Më shumë se çdo art apo dhe çfarëdo lloj forme tjetër e ekzistencës (insistencës) kolektive, kinemaja është rezervuari i madh ku ruhet jo thjesht kujtesa, por vetë figura e së kaluarës

 

Kinemaja është një nga emërtimet e Shekullit. Te atij të njëzetit, sigurisht, por, përderia ky i njëzetenjëti nuk dihet ende nëse ka filluar apo jo (kur ? me rënien e murit të Berlinit, me 11 shtatorin, me krizën financiare dhe ngritjen e Kinës… ?) emërtimi ka gjasa të jetë ende i vlefshëm. Dhe, në fatet kolektive, emërtimet janë të rëndësishme, vendimtare. Jo se – në emër të ndonjë farë idealizmi apo mistike të formës – mund të thuhet se kinemaja vendos për shekullin, apo se shekulli diktohet nga kinemaja. Historia – e dimë –, sado makth apo ëndërr, është boll e zhurmshme dhe e dhunshme, e mbushur plot me lëndë dhe vullnete. Por se, në një mënyrë ndoshta të vështirë për t’u thënë qartë, shekulli vetpërftohet te kinemaja dhe nëpërmjet saj. Përftohet në të dyja kuptimet e fjalës : si mpiksje, precipitat, dhe si përfytyrim. Shekulli përthyhet në kinema, ashtu sikurse rrezja kompakte e dritës në prizmin prej qelqi, për t’u refraktuar në spektrin e ngjyrimeve përbërëse. Kinemaja ishte (është ?) prizmi që i erdhi (vjen ?) shekullit për shtat. Art dhe zbavitje njëkohësisht ; art dhe industri ; art i masave në epokën e masave ; art mekanik në epokën e çmagjepsjes së vdekjes së Zotit – siç e kishte ndjerë Benjamini ; makineri për prodhimin e fantazmave që mbështillet në vellon e fantazmave industriale (asgjë s’është më mirëfilli fantazmatike sesa qytetërimi industrial – siç e kishin kuptuar Fourier dhe Jules Verne). Dispozitiv tregimtarish kolektive dhe vektor i konsensualizimit të afekteve : Hollywood, Mosfilm, UFA, Cinecittà : katër mtesat më të mëdha perandorake të shekullit e quajtën të pashmangshme pajisjen e tyre me kombinatin kinematografik përkatës. Kinostudioja shqiptare u themelua më 1952, gjatë planit të parë 5-vjeçar, para edhe vetë Universitetit. Dhe çdo sipërmarrje e madhe shtetformuese gjatë shekullit ka qëndruar rregullisht mbi këto dy këmbë ideologjike : Kinema dhe Universitet (rrënimi i njëkohshëm i të dyjave pas viteve ’90 është kësisoj mëse domethënës).

Por kinemaja nuk është vetëm vegël e shekullit, apo forma e për-shtat-shme e tij. Ajo është dhe arkivi i tij : imazhe, sigurisht, por edhe gjurmë, dhe jo vetëm në kinemanë dokumentare. Më shumë se çdo art apo dhe çfarëdo lloj forme tjetër e ekzistencës (insistencës) kolektive, kinemaja është rezervuari i madh ku ruhet jo thjesht kujtesa, por vetë figura e së kaluarës : tapiceria ku regjistrohet niveli më i mirëfilltë, më pavetor (dhe më i humbshëm) i ekzistencës historike : ai i gjesteve. « Vende dhe popuj », quhej dikur një emision i përjavshëm në televizionin shqiptar, i cili, ngaqë trajtonte vetëm tematika të Botës së Tretë (dhe të katërt madje) u bë sinonim i mjerimit, deri edhe sharje përbuzëse (« Si ishte atje të keqen, vende dhe popuj komplet ! »). « Vende, gjeste dhe popuj », do mund të quhej kinemaja si arkivë e mirëfilltë e shekullit njerëzor.

Por, para së gjithash, në materialitetin e saj iluzor, dhe më shumë se çdo art tjetër, kinemaja është ndoshta përvojë. Një përvojë specifike, por, më thellë akoma, një mënyrë specifike e të përjetuarit të përvojës, e t’u bërit i aftë për të qenë subjekt i një përvoje dhe pra, thjesht subjekt. E ndoshta madje, arshi-përvojë, përvoja e vetë Përvojës.

Në vitet ’20 të shekullit, përsëri Walter Benjamini vinte re varfërimin e përvojës në shoqëritë perëndimore, shkatërrimin e saj nga moderniteti, shpërbërjen e kushteve të mundësisë së përvojës dhe transmetimit të saj individual e kolektiv. Kjo shpërbërje dëftehej, si një pikë pa kthim, në situatën ku u gjendën të hedhur subjektet njerëzore gjatë Luftës së Parë Botërore : jetesën në front. Situatë të cilën (ashtu si dhe pasueset) ata ishin të paaftë ta raportonin. Mirëpo, kronologjia benjaminiane e shkatërrimit të përvojës përkon me ardhjen ambige të kinemasë në skenën e arteve dhe historisë : ardhje e një afekti të ri (dhe një vendi të ri afektimesh) në jetën e individit dhe masave. Dhe disa vite më vonë, ne fund të viteve ’30, teksa reflekton mbi « Veprën e artit në epokën e riprodhueshmërisë teknike të saj » pikërisht te kinemaja – ajo më e mira dhe më masivja, kinemaja e Chaplinit – do të orvatet të gjejë kushtet dhe format e një mundësie të re të përvojës, e mundësisë së një përvoje të re masash, përvijim i një populli të ri. Edhe në kushtet e pamundësisë së përvojës, kinemaja është më së paku – dhe më së miri – elementi ku ndodh reflektimi i raporteve të përvojës me pamundësinë e vet, për t’u përftuar si përvojë (e) negative(s).         

Tani pyesim : po (tek) ne ? Kinemaja mbijeton së paku qoftë edhe si përvojë mirëfilli urbane, po edhe nga përjetimi i saj, po ashtu, ka vite që qytetarët e Shqipërisë janë të privuar (dhe përherë e më tepër edhe të tjerët : si shpesh, edhe këtu, Shqipëria është në pararojën e së keqes). Dhe kjo mungesë (sepse frekuentimi i Milleniumit nuk përbën asnjë përvojë, por asgjësimin paraprak të saj !) është një nga elementët e vobektësisë në përvojë që karakterizon jetesën tautologjike shqiptare (« Benci është Benc’or, ça thua ti ! » ; « Maloku është malok ! » ; « Amerika është Amerikë ! » etj.). Vobektësia aktuale në përvojë dhe tautologjia e jetesës shqiptare janë lehtësisht dhe mjerisht të konstatueshme. Çështja pastaj e shkaqeve, me gjasë duhet të priret drejt shqyrtimit (dhe pra, ndërtimit) të raportit të komunizmit dhe përvojës, ose, më saktë, të statusit të përvojës në komunizëm, të formave të mundësisë apo pamundësisë së saj, si dhe determinimit të dispozitivave jetësorë me dhe në të cilat ajo bashkërendohej. Një shqyrtim i tillë do të ishte një hap i parë për ta bërë të mendueshëm, për t’i dhënë elementët e parë të një statusi mirëfilli metafiziko-politik asaj sekuence, atij realiteti që deshi, vendosi dhe arriti të quhet, deri edhe sot (shenjë e këtij suksesi), thjesht : regjimi.

Në përgjigjen e pyetjes : « cili ishte regjimi i përvojës në komunizëm ? », si prag për pyetjen : « cili është regjimi i përgjithshëm i përvojës shqiptare sot ? », kalimi nëpër arkivën e kinemasë duket i pashmangshëm. I këshillueshëm, sidoqoftë. Do të duhej (do të donim) pra kështu që, në mënyrë sa më të vijueshme, të mund të krijohej ndër ne një hapësirë, të ofroheshin elementë për artikulimin, sendërtimin, rrënjëzimin e disa zakoneve të mendimit, nëpërmjet të cilave kinemaja të bëhej e banueshme për mendimin. Kinemaja si gjuhë ; si kujtesë apo ekonomi, si lente apo traumë, si vend dhe domethënie, iluzion ose frymëzim. Kinemaja, sw fundi, si vendi i popullit.  

Për paradoks, siç e vë re këtu mjeshtri i semiologjisë, përvoja e kinemasë përjetohet dhe nis të artikulohet së prapthi, jo nga fillimi por nga fundi. Po ashtu, vepra e kinemasë mund të jetë nganjëherë konfirmimi i pamundësive, yshtje e pafuqive. Le t’ia nisim pra dy herë mbrapsht : « duke dalë nga kinemaja » (Barthes) dhe duke nxjerrë popullin nga skena (Rohmer/Rancière).

 

Shënim. I botuar te MILOSAO si pejse e pare dhe hyrese e nje triptilku per kinemane, ky shkrim pasohej nga "Duke dale nga kinemaja, i Roland Barthes dhe nga "Populli, kineasti dhe qeveritaret" nga Jacques Rancière, te perkthyera nga frengjishtja prej autorit.

2 Komente

Shume te mira te treja, falemnderit.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).