AFER & LARG

Ky reportazh nis me një libër, të cilin e ka shkruar një autor krejt i veçantë. Katër vjet më parë, kur libri i tij i vetëm pa dritën e botimit, Ligor Sevo ishte 82 vjeç. Ka pasur një jetë të trazuar Ligori. Ka lindur në Mbrezhan, një fshat malor me shtëpitë e shpërndara në këmbë të malit Dhëmbel. Pastaj, që i vogël është detyruar që të jetojë në Vlorë, Burrel e Tiranë duke i ndihur të atit kallajxhi ose duke bërë lloj-lloj punësh. 17 vjeç del partizan në Brigadën VIII. Pas 1944 ishte efektiv i “Mbrojtjes së Popullit” dhe më pas në Polici. Në moshën 22-vjeçare, kur punonte në Degën e Punëve të Brendshme në Lezhë, arrin të mbarojë shkollën 7-vjeçare. Vendoset në Tiranë, ku kryen kurse, një klasë gjimnazi, shkollë nate, derisa emërohet ekonomist i mesëm. Që nga 1966 e deri në 1982 punon në disa ndërmarrje, që nga tullat dhe deri në gjeologji. Përgjatë gjithë kësaj jete të ndërlikuar Ligori duket se ka pasur vetëm një ëndërr të madhe: të shkruajë një libër, vetëm një libër, kushtuar fshatit të tij të lindjes. Para do kohësh, kur ishim me punë në Përmet, na ra në dorë rastësisht pikërisht libri i tij, ëndrra e tij e realizuar. Janë 536 faqe të mbushura me emra, kujtime, foto, por më së shumti plot dashuri, plot dashuri për një fshat që sot po “rrëshqet” gjithnjë e më shumë drejt Luginës së Vjosës. Dhe kështu, të shtyrë nga ëndrra e Ligorit, gjetëm rastin dhe morëm rrugën për në fshatin e tij, për në Mbrezhan.

Takimi i parë me historinë

Bie dëborë në male dhe Lugina e Vjosës duket si e strukur nga i ftohti i acartë. Lumi vetë duket sikur rrjedh mundimshëm. Rrugës, rrallë e tek shohim ndonjë çoban të mbuluar krye e këmbë me mushama të gjatë. Qentë i rrotullohen të lagur ndër këmbë duke kuisur, me shpresën se do të kthehen sa më parë në stan. Për të shkuar në Mbrezhan kalojmë më parë grykën legjendare të Mezhgoranit dhe pastaj, vetëm pak kilometra afër Këlcyrës. Kthejmë mbi një urë të vjetër metalike, të cilën vendasit e quajnë “Ura e Muço Hysos”. Burime të furishme uji derdhen drejt e në Vjosë. Ne nisim të udhëtojmë mbi një rrugë të ngushtë, të shtruar me çakëll, e cila është dëmtuar shumë kohët e fundit nga shiu dhe dëbora. Vetëm pak kilometra më lart, përballë nesh, në anën tjetër të Vjosës shikojmë rrënojat e sarajeve të vjetra të bejlerëve të Këlcyrës, familja nga e cila doli edhe Ali bej Këlcyra, politikani i njohur përgjatë viteve ’30-’40 të shekullit të kaluar, dhe kështu na kujtohet një histori që e kishim lexuar më parë në librin e Ligor Sevos. Fshatrat përballë sarajeve kanë hequr keq për shumë kohë nga abuzimet e bejlerëve të atëhershëm. Bejlerët dhe fshatarët ishin në një konflikt gati shekullor për pronësinë e trojeve. Në këto anë e rrëfejnë gati-gati si legjendë historinë e Çuli Premtos, një kapedani nga fshati Malshovë. Këtij, një nga bejlerët, Xhelal Beu i kishte vrarë me pabesi të vëllanë, Kristaqin. Në 1903 kapedani, pikërisht në këto anë ku po kalon makina jonë ndërkohë, e qëlloi beun nga një distancë e pabesueshme për kohën, teksa ai po rrufiste i qetë kafenë e tij të mëngjesit. Ngjarja bëri bujë të madhe në krejt Jugun e Shqipërisë. Disa kohë më parë, një grua e thjeshtë, emrin e së cilës e kujtojnë ende të moshuarit, Zogo Gjikëdhima, kishte lënë të vdekur në vend një nga trimat e Xhelal beut. Arsyeja ishte fare e thjeshtë: ai guxoi ta prekë me dorë. Zogua me shoqet kishin dalë të mblidhnin dru në anë të Vjosës. Beu dërgoi sejmenët që të përzinin gratë. Njëri prej tyre, guxoi të prekte Zogon me dorë. Vdekja duhet t’i ketë ardhur krejt papritur. Me një të qëlluar, gruaja e la trimin të vrarë në vend. Disa thonë me sëpatë, disa me hostenin e qeve, por kjo ka pak rëndësi.

Busti pa sallë

Më në fund kemi mbërritur në fshat. Jemi vetëm 9 kilometra larg nga Këlcyra, por kemi harxhuar goxha kohë për të mbërritur deri këtu. Mbrezhani zë një sipërfaqe diku te 5 hektarët, me shtëpi të shpërndara në disa lagje. Godinat e para që shohim janë thjesht rrënoja, ku era luan një melodi të hidhur. Ndërkohë, ka nisur të bjerë edhe dëborë. Tani jemi diku te 600 metrat mbi nivelin e detit, krejt në rrëzë të malit të Dhëmbelit. Sipas Ligorit, fshati ka një histori të gjatë. Emri i tij vjen nga “mrezhë”, vend ku mërzen bagëtia, por duket se fshati është populluar shumë andej nga fillimi i shekullit XIX, kur u mblodhën këtu të krishterë që refuzuan ndërrimin e fesë, që nga Suli e deri në Hormovë. Në fillim të shekullit XX fshati kishte afër 300 shtëpi. Banorët e tij të qetë merreshin më së shumti me blegtori. Shumë punonin kallajxhinj anë e kënd Shqipërisë. Shumë të tjerë morën rrugën e kurbetit.

Për shumë kohë ecim përmes rrënojave të grinjta, të lagura në kërmim të ndonjë shtëpie të banuar. Dikush na thërret që nga një oborr i largët. Mbi oxhakun e shtëpisë pranë shohim fjollën shpresëdhënëse të tymit. Të paktën për pak kohë do të shpëtojmë nga thëllimi. Mikpritësi ynë është Kolo Nasi, 65-vjeçar, ish-minator, ish-murator. “Pa hë, si ju duk fshati, – na pyet Kolo pas përshëndetjeve të para, – mos e shikoni kështu tani, se ka qenë një fshat i madh e i gjallëruar. Në 1990 kishim 130 shtëpi, tani kanë mbetur vetëm 13”. Fshatari e thith fort cigaren e tij të dredhur me sytë nga dritarja, atje ku flokët e dëborës përplasen me muret gri të fshatit.

Xha Kolo është krenar për një arritje të tij zooteknike. Në oborrin e tij qëndrojnë të varura mbi kolona dy kafka deshësh. “Vetëm unë kam pasur desh të tillë me pesë brirë, – na thotë me krenari, – ja ku i keni. Njërit i kanë rënë nja dy, po nejse. Do kisha prapë, porse i ktheva dhentë në dhi dhe kështu që…”. Ne bëhemi kuriozë të dimë se nga se ka ndodhur ky deviacion gjenetik. “Nuk është rastësisht, jo, – përgjigjet xha Kolua, – është një marifet që përzien dashin me kaprollin, po këtë nuk mund t’ua them, është paksa e ngatërruar…”.

Në dhomën e miqve të xha Kolos na bën përshtypje një bust i madh prej allçie, nga ato që dikur viheshin në krye të shkollave e të ndërmarrjeve. “Ky është xhaxhai im, – na thotë Kolua, – quhej Petro Nasi, ishte intendent batalioni. U vra gjatë bombardimeve të anglezëve në Peqin, në 1944. Ishte 22 vjeç. Emrin e tij e mbante shkolla e fshatit, deri sa u prish. Si ndodhi kjo, një mësues erdhi e më thirri. Kishte me vete këtë bust. Nuk po dinte ku ta çonte dhe i vinte keq, se do të prishej edhe ai sikurse u prish gjithçka në shkollë. Kështu e mora bustin dhe e vendosa këtu. Ky e ka shtëpinë e vet”.

Shkolla me sy të zgurdulluar

Që nga shtëpia e Kolos, godina e shkollës nuk është veçse pak minuta. Duket se ka qenë një godinë hijerëndë. E ndërtuar me mure guri, ajo ende mbahet në këmbë në mesin e një sheshi të mbjellë me pisha. Kolua na thotë se ishin vetë fshatarët që e rindërtuan atë në 1944. “Pas dy priftërinjve, në fshatin Mbrezhan, shkolla ka funksionuar rregullisht, me mësues të emëruar nga shteti shqiptar i asaj kohe. Veçse kuptohet, pagat mujore të mësuesve, në një mënyre ose në një tjetër, dilnin nga vetë fshatarët. Si mësues unë mbaj mend Foto Rumbon, Fotini Duda, Aleksandra Naçi, Isa Çavolli, Vangjel Karbunarën, Mihal Ballkamenin me të shoqen, Bektash Gurin nga Këlcyra, Vlash Çepikun nga Durrësi. Më vonë erdhën mësues të tjerë në fshat. Nga këta, Nuli Saqellari u vra në dasmën e Jani Kapisë, aksidentalisht thoshin. Bektash Guri e Mihal Ballkameni u persekutuan keq nga regjimi komunist. I pari u pushkatua, kurse i dyti vdiq në mënyrë tragjike në burgun e Burrelit”, - lexojmë në librin e Ligorit, të strukur në një nga kthinat e shkollës.

Vetëm pak metra poshtë shkollës është Kisha e Shën Mërisë, e rrethuar nga varrezat e fshatit. Pas 1967, si thuajse kudo, ishte kthyer në magazinë të kooperativës, tashti vetë banorët kujdesen që ajo të mbahet në këmbë sikurse i takon. Në mes të varreve, mbi një shkëmb të dystë ngrihet kambanorja. Një hije trishtimi na ka kapluar të gjithëve teksa marrim sërish rrugën për në fshat. Nga larg, dritaret e shkulura të shkollës së vjetër na duken si sy të zgurdulluar.

Ndodhi me ujq

Sikur të mos ishte Kolua, do ta kishim pësuar keq. Ngado që shkuam, ishim të rrethuar nga grupe qensh të skërmitur që mezi prisnin të na vërsuleshin. “Mos kini merak, sa të jem unë këtu, nuk do t’ju gjejë gjë”, - mundohej të na qetësonte Kolua, porse kjo nuk e bënte më pak të frikshme kanosjen e qenve të mëdhenj me çatallët jashtë. Kolua e aktualizon disi situatën. “More djem, – na thotë qetësisht, ndërsa pushojmë ca në një kthesë të xhadesë, – ju që jeni gazetarë, a mund të më shpjegoni një gjë? Meqë e kemi fjalën te qentë. Ne këtu në fshat kemi plot nga këta. Çdo shtëpi ka, dikush tre, dikush katër, dikush më shumë a më pak. Janë gjithnjë të uritur dhe shpesh kacafyten keq me njëri-tjetrin, porse ama kur bie ujku në bagëti bëhen të tërë bashkë. Pra, edhe qeni që është qen bëhet bashkë kur është puna për gjënë e përbashkët. Pa më thoni, po ata politikanët tuaj atje në Tiranë, si nuk u bënë një herë bashkë xhanëm”? “Pyetje e vështirë kjo xha Kolo”, - i thotë njëri prej nesh, teksa vazhdojmë rrugën përposh.

Ujqit tashmë përbëjnë një rrezik të përhershëm për banorët e këtyre anëve. “Një herë më sulmuan kur isha me bagëtitë, – vazhdon të flasë Kolua ngadalë, - një qengj e morën. Unë u mpiva fare. Përballë kisha një ujk të madh që skërmiste dhëmbët. Qentë u strukën te këmbët e mija. Ç’të bënin? Unë kisha vetëm dy qen përballë tufës së ujqërve. Vetëm kur i hodha pallton e rëndë njërit prej tyre u larguan. Ujqit janë shtuar shumë. Ndërsa ne nuk i mbajmë të gjithë këlyshët që pjellin qentë, natyra i ruan këlyshët e ujkut dhe kështu ai shtohet në tufa. S’ka shumë që më hëngrën buçen. I gjeta vetëm kokën dhe një këmbë, pjesën tjetër e kishin përlarë”.

Vende lufte

Xha Kolua na përcjell deri në të dalë të fshatit. Na duhet të vazhdojmë në këmbë për pak kohë. Përballë nesh kemi Këlcyrën, me të cilën këtë fshat e lidh një histori e gjatë. Prej shekujsh dëshnicarët e Këlcyrës dhe mbrezhanasit kanë dhënë e kanë marrë, tregti, miqësi ndihmë. Shumë prej tregtarëve dhe zejtarëve në pazarin dikur të madh të Këlcyrës ishin pikërisht nga fshati përballë. Këlcyra ka shërbyer edhe si një lloj “autoshkolle” për qetë. Në këtë profesion thuhet se ata ishin më të mirët në krejt Jugun e Shqipërisë, kështu që qetë e Mbrezhanit shkonin për pak kohë në Këlcyrë sa të mësonin profesionin dinjitoz, por kokulur, të të mprehurit në qerre a në parmendë. “Kur unë, për një kohë, jetoja në kala, – shkruan Ligori në librin e tij, – kishim një goxha dem laraman që duhej mësuar. Ne atje u munduam ta mësonim balashin, por ishte e pamundur, sepse ai të merrte zvarrë me gjithë parmendë. Prandaj ne e dhamë atë në një familje në fshatin Katundishtë që ta mësonin. Kur na kishte rënë rasti që të kalonim me autobus për në Berat, e shikonim balashin që hiqte plugun në ato ara buzë lumit të vogël të Dëshnicës, balashi tashmë ishte shtruar, nuk ishte më ai i pari, sepse kishte rënë në zot dhe s’kishte nga ia mbante”. Ligori në këtë pikë bën edhe një koment. “Bëhet fjalë për atë kohë kur ishin të nevojshme qetë, por jo për kohën e sotme, që nuk viren më në brazdë as njerëzit, pale qetë”, - e mbyll njërin prej kapitujve të tij.

Vazhdojmë të ecim në këmbë përgjatë xhadesë së ngushtë. Në dimrin 1940-1941 këto anë përjetuan një konflikt të egër, luftën italo-greke. Vetë Ligori, “udhërrëfyesi” ynë, shkruan se është plagosur nga një gjyle topi. Duket se pas ardhjes së grekëve – “kishën e Qelovës e kthyen në magazinë” - në fshat nuk ka pasur ndonjë problem të rëndë. Për banorët ortodoksë të këtyre anëve, grekët ishin çliruesi, ndërsa italianët pushtuesit. Por e keqja ka ardhur më mbrapa. Lufta kishte lënë pas grackat e veta, armatimet vdekjeprurëse. Kur italianë e grekë u tërhoqën nga fronti, me qindra tonelata municione, predha, fishekë, bomba, pushkë, mbetën të shpërndara këtyre gërxheve. Një tërheqje fatale për vendasit, sidomos për të miturit. Një nga të parat viktima të qetësisë pas luftimeve ishte Kondi Sevo, vëllai i Ligorit. Ishte vetëm 12 vjeç, kur në 1942 tentoi të zbërthente një bombë dhe mbeti i vrarë në vend, i bërë copash. “Thesin në krah me trupin e njomë e pa jetë, e mbante Llukan Çarka…”, kujton i vëllai. Edhe sot, pas afër 80 vjetësh, hija e vdekjes së fshehur qëndron tinëzare mes gërxheve, gëmushave, dushkajave.

Kronikë e zezë krejt e vjetër

Vrasja e Kostë Kapedanit dhe të birit është nga të parat lajme “të kronikës së zezë” që raporton Ligori në librin e tij. Kostë Kapedani duket se ka qenë një vithkuqar të cilin Ali Pashë Tepelena e vendosi në Mbrezhan për të frenuar zgjerimin e bejlerëve të Këlcyrës. Ai mbeti i vrarë pas një debati të ashër që ishte nisur në lidhje me derdhjen e tributeve prej fshatarëve. Kohë më vonë – për fat të keq nuk e dimë kohën e saktë të këtyre ngjarjeve – mbetet i vrarë një tjetër fshatar, Filip Jorgji, i cili ishte viktimë e konflikteve mbi pronësinë.

Mbrezhanit i është dashur të luftojë shumë herë kundër cubave që vinin për të plaçkitur. Në 1908, një grup nizamësh shqiptarë të çmobilizuar ktheheshin për në shtëpitë e tyre. Ishin gjithsej 11 vetë. Diku pranë fshatit, ushtarët e armatosur hasin karvanin që shkonte nga fshati për në pazarin e Përmetit. Cubat e plaçkisin karvanin “me gjithë ç’kish”. Por nuk vonon shumë kohë dhe burrat e fshatit arritën t’i kapin plaçkitësit. Fajtorët u mbyllën në shkollën e fshatit dhe për ta u bënë gati 11 varre. Dënimi ishte marrë tashmë: me vdekje! Vetëm ndërhyrja e priftit të fshatit u shpëtoi jetën “të paudhëve”. “Lërini të lirë, – paska thënë prifti, – përcillini deri te ‘Ura e Muço Hysos’, që të mos thonë që i vranë mbrezhanakët. Boll, kjo që bëtë u dhatë një mësim të mirë, u dhatë të kuptojnë se ky vend ka zot”.

Ne kemi mbërritur ndërkohë, bash te “Ura e Muço Hysës”, atje ku një shekull e ca më parë mbrezhanakët e revoltuar përcillnin matanë lumit hajdutët kokulur. Pas urës së vjetër nisin të tjera histori, ca më të reja.

(Për këtë reportazh u përdorën materiale nga: Ligor Sevo, “Mbrezhani në rrëzë mali”, Tiranë 2008. Autori falënderon përzemërsisht Usta Ikmet Minon dhe bashkëshorten e tij, Drita për ndihmën e dhënë gjatë realizimit të këtij reportazhi). 

***

Porosia e Kolos

“A më kryeni dot një porosi”? Pak minuta para se të dalim nga shtëpia e tij e heshtur, Kolo Nasi na bën një kërkesë: “Unë do të doja që të botonit edhe këtë histori. E kam fort merak. Ka ndodhur kështu. Im atë bashkë me të tjerë mbrezhanakë, punonte si kallajxhi. Në 1960 ishte në zonën e Hasit. Duke shkuar në një fshat, i zë stuhia e dëborës dhe bllokohen. Sikur të mos ishte një vendas që po kalonte andej, do të kishin vdekur të gjithë të ngrirë. Ky vendasi quhej Liman Tota. Ky i mori në shtëpi, u dha ushqim, ngrohtësi e fjetje, u kujdes për ta. U shpëtoi jetën, me një fjalë. Si ra i ftohti, pas disa ditësh im atë me shokët morën rrugën e kthimit. Në 1966 fati e desh që të isha unë ushtar në Kukës. Babai më dërgoi letër. ‘Të ma gjesh Liman Totën, – më shkruante, - dhe të shkosh ta takosh’. Unë atje ku isha, kisha një shok. E pyes në e njihte Liman Totën. Në fillim kujtoi se po tallesha me të, por kur mësoi historinë, atëherë qeshi. Rastësisht kishte qëlluar që të kisha njohur vetë djalin e Limanit. Kam shkuar në shtëpinë e tij. Ndonëse i varfër, theri një dhi për mua. Gjithnjë i kujtoj ata njerëz e ato kohë. Ja kjo ishte. A mund të ma botoni more djem?”. E si mund t’i kthehet fjala xha Kolos së Mbrezhanit?

3 Komente

Ja dhe link për ca foto: http://www.panoramio.com/photo/40490224

Kjo më poshtë ishte më e bukura:

Pjergulla me rrush - Lulet.2010.A*J*.

Këto pjergullat me rrush, ngjajnë me flokët kur lëshojnë hije mbi gushën e një gruaje. 

Nga i gjithë shkrimi do veçoja   ''Këto pjergullat me rrush, ngjajnë me flokët kur lëshojnë hije mbi gushën e një gruaje.'' smiley

uuuuuuuuuuaaaaaaaaaaa sa kohe pa degjuar emrin e ketij fshati......eshte me pertej gjysmes se origjines sime

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).