E kam ende fletën e shkëputur nga një fletore shkollari ku kam shkruar ngutazi një varg tangoje që thotë: Ku ishe ti Zot/ kur vdiq i dashuri im? Dhe, ku poshtë tij, një mbrëmje fundprilli të vitit 1996, në restorant ‘Piazza’ në Tiranë, Ernesto Sabato pikturoi një lule supernatyraliste. Dhe kështu e kishte më të lehtë që në librat apo albumet që na dhuroi, të vizatonte një pakogjë si përkushtim, se sa të shkruante fjalë. Qe po atë mbrëmje, në dhomën e verërave të ‘Piazza’-s, kur më besoi zëulët arsyen e vërtetë se përse ishte larguar për tërë natën nga Vila 31 e ish-Bllokut, ku e patëm vendosur: “Nuk desha në asnjë mënyrë të pikturoja fantazma diktatorësh! - më tha, sepse, domosdo, do të më duhej ta bëja”. Pastaj më rrëfeu se si kish pas qenë somnambul gjatë fëmijërisë së tij, ndërsa tani, halucinacionet vizive qenë bërë natyra e tij e dytë, dhe në më të shumtën e rasteve i diktonin frymëzimet piktorike: “kur nëna më kishte në bark, më tregoi, vdiq Ernestito-ja, ai Tjetri, vëllai im, në moshën  trevjeçare, dhe gjendja shpirtërore e sime mëje ndikoi tek unë, edhe emrin ma vunë Ernesto, për të kujtuar atë Tjetrin...”

Kur flitet për Ernesto Sabato-n, menjëherë të vjen në mendje shkrimtari, dhe mbi të gjitha romancieri; është tamam kështu, pasi Sabato, me të drejtë quhet sot Princi i letrave argjentinase, ndërsa romani i tij ‘Mbi heronjtë dhe varrezat’ është cilësuar si romani më i mirë argjentinas i shekullit XX; të vjen në mendje autori i ‘Tunelit’, ku zëri i tij ekspresionist, subjektiv, idengulitës, tragjik dhe lirik, bëhet shumë më i thellë dhe më i plotë; të vjen në mendje njëri nga shkrimtarët më të mëdhenj të sotëm hispano-amerikanë, i cili është jo vetëm shpikësi më i madh i formave, një personalitet që zhvillon një projekt romani tërësor, - njëlloj si Joyce-i, - por edhe një nga zërat më të shqetësuar dhe më personalë. Porse Sabato njihet edhe si një eseist i jashtëzakonshëm, me librat e tij “Njëshi dhe Universi”, 1945, apo “Apologjitë dhe mospranimet”, 1979, libër me të cilin shpalli edhe ndarjen me letërsinë. Në tërë veprën e tij, përpos të tjerash, i ka kushtuar shumë faqe përsiatjeve mbi artin dhe artistët; dhe jo vetëm mbi shkrimtarët, poetët dhe filozofët, por sidomos mbi piktorët, lëvizjet, shkollat dhe temat afër teknikës vetë të përdorur nga piktori dhe zhvillimit të formës.

Ajo që nuk dihet nga të gjithë, është ana tjetër e këtij krijuesi të madh: piktura. “Kam një respekt të shenjtë për artin dhe letërsinë, sepse janë të vetmet burime nëpërmjet të cilave mund të arrihet absolutja e  njerëzores”, - thotë Sabato. “Në ekzistencën time të tollovitur nisa të pikturoja nga ato pakogjërat që i dalin përpara njeriut në fëmijërinë e parë, porse u doktorova në fizikë-matematikë, duke kërkuar një rend platonik në kaosin tim, por pa e lënë shkrimësinë dhe pikturën. Më 1938 mora një bursë për të punuar në Laboratorin Curie, që e drejtonte Irene Joliot- Curie, së cilës i bëra një portret të vogël, sepse kisha simpati për të dhe qe njeri i mirë. Natën, ama, mblidhesha me surrealistët në Select dhe më në fund në Dome”. Një nga librat eseistikë më të njohur të Sabatos është ‘Shkrimtari dhe fantazmat e tij’, ku ai flet për idengulitjet apo fantazmat që gjallojnë te shkrimtarët e mëdhenj; thuhet se fantazma e vetë Sabato-s është verbëria apo i verbri, - një nga variantet e titullit ( pati shumë të tillë) i romanit ‘Mbi heronjtë dhe varrezat’ qe ‘Raport mbi të verbrit’; te romani ‘Tuneli’ gjendet një i verbër dhe po ashtu te romani i fundit i Sabato-s, ‘Abaddon shfarosësi’, që u botua më 1974. Shikimi kish zënë t’i përkeqësohej shumë dhe më 1979 mjekët e ndaluan Sabato-n të lexonte dhe të shkruante; shkrimet e pakta të mëvonshme arriti t’i bënte me vështirësi të mëdha, me anë të kujtesës dixhitale, me një makinë shkrimi. “Që prej atij çasti pata një gëzim shumë të madh, pasi e vetmja gjë që më lejohej të bëja ( për nga madhësia) qe piktura”, - thotë Sabato. “Dhe kështu po e përfundoj jetën time, duke iu kthyer pasionit të fëmijërisë. E nisa me disa portrete ekspresioniste, të cilat përbëjnë edhe pjesën e parë të krijimtarisë sime në pikturë, kur befas nisa të pikturoja gjithçka më dilte nga subkoshienca, duke bërë një lloj pikture që parapëlqej ta quaj supernatyraliste, njëlloj siç e përcaktoi Apollinaire-i pikturën e nuk e mbaj mend të kujt, pasi asnjëherë nuk më është dukur i gjetur termi surrealist që imponoi Breton-i, kur dihet se çdo filozof ka një ide të ndryshme për atë që është “realiteti”: për Platonin është një ide e kulluar, për një tjetër është një mollë. Sido që qenë mistifikimet që u kryen nën shenjën e surrealizmit, kjo qe shumë pozitive në kohërat e hyjnizimit të shkencave dhe arsyes. Në këtë etapë të fundme të pikturës sime, asnjëherë nuk e di se në ç’drejtim do të shkoj, dhe e lë veten të drejtohet nga instinkti. Ajo që del është një imazh që vjen prej pandërgjegjes, që mban në vetvete dykuptimshmërinë e ëndrrave, të cilat janë përherë të vërteta të thella. Andaj edhe nuk u vendos tituj, por vetëm numra”, - vijon Sabato.

Në shkrimin e tij ‘Sabato dhe Drita’ ( botuar në ‘Cuadernos hispanoamericanos’, Madrid) Miguel Rubio thotë: ”Surrealizmi çliroi te Sabato aftësinë për t’u endur nëpër shtigjet e koklavitura të ëndrrës dhe çmendurisë, porse përpjekja e tij ekspresioniste shkon përtej kësaj. Ai e dominon këtë nënbotë që ndodhet nën subkoshiencën tonë dhe që nuk i përket as jondërgjegjes kolektive. Në pikturat e tij të para, kjo botë halucinante, e egër, e paeksploruar, që mund ta quanim parahalucinatore, shfaqej vetëm në disa tipare, në disa punime të veçanta. Ndikimi i tij nga ‘Stuhia’ e Kokoschka-s, shihet sidomos te portretet (Dostojevski dhe Virginia Woolf); mendërisht e ndjen se bëhet fjalë për një pikturë ekspresioniste, porse qashtërsia e vizionit është tepër e mprehtë dhe në të ekziston një lloj vibrimi shpirtëror, - një teoricien holandez e ka përcaktuar ekspresionizmin si “një formë shpirtërore në hapësirë”. Karakteri mishtor i pikturave të para “nature morte” me buqeta lulesh apo fruta dhe bokallë, e bënte më tokësor, më pranë nesh Sabaton, por sapo takohej vështrimi i piktorit, diçka shqetësuese ndodhte: qe njëlloj sikur zgjoheshe dhunshëm në botën mbrëmjesore dhe fantazmore të ndërgjegjes. Piktura e Sabatos ka filluar të njihet nëpër botë që nga viti 1990, kur nisën të organizoheshin ekspozitat e para në Europë, Paris, Madrid etj dhe në SHBA; më 1995 u botua edhe Albumi me pjesë të zgjedhura nga vepra e tij: “Sabato, Pintura”.

“Hapi vigan në pikturën e Sabatos, - vijon Rubio,  - realizohet, nga njëra anë, sepse Sabato nuk e la veten të ndikohej nga shkollat e pikturës, - ndonëse voli më të mirën nga disa prej tyre, - dhe nga ana tjetër, sepse përherë ka përvetësuar dhe përvetëson forma që janë plotësuese për të”. Në të vërtet, Sabato u ndikua në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe të thellë prej romanticizmit, ekspresionizmit, surrealizmit dhe artit primitiv, por edhe nga dëshira për t’u ndarë nga një civilizim dekadent dhe i sëmurë. Porse lirizmi i tij, ankthi ekzistencial, por edhe një ndjenjë e fortë fetare, e bënë që të përvetësonte disa forma të shprehjes shumë pranë ndërgjegjes së tij të artit bashkëkohor. Dhe këto forma shprehjeje, s’janë gjë tjetër veçse disa konfiguracione poetike që gjenden në formalizëm, por edhe në ekspresionizmin abstrakt.

Pikturat e fundit të Sabatos janë një univers drite; por siç dihet, drita s’ka lidhje me ngjyrat, nuk është çështje strukture, nuk ka të bëjë me lëndën e telajos, as me formën, as me penelatat, as me vizatimin; drita vjen prej shpirtit të piktorit; vetëm disa piktorë e kanë këtë dritë, drita tjetër është çështje teknike. “Drita e Sabatos, - thotë Rubio, - është një dritë që vjen së brendshmi, është dritë shpirtërore; në pikturat e tij me maska, apo në ‘nature morte’ të fundit, drita përmbyt gjithçka. Por le të mos gënjehemi, kjo dritë nuk është materiale dhe s’ka lidhje me shkollën veneciane, është dritë që buron nga vetë piktura, është piktori, është Sabato që është kthyer në lëndë duke shprehur vizionin e tij mbi botën...” Ndërsa në serinë e pikturave “nature morte” mbetet diçka që lidhet me kënaqësinë, ndonëse është me tepër një kënaqësi vizionare dhe mistike, në pikturat me maska, Sabato shfaqet si një tjetër poet: si përshkruesi i llahtarshëm i ferrit brenda nesh.

Në kujtimet e tij mbi epokën surrealiste dhe firmosjen e ‘Manifestit surrealist’ të Breton-it, Sabato rrëfen edhe një anekdotë që lidhet me termin e përdorur asokohe nga Breton-i: “litokronizëm” dhe që është vetë shpikja e tij, si edhe për dimensionin e katërt në pikturë: “Në numrin e fundit të revistës ‘Minotauri’, para shpërthimit të luftës, Breton-i shkroi një artikull të titulluar ‘Prirjet e fundit të pikturës surrealiste’, - thotë Sabato. - Flet për artistët e fundit përfaqësues, mes të cilëve edhe për Oscar Dominguez-in, që operon me një rikthim në automatizëm, prirje të cilën Breton-i e pat quajtur të rëndësishme në ‘Manifestin surrealist’. Pasi flet për ‘collage’-in, ‘frottage’-in, që njiheshin si aktivitete të quajtura ‘paranoiako-kritike’, ai tregon se këta krijues kanë nisur të interesohen për universin e katër dimensioneve, nisur nga koncepti ainshtajnian dhe përmend si të tillë Matta-n dhe Onslow Ford-in. Dominguez-i, - vijon ai më pas, - i zhvillon kërkimet e tij në fushën e skulpturës që të përftojë sipërfaqe ‘litokronike’. Dhe, kopjon tekstin që e përpunuam së bashku dhe e firmosëm brenda esesë së Breton-it. Këtu dua të ndalem dhe të tregoj se si shpika këtë fjalë në formë shakaje, ashtu, i mbytur në një depresion të thellë siç isha dhe me një humor të zi në majë të gjuhës, por që Breton-i e mori shumë seriozisht, ngase vija prej shkencave fiziko-matematike, dhe që do të thotë ‘ngrirje, gurëzim i kohës’. Ideja e shakasë më erdhi nga puqja e njohur e Venusit të Milo-së me një violinë, skulpturë e Dominguez-it, dhe sugjerova të bëhej ndarja mes tyre me anë të një cohe të hollë dhe elastike pre gome, që pastaj violina të zhvendosej në forma të ndryshme dhe atë arrihej ajo që Dominguez-i me zhargonin e tij e quajti ‘shqetësuese’. Qe asokohe, kur Breton-i më foli për Matta-n, të cilin nuk e njihja dhe më shpjegoi për pikturën e tij të lidhur me dimensionin e katërt. Seriozisht i thashë se hapësirë-koha ainshtajniane është një koncept i kulluar dhe nuk mund të pikturohet. Por ai këmbënguli aq shumë, sa të nesërmen shkuam në atelienë e Matta-s, që ishte një djalë i ri, i hajthët dhe shumë simpatik; aty pashë për herë të parë shpikjet e tij të mrekullueshme krijuese, që më vonë e bënë të famshëm dhe që ai ma shpjegoi, ashtu siç e imagjinonte dhe plot entuziazëm, dimensionin e katërt”.

Më 30 prill Ernesto Sabato mbylli sytë në Santos Lugares, në Buenos Aires të Argjentinës, vendin plot gjelbërim dhe pemë ku u vendos që përpara 70 vjetësh dhe nuk rreshti së thëni, njëlloj siç rrëfen në librin e tij testament ‘Përpara Fundit’, se vokacionin për pikturën e kishte nga damari mesdhetar dhe se mund të vdiste zemërlumtur në çdo çast të ditës, që pas vitit 1996, kur arriti të shohë malet e Shqipërisë, vendin e nënës së tij. 

6 Komente

Roberto Alifano

Shkrimtari dhe fantazmat e tij

Aty nga viti 1975, pak kohë pas botimit të librit “Abaddon Shfarosësi”, një mëngjes vjeshte iu avita shtëpisë së Ernesto Sabatos për t’i bërë një intervistë për gazetën ‘Clarin’. Në këtë ambient, pothuaj prej fshati të Santos Lugares-it, ku shkrimtari jetonte me të shoqen Matilde-n, u zhvillua dialogu. Nervoz, i gjallë, i ngrysur hera-herë, por në të njëjtën kohë mikpritës dhe i ngrohtë, Sabato iu përgjigj të gjitha pyetjeve, pa vënë kufij.

Ta fillojmë bisedën duke kujtuar çaste nga fëmijëria.

Gjëja më e thellë që mund t’ju thosha për këtë epokë të jetës sime ndodhet në romanet që kam shkruar, ndonëse ka raste që është shformësuar nga trillimi. Nuk di, për të folur për fëmijërinë time do të më duhej t’ju rrëfeja disa foto dhe të nisja e të kujtoja gjëra të asaj kohe, atje në Rojas, në fshatin tim. Por mendoj nuk është e rëndësishme.

Po ëndrrat, ato të asaj kohe, nuk doni as ato t’i kujtoni?

Nuk mbaj mend hollësira, por mund të përmend disa ëndrra të ngulëta: Një kube e stërmadhe, një soj amfiteatri kozmik, unë vetëm, dhe në një cep, im atë dhe ime ëmë. Qe diçka e llahtarshme. Por të tjera ëndrra të liga ndodhnin kur qeshë syhapur. Tani mendoj se më tepër se ëndrra, qenë halucinacione, vegulli.

Këto ëndrra apo vegulli të fëmijërisë suaj, a kanë të bëjnë me librin ‘Raport mbi të verbrit’, që materializohet më pas në trillim?

Nuk përgjigjem dot me dy fjalë për atë që rrekem të përshkruaj në tërë veprën time. Më tepër, mendoj, kam shkruar me qëllim që t’i zhbiroj më mirë këto idengulitje. Dhe ka më: kam shkruar që të mund t’i duroj pa plasur në vend.

A është ‘Abaddon Shfarosësi’ romani që ka më tepër elementë autobiografikë?

Në pamje të parë, po. Sepse unë vetë shfaqem në libër. Mendoj se i tërë romani, nëse nuk është një elendisje e thjeshtë, është, në një farë mënyre, autobiografi. Çdo art, në fund të fundit, është një përshkrim i shpirtit të artistit. Ndonëse Van Gogh-u pikturon një kishë, në të vërtetë është duke pikturuar shpirtin e tij, konfliktet e tij. Sa për Abaddon-in, mund të shohësh se pjesët më rëndësishme ku shfaqem unë janë përçartje. Apo dikush mund të besojë vërtet se mua më rishtuan në një llagëm, poshtë kriptës së kishës së Begrano-s?

Në këtë roman ka edhe shumë ironi ndaj vetes?

Po, por kush nga ne nuk e meriton ironinë? Të gjithë, dhe unë ca më tepër, mendoj se e meritoj. Nga ana tjetër, nëse e merrja në sy të fusja veten time si personazh në roman, do të qe e pandershme që të mos trajtohesha me objektivitetin e pamëshirshëm me të cilin një shkrimtar trajton ata që e meritojnë ironinë. E konsideroj veten si një qenie të krimbur me defekte dhe vese. Tek Abaddon-i them se ka diçka më të rëndësishme, që është teoria që unë mbështes prej shumë vitesh: kriza e plotë e njeriut të kohës sonë. Mendimi safi racional e përçau tragjikisht njeriun, dhe kjo katastrofë shpirtërore që po jetojmë e tregon këtë.

Kjo është arsyeja për të cilën braktisët shkencën para më shumë se tridhjetë vjetësh?

Në një farë mënyre, po.

Si mendoni se do të qe një botë e drejtuar nga artistët?

Shiko, pa dyshim diçka e çrregullt, por domosdoshmërisht më me dukje.

Ka shumë vite largësi mes veprave tuaja. Nga se ndodh kjo heshtje e gjatë letrare?

Gjatë tërë jetës sime kam botuar vetëm tre romane dhe besoj se nuk do të botoj më. Ndryshe nga ç’mendohet, kam botuar shumë. Dhe, ju them edhe diçka tjetër, edhe këto të trija për pak sa nuk do t’i botoja, sidomos dy të fundit.

Për çfarë arsyeje?

Mungesa e sigurisë se kisha shkruar diçka që ia vlente, diçka që të mund t’i mbijetonte vdekjes sime fizike. Një shkrimtar, në përgjithësi është një njeri që ka atë që quhet “kollajllëk për të shkruar”, porse ky kollajllëk është, në mënyrë paradoksale, edhe armiku i tij kryesor. Mendoj se njerëzit e letrave bien në këtë tundim. Dhe pa dyshim duhet të ruhemi, duhet të luftohet kundër këtij kollajllëku.

Duhet të keni shkatërruar pra, shumë nga ato që keni shkruar...

Po, shumë. Ka vepra teatri, romane dhe të tjera gjëra që s’do të dalin kurrë në dritë, pasi i kam shkatërruar. Doli ‘Abaddon’-i, sepse njerëzit e mi të afërm m’u lutën të mos e shkatërroja, siç pata djegur librin ‘Burimi memec’ dhe të tjera gjëra. Po kështu ndodhi edhe me ‘Mbi heronjtë dhe varrezat’, të cilin e shpëtoi nga zjarri dhe e botoi ime shoqe Matilde-ja.

Ju pranoni se keni botuar pak dhe se ndihemi mirë me këtë. Çfarë mendoni për shkrimtarët që kanë botuar shumë vepra?

Mendoj se ka raste të ndryshme. Por edhe nga shkrimtarët më gjenialë, kanë për të mbetur sigurisht dy apo tri vepra. Thuhet për shembull, se Lope de Vega shkroi më shumë se tre mijë komedi. Tani po pyes, përveç atyre dy-treve që njohim, kush i lexon të tjerat. Po Servantesi? Përveç ca gjërave që mund të kalohen, shumë pak, shkroi ‘Kishotin’. Ah, sikur të kisha dhe unë fatin të shkruaja ndonjëherë diçka të ngjashme me ‘Kishotin’!... Proust-i shkroi vetëm një vepër, ndonëse në shumë vëllime. Kafka do të kish mjaftuar të shkruante ‘Kështjellën’ ose ‘Procesin’. Dhe, është ku e ku më i madh dhe më i qëndrueshëm se zoti Sommerset Maugham, që shkruan nga një romankë përvit. Nëse kjo ndodh me gjenitë që, në fund të fundit, shkruajnë vetëm dy a tri vepra, të cilat nga ana tjetër janë kopjet e veprës maksimale, nuk e kuptoj se përse i kërkohet një shkrimtari amerikano-jugor ajo që u kërkohet këtyre gjenive të shuguruar nga koha.

Mendoni për letërsinë latino-amerikane të ditëve të sotme?

Këtij çasti mendoj se, e marrë në tërësinë e saj, në bllok, ajo është letërsia më e rëndësishme që ekziston sot në botë. Ka një bashkësi shkrimtarësh shumë të talentuar. Andaj mendoj se e ardhmja e letërsisë sonë në nivel botëror është realisht e shkëlqyer. Ndërsa në Europë, nuk ka emra të mëdhenj tani. Për të cituar Francën, për shembull, pas vdekjes së Camus-së dhe Sartre-it, kush mbetet?

Cilat janë shkaqet që ju bëjnë t’ia njihni këtë majëarritjeje letërsisë hispano-amerikane?

Arritjes së një thellësie dhe dimensioni të konsiderueshëm. Sot nuk duhet besuar se shkrimtarët e kontinentit tonë lexohen ngase janë piktoreskë apo folkloristë, siç ndodhi shekullin që shkoi dhe në fillim të këtij shekulli, kur lexuesit kërkonin tek ata ngjyresën lokale. Tani ata kërkohen dhe lexohen sepse janë seriozisht shkrimtarë të mirë. Pa dashur të duket ekzagjerim, mendoj se letërsia latino-amerikane këtë periudhën e dytë të pasluftës, ka të njëjtin kuptim dhe vlerë si edhe letërsia amerikano-veriore e periudhës së parë të pasluftës: dalja e Faulkner-it, Hemingway-it… e autorëve tejet të rëndësishëm që i ngritën në nivel botëror letrat amerikane.

A vazhdon të jetë sot i njëjti interes për letërsinë e kontinentit tonë si në fund të viteve ‘60?

Më ngjan se jo. Asokohe kishte interesa jashtëletrare, politike dhe të modës, si edhe shija e përhershme për ekzotiken. Kontribut për këtë famë dha shumë revolucioni kubanez. I ashtuquajturi boom, për shembull, qe një operativ tërësisht politik, përveç pjesës që i takonte letërsisë dhe publicitetit. Dhe shpesh është menduar gabimisht se letërsia jonë latino-amerikane ka nisur me këtë boom. Kjo është padrejtësi. As Roberto Arlt-i, as Borges-i, as Marechal-i, as Bioy Casares-i dhe as Mallea nuk nisën me këtë zhurmë të publikuar. Dhe në rend kontinental është e njëjta gjë: as Arguedas-i në Peru, as Carpentier-i në Kubë, as Guimaraes-i në Brazil, as Onetti në Uruguaj… Andaj me ngadalë, të lutem.

Po opinioni juaj për ata të këtij grupi, cili është?

Shiko, unë nuk jam më i volitshmi për të folur për këtë lëvizje. Besoj se pati shkrimtarë të rëndësishëm në të. Për shembull, nuk mund të mohohet një Garcia Marquez dhe romani i jashtëzakonshëm që shkroi “Njëqind vjet vetmi”, ashtu siç nuk mund të mohohet Carlos Fuentes-i, Cortazar-i, Vargas Llosa. Por, kjo nuk do të thotë se letërsia latino-amerikane ka filluar dhe ka për të mbaruar me këtë gjullurdi. Sa për pyetjen e mëparshme, nëse interesi i Europës për letrat tona vazhdon, mund  të thosha se po, por në një mënyrë më të qëndrueshme, ashtu siç duhet të jetë, pa zhurmimin politik. Borges-i vazhdon të lexohet po aq sa më parë, ashtu si tre a katër autorë të kontinentit tonë.

Çfarë është e nevojshme për të qenë universal në letërsi?

Pothuaj mund të pohoj se para së gjithash është e nevojshme të jesh kombëtar. Dhe shpjegimi mund të jetë ky: që ta vendosim në një pjesë çfarëdo të botës dhe në një epokë çfarëdo personazhin, ky personazh duhet të jetë, para së gjithash, i vërtetë; duhet të ketë mish dhe kocka, tru dhe zemër, dhe nuk ka njerëz të gjallë veçse në një vend konkret dhe në një kohë të caktuar. Procesi kulturor i njerëzimit është i përhershëm dhe jeton nga veprimet dhe reagimet mes të gjithë njerëzve të një kombi dhe midis kombeve. Andaj mendoj se duhet të jemi kombëtar; domethënë, të shprehim tokën, vendin ku kemi lindur dhe ku jetojmë. Por pa u gënjyer nga slogani “kulturë kombëtare” që është një mashtrim.

A mund ta zgjeroni këtë koncept?

Posi jo. Për mua nuk ekziston një kulturë kombëtare safi. Gjer edhe perënditë greke, që disa i quajnë si paradigmën e pastërtisë, janë të infektuara nga religjionet aziatike dhe egjiptiane. Malraux-ja ka thënë se çdo pikturë bëhet mbi paraardhësen; duhet shtuar se bëhet gjithashtu edhe mbi atë që e rrethon, në një proces kaq kompleks, sa gjer edhe armiqtë ndikohen nga njeri-tjetri, pasi nuk ndikohemi vetëm nga dashuria, porse, mbi të gjitha, nga urrejtja. Për këtë arsye, armiqtë përfundojnë duke i ngjarë shoshoqit: të burgosurit dhe rojet; ultra të djathtët dhe ultra të majtët…Në realitet, të gjithë flasim, shkruajmë, pikturojmë dhe filozofojmë në bazë të asaj që të tjerët kanë folur, shkruar, pikturuar dhe filozofuar. Vetëm budallai mund ta kujtojë veten absolutisht origjinal.

Kjo do të thotë që ju nuk i besoni asfare kulturës kombëtare?

Sigurisht që nuk i besoj. Boll ia shpifëm vetes me këtë temën e kulturës kombëtare si kundërpeshë të asaj universale. E me çfarë do të mbeteshim? Se duhet të rrëzonim gjer edhe gjuhën kastiljane që është e importuar, dhe jo vetëm europiane, por tërësisht dhe thelbësisht europiane; duhet të shmangnim fenë kristiane, sepse e pati origjinën ne Lindjen e Afërme. Këto projektet nacionaliste më ngrenë nervat; kanë vetëm një qëllim: të na zhdukin si komb.

Këto kohë i keni përkushtuar një pjesë të madhe të kohës pikturës. Kjo do të thotë se e keni këmbyer me letërsinë? 

Jo, në asnjë mënyrë. Kur pikturoj, pushoj. Veç kësaj, e kam pasur përherë pasion vizatimin. Është një lloj shtendosjeje që më largon nga tërë problemet që më trishtojnë dhe më torturojnë  përditë. Jam i sëmurë nga sistemi nervor dhe mjekët më kanë këshilluar t’i shmang tensionet mendore. Dhe, të pikturuarit më bën mirë.

Përse jetoni larg Buenos Airesit?

Sepse më shqetësojnë zhurmat, era e naftës, nguti, harbutëria dhe ashpërsia e qytetit. Jam goxha reaksionar, e andaj rri me heshtjen, pemët, lulet, njerëzit që përshëndeten me njeri-tjetrin, vogëlushët që luajnë në rrugë.

E konsideroni veten armik të progresit?.

Jo, por ka një formë të progresit ndaj së cilës jam armik i betuar; i progresit që e kthen njeriun në një kufomë, në një robot, në një të tredhur, në një mjeran, në një vetmitar, në një ingranazh të pashpirt. Ndaj këtij tipi progresi, po, jam armik. 

Shqiperoi Mira Meksi 

 Nderim per Sabaton. Nuk e shkoi jeten kot.

ps: ka dicka ne shkrimet e M. Meksit ne pergjithesi per shkrimtaret latine qe me bejne te buzeqesh. E perfytyroj gjithe kohen duke vizatuar lule e ndjekur flutura, dhe koke me koke me shkrimtare si Sabato dhe Marques duke ndare intimitete smiley. Shume romantike....

he me he. mos u bej i/e keq/e. lulja pirate - mires! its sooo para clirimit. lol. shume romantike.

 Te lumte dora Mira,10.Aq me teper qe Sabato kish pranuar qe ne dejet e tij rridhte gjak Arberesh

 Teta Mira me ka marre malli per ty... heren e fundit jemi takuar tek shtepia jote tek 9katshet, para 15 vjetesh. Nese e lexon kete mesazh, behu e gjalle e te them kush jam smiley

 

Ah kjo vera...

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).