te predikonte  kunder fese zyrtare e kunder ligjeve te shtetit te kohes se vet dhe u la te vdiste i qete ne haurin e vet.Kjo provon  ore mik se paska qene nje perjudhe qytetari dhe tolerance edhe ne ate  Persine Islamike.

Me eshte dhene rasti te vizitoj varrin e atij krijuesi kollos, ne teqen  Persina ne  Nishapour, stolisur qe ne shekuj me trandafile e hardhi, sipas amaneteve te tij dhe i respektuar brez pas brezi prej "Sufinjve islame", te cilet  ai i kishte fshikulluar  me krijimet e tij gjer diten qe mbylli syte.Librat e ati burri , filozofike e shkencore, ne doreshkrim ndodhen ne biblioteken e  Leydenit.Nje traktat metafizike "ad usum Delphini", per tebirin e  Nizam  el Mulkut, ishte botuar  po ne France  ne Rev."Le Monde Orental" (1906)

 E gjithe dikotomia  letersi - fe, filozofi-  fe, fe-shkence eshte nje perleshje"kritkepa fund", me nisme Kain- Abel.

Medimi im pse sot nuk ka kritike.Sepse shoqeria njerezore nuk eci  ne rrugen per mire.Mund te pohohet pa frike se  ajo perjeton sot deshtimin e pergjithshem.Kush skuqet sot duke lavderuar te keqen..?

Shume interesante keto qe shkrove me lart, sigurisht qe jam kureshtar te lexoj.

Eshte e vertete qe dikur ka pase ekzistuar nje kohe e ndritur e Islamit, kur dogma ende nuk kishte ngrire gjithçka. Por si thote Vaso Pasha : "Po sot, Shqypni, pa m'thuej si je" Per te ardhur keq pra, per kete liri te humbur.

Dmth, ti e sheh mungesen e kritikes (letrare, apo jo ?) ne nje kornize me te gjere, e lidh me shoqerine njerezore ne teresi. Ndersa une mendoja se kjo mungese kishte lidhje me vete letersine, dmth ndonje problem i brendshem.

Une skuqem ne fakt kur lavderoj te keqen. E kam provuar disa here. Me eshte dashur t'i them nje halles sime se ajo shkruan mrekullira (poezi dmth), edhe pse mendoj se halla ime eshte nje shkarravinse e mjere. Poezite e saj nuk kane as nivelin e klases se dyte fillore. Por ja qe me duhet ta lavderoj, per hir te tim eti, ti e kupton qe ai nuk deshiron te shkaktoje kriza familjare. Mjaft jemi perçare me (ca histori tokash dhe ferrash).

_____

OK, shume interesante kjo qe the, po e perseris. Me ka rene rasti te lexoj poezi lindore, dmth arabe te vjeter, si dhe persane. Ajo qe kam vene re eshte nje prirje e theksuar per perseritje. Vargjet e tyre kane nje rikthim ritmik deri ne shkallim trush. Kjo mund te kete depertuar deri dhe ne kenget tona te vjetra ku ka perseritje te tilla, ndonese me pak acaruese. Nuk e kam idene e poezise romake, si qendron puna me kete. Di ndonje gje ti ?

 Shiko ti   "melun" !(nga arabishtjam, perkedheleri, shejtan i vogel) Ke nje dell satire te holle, qe  me sa tegjykoj se largu, te vjen prej genit mashkullor.Si me solidi.Kjo krej miqesore.

Tani perendimi ne teresi, sidomos  kultura para dhe deri pas romake u ndikua prej  kultures greko-persiane.Nuk patti ose pati pake krijes te saj.Dy jane , si te thuash "pejngameret ' e tyre: Virgili dhe ...Eduard  Fitzxheraldi  (Edward Fitzgerald)Ne perendim, Sakiu dhe vajza qe mbush kupen e veres (te Khajamit) paraqiten here shoke  tegezimitte jetes,  here ushtare te gatshem per Kryqezata, here ushtare lirie te mendimit, por jo ne pake raste edhe "Meshtare te kungates Mistike.

 Ne  perjudhen italike, dashuria p.sh u pa:

a.Si lidhja  midis burrit  e gruas,familja kombi, rraca njerezore , kafshet, bimet,  dhe thuajse e tere bota, e cila sipas perceptimit te kohes, nuk ishte veçse nje  produkt  shimik si çdo gje e gjalle

b.Si kulti dhe adhurimi i  i te gjitha bukurive natyrale dhe artistike, i gjithe idealeve morale, intelektuale,  kulturore, , sociale, politike e  dhe njerezore.

c.Si "malli", deshira e bashkimit  te mishit me trupin, te copes me te teren...te njeriut me Perendine.Dhe ne kete here arriten ta identifikonin  me Dashurine Platonike, me dashurine  Mistike te Krishtere, neoplatonike sufijane, ose me Dashurine e Vdekjes  dhe te Nirvanes Budiste.

Versioni magjistral i dha te drejeten Anglise te krenohej me Fitzxheraldin, opo aqe sa edhe Persia me Khajamin...

Neise,  te lodha.Te gjitha te mirat !

  

 ..Po ta them pake me imet kete te "melunit" Qe ta dishe jo per gje.

na Al Azzar, Univeristeti Islamik Nderarab I Kairos, ka njeshesh shume te madh ku beduine  te shumte vene dhe bejne ritet sepse ka  xhamite me nga dy minnare.Por dhe shkembejne sende.Nje Beduin kishte ne thes diçka qe nuk po ja nxirrte kryet.

-Ç` keni ate ne thes?-e pyet  nje kureshtar

-Nje melun(djall te vogel)-i pergjigjet

-Melun! Lau Tevelah! (Si larg qofte ketej djalli i vogel, nete folmen tone)-ju gjegj.

-Per ta shitur?

-Them..

-Sa ?

--Njezet paund.

-Imadhi  shitet dhjete,  tek imansezi Tarek..

-E po ky imi, meluni ...eshte bir djalli ....

Shume interesante, grava, shpjegimet e tua. Dhe te jesh e sigurte se nuk me lodh aspak, te lexoj me kenaqesi. Vertet qe ajo kohe eshte disi e erret per mua dhe çdo ide apo mendim nga te tjeret me ben pune.

Shoh se paske nje lidhje me teper se turistike me ato vise te Lindjes. Shume bukur. Eshte mire qe te kete njerez qe jane te specializuar ne gjera vertet te largta dhe qe jo kushdo mund te jete i interesuar.

Te lutem, po per letersine e sotme lindore (persane dhe arabe), ç'mendim ke ?

Falemnderit.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).