Duhej të zgjoheshe me terr. Dritat e verdha e të zbehta që mezi ndriçonin e shtonin edhe më shumë përgjumjen. Shqisat punojnë tmerrësisht ngadalë menjëherë pas gjumit, por ato funksionojnë edhe me ngadalë  në gjysmë-errësirën e poçave 40 watt-ësh. Llampa e vogël pingulesh në mënyrë të papërshtatshme prej tavanit të lartë si për të na treguar lagësinë e paarritshme mes brigjeve të së djeshmes e së tashmes. Trastat me ushqime të grumbulluara përgjatë muaj të ftohtë dimri ku bisedohej për amnisti, ishin lenë më një anë. Vaj, sheqer, oriz, vezë në kuti këpucësh, gurabije, kafe, ilaçe për pleqtë e burgut, e kështu me radhë. Mbrëmjes më parë u dëgjua si përherë Zëri i Amerikës, Vatikani, dhe çfarëdolloj stacioni tjetër “më jep shpresë”. Radio e vjetër Philiphs kish në ekran emra qytetesh që me kohë nuk përmendeshin më. Sende si ajo dukeshin jashtë vendi mes një deti uniformiteti gri e bezhë të viteve 80-të. Përshtatja e një realiteti të ri bekonte emra të çuditshëm si furnelë me vajguri, reflektor me korrent, dush me naftë. Këta ishin jo vetëm binomë mashtrues moderniteti por edhe krejt të parehatshëm në përdorim. Njëtrajtësimi i tyre e zbehte edhe vetë ankesën e zakonshme të njerëzve. Gjithçka përreth ishte e njëllojtë dhe e shëmtuar. Pasardhësja  e përkeqësuar në formë zëvendësonte pasardhësen në një rrokullisje të pafund varfërimi. Të zënë në një prognozë të pashpresë e gjetëm veten në një copë ‘rrëfimi’ Orwellian të gjysmë shekulli më parë:

 

“Atij [Winston Smith-it ] më vonë i ra në fije se, veçantia më e spikatur e jetës moderne nuk ishte mizoria apo pasiguria, por thjesht zbrazëtia e saj, fëlliqësia e saj, mefshtësia e saj.”

 

 

 

Në mes te këtij amorfimiteti bosh, ne, dëshmitarë shëtitës të varësisë së njeriut nga e vetmja formë e energjisë e njohur deri më tash, duhet të grinim torbat e rënda me ushqim, e ashtu të çorientuar niseshim poshtë shkallesh e për tek kreu i rrugës. Burgu ishte i vështirë të vizitohej vetëm, e praktikalitetet ishin pjesë të rëndësishme e planifikimit. Në rendin e justifikimeve të radhës, un dhe tezaku duhet patjetër të pjesëmerrnim në udhëtim. Gjyshja e jonë plakë e kish të pamundur të përballonte ngarkesës e vetme.

Që në fillim kapeshim e përlaheshim me njeri tjetrin se kush e kush të mbante më pak. Peshat do të përcaktonin udhëtimin tonë gjer në fund.

Në udhëkryq do të takoheshim me nja dy plaka të tjera te cilat niseshin për të njëjtën udhë.  Të rinj e pleq ndanin shortet dhe shpërndaheshim nëpër automjete që tingëllonin  sikur të ishin emërtime qytetërimesh të lashta që presin me u ri-zbuluar nga loja e shkujdesur e një fëmijë.

Kahja e udhëtimit tonë ishte drejt veriut. Burgjet kishin një shoqërim pothuajse sentimental me veriun. Burgjet e jugut si Vloçishti, Gjirokastra kishin një lidhje më direkte me vdekjen, ndërsa veriu në anën tjetër, ishte më adapt për zgjatje mundimesh e vuajtjesh. Thjesht veriu ishte më i përshtatshëm për burgim. Rrugët e vjetra të tregtisë ishin tashmë prej një shekulli të pashkelura. Natyra dhe shtypja tendosnin në një gjendje të përhershme nirthjeje muskujt e verioreve. Mes lëvizjesh të rralla e vetmitare, frika e kurorëzuar mbretëreshë sundonte ngadhnjyshëm.

Arritëm në Fushë Milot. Shoferi na uli dhe u nis padyshim drejt  një përpjekje industriale e ndryshkur dhe të dështuar. Ne merrnim tani rrugën në këmbë për në kampin e Zejmenit.

Nuk ishte rastësi qe prej kësaj pike duhet te ecje për nja dy orë në këmbë. Burgjet shqiptare ishin të fshehura  sa në skutat e vetëdijes aq dhe në kthesat e humbura  peizazhesh pajetë.

Në fillim duhet të kaloje Urën e Milotit, proverbialisht e njohur si “Drejtoria e Erërave”. Në anën e djathtë të urës një monument i vogël kurioz ngulit me një mbishkrim të shkurtër në kujtesë një betejë pesëqind vjet e ca më parë. Përmendorja modeste nuk është aspak si ato monumente groteske me yll. Obelisku, një nga më të shkurtrit e llojit të vet në botë, shëmbëllente më së shumti me një gur kufiri, i cili shënon simbolikisht prerjen e dy qytetërimeve; një i shpulitur  më këtë anë  e tjetri i përgjakur më at’anë. Ne po hynim në të fundit. 

Çapitja përgjatë “drejtorisë së erërave’ ishte e mundimshme dhe e ngadaltë. Poshtë nesh lumi shkumonte lundra shqetësimesh verioresh drejt detit. Pas urës dhe një copë udhë të shtruar vinte ecja në baltë përgjatë një hendeku me ujë. Këpucët me baltë dhjetëfishohen në peshë nga rëndesa. Me këto kundra gjigante ecje kështu për një copë rrugë  të mirë. Tradicionalisht udhëtimi është matur nga shqiptaret me njësinë më të vogël, atë të ecjes. Një, dy, tre orë rrugë në këmbë. Tash kishte ardhur koha me prezantuar  një përmasë të re shpejtësie;  atë të ecjes mes balte të pleqve të ngarkuar.

Koha mund të shkonte ngadalë përgjatë vijës së ujit por ajo dendësohej në përmbajtje sa më shumë i afroheshe burgut.

Kështu krejt papritmas para syve tanë  vërshuan në kalërim një kope kuajsh gjysmë të egër që ishin dallueshëm të racës shqiptare. Të vegjël e të murrmë e trokëllin me shumë hijeshi sikur sapo të kishin dalë nga korniza e pikturës ‘Kuajt të vegjël e të verdhë’ të Franz Marc-it. Gjokë e mëza të njomë që qarkonin burgun me njerëz të ndry mes hekurash. Ata shkonin  më të lirë se ata brenda e më të shkujdesur se ata jashtë.

 

 

Me të njëjtën shpejtësi që një iluzion lumturie shfaqet e zhduket, ata humbën pas një faqeje kodre duke marrë me vete edhe simpatinë tonë. Por në këto ane asgjë nuk ish ashtu siç paraqitej.  

Ngazëllimi ynë për lirinë e tyre ishte i parakohshëm. Trokëllimi i tyre kishte një fund edhe më të trishtueshëm se i joni. Më vonë morëm vesh se ata të mjerë ishin të destinuar të përfundonin kokëposhtë në thertore. Mishi i tyre ish çfarë i jepte sallamit shqiptar shijen e veçantë të ëmbël.

Sharte kuajsh e shqiptaresh nuk kishin qenë asnjëherë kaq tragjikisht të ndërthurur.

Konturet e burgut filluan të qartësohen. Në kohë kampi u kthye në perspektivën e vetme të horizontit që me etje thithte të gjithë këndvështrimet e mundshme. 

Në fillim të binin në sy ndërtesa betoni dy kateshe paralele me njëra tjetrën. Me pas telat me gjemba; në fillim rreshti i parë më i larti me harkoren në majë, në mes te tij dhe rreshtit të dytë, brezi i butë, një copë toke e shkrifët e imët që dukej si përzierje kamoshi dhe kadifeje. Një palë telash të tjerë afër kapanoneve. Në hyrje një shkabë e madhe prej çimento që nga sqepi të ngjasonte me Zotin Horus të Egjiptit. Pastaj, kulla vrojtimi, ushtarë të armatosur, prozhektorë, automatikë, e më shumë tela me gjemba. Policët që qëndronin të heshtur me një armiqësi të hapur. Gjithçka ishte në një nuance të zhulosur grije, por asnjëherë afër tonaliteteve absolute të ngjyrës së zezë apo të bardhë. 

Dorëzonim dokumentet, ne fëmijët certifikata lindjesh. Të dhënat  regjistroheshin me kujdes në bllokun e të padëshirueshmëve që rinovohej rregullisht. Më tej një ‘i besuar’ që po pastronte sheshin. Shikimi i ngulitur  përdhe nënkuptonte përulje. Kapotat gri dhe kryet e qethur shpërfytyronin njerëzit nga individualiteti. Polici me në dorë thikën shponte tasin e revanisë me shprese se do të zbulonte në fund të tij ‘reaksionin’. Me durimin e një shenjtori ai kontrollonte vezët e mbështjella me letër, një nga një për ndonjë krisje të dyshimtë kundërrevolucionare.

Pastaj takimi i shkurtër në dhomën e lagësht. Dy stola të gjatë e një tavolinë e vjetër pishe, portreti i pashmangshëm në mur dhe biseda e jonë me kode. Komunikimi mes nesh, më shumë se me fjalë, ishte intuitiv. Herë herë mund të thuash më shumë edhe pafjalë.  Arshi Pipa në ‘Librin i Burgut’, i shkruar i gjithi në letra duhani, përshkon me shumë ndjenjë këtë lloj bashkëbisedimi:

 

“Motrat dhe bijat tona tash janë rritë dhe kanë fëmijët të tyne. Ato vijnë të na vizitojnë me djemtë, vajza dhe foshnjat në krahë; shëmbëlltyra jete që afrohen tek varri i kufomave të gjalla. Disa na shikojnë me frikë, të tjerët të mbërthyer me tmerr. Për ta ne jemi relike të një bote tjetër, specie të çuditshme të ruajtura në kafaze zoologjike. Ne jemi të gjithë të braktisur e të harruar. Mëshira  e femrave tona, e  mbajtun gjallë nga dashuria që s’mund ta shkatërrojë vuajtja, e vetmja lidhje e jona me botën e vërtetë; buzëqeshje e një fëmije në krahët e nënës një rreze vetmitare shprese që laton rrasën tonë të varrit.”

 

Nyjet e fijet që e lidhin brezit të dytë me burgun mund të ishin të paravendosura, por  eksperienca  e tmerri që të transmetonte burgu ish i nevojshëm për të materializuar konceptin e tij deri atëherë abstrakt.

Në një komunitet gjithnjë e në rritje, të bashkuar nga përjetime të vështira që shtonin kurajën e dinjitetin tonë, burgu kishte mbase dhe një anë pozitive.

Si edhe në fabulën e famshme të Arkileut, e më pas të përdorur nga Isaiah Berlin, kunadhja din shumë gjëra, ndërsa iriqi vetëm një.

Ne, simbol dhelpre në mes një deti iriqësh në zvogëlim.

 

 

 

Përkthimet e George Orwell dhe Arshi Pipës nga village-bey

3 Komente

 Nuk e kuptova kete shkrim me thene te drejten VB. Eshte eksperience personale apo mozaik leximesh dhe mendimesh? 

 as une. katastrofe

Bej,keto eksperienca me siguri te kane bere njeri mjaft te pjekur,prej atyre qe dine tu japin peshen e duhur gjerave dhe eventeve ne jete.Burreroheshe shpejt ne keto ambeinte,sa fatkeq aq edhe eskluziv.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).