Janë ende pa një rrugë të mirëfilltë, që mund t’ua kursente disi harresën proverbiale ... Kjo e fundit u ka mbetur nga një legjendë e njohur urbane: Nuk jam nga Momli!

Kur vjen koha për një grua të lindë, atëherë bashkëfshatarët e marrin dhe e nxjerrin me mundime në rrugën kryesore... Përndryshe, të gjithë janë të dënuar të rrinë këtu, në izolim. Vetëm ndonjë “i vdekur”, që kushedi pse, në grahmat e fundit, mund t’i jetë kujtuar ndonjë idil djaloshar ose ndonjë trill trashëgimie, kërkon të varroset në vendin stërgjyshëror. Po ky është mundim edhe më i madh. Me një batanije, si vig, ai përcillet për orë të tëra drejt fshatrave të humbura të Gracenit. Kjo është edhe kronika, që e ndryshon pak ditën. Pjesa tjetër e kohës, sot, në dekadën e dytë të shekullit të XXI, ndahet si qëmoti me punën në tokën e pakët dhe shpresën e bërjes së rrugës …

E kemi të vështirë ta kuptojmë shqipen e vështirë të këtyre banorëve. Por, pas një udhëtimi një orësh me një makinë të lartë 4x4, në mes të baltovinës së mbetur nga fundi i pranverës 2012, gjërat nuk janë aq keq. Gjuha po ashtu. Udhëtimi, që mbart dëshirën për të ndjekur rrugëtimin e një grupi fëmijësh që përshkojnë për gati dy orë një rrugëtim drejt shkollës, është një nga kërshëritë. Por, synimi shkon pak më tej: Si jetojnë këta banorë, kaq afër zhvillimit shqiptar dhe kaq larg realitetit. Të mendosh, janë ende pa një rrugë të mirëfilltë, që mund t’ua kursente disi harresën proverbiale... Kjo e fundit u ka mbetur nga një legjendë e njohur urbane: Nuk jam nga Momli! Dhe, fshatarët e këtij rajoni, bashkë me ata të Mamëlit, pjesë e kësaj komune-humbëtirë, e kanë kapërdirë në dekada të tëra këtë tallje, sepse, tek e fundit, brenda kish një të vërtetë. Që të dalësh nga komuna deri në Tiranë duhen orë të tëra, ashtu si njësoj në drejtimin tjetër, për në Elbasan. Ka qenë kështu në kohën e Zogut, Enverit dhe vazhdon njësoj dhe në Demokraci. Të mendosh, je mu në mes të Tiranës dhe Elbasanit, atje, ku një vit më vonë, kryeministri i vendit, z. Berisha do të presë shiritin e tij të radhës, në tunelin që do lidhë dy qytetet.

...

- “Çfarë doni këtu”, - ma pret një djalë, ndërsa mundohem t’i jap pak orientim shoferit në një segment baltovine të paimagjinueshme, ku mezi po kalojmë. Kjo biçim rruge dhe balta sipër saj, janë shkaku i prapambetjes së njërës prej komunave më të harruara të vendit, atë të Gracenit. Ka pak histori për të në fakt. Në Tiranë, i vetmi referim është për një nga fshatrat e tij: Mamli, që fshatarët i ndryshojnë tingujt në shqiptim dhe e kthejnë në një fjalë plot zanore hundore. Graceni është vendi i një atentati të dikurshëm dhe i një prite të partizanëve ndaj gjermanëve. Më pas, harresë nga shteti dhe mbijetesë nga banorët e disa fshatrave mes kodrave të larta. Në kohët e sotme, Graceni mendohet se shumë shpejt do jetë periferik, pasi tuneli i ri do ta lerë shumë larg. Pas pak muajsh, aty në kilometrin 29, i cili njihet si vendi i komunës dhe që ndan simbolikën e mesit mes dy qyteteve, e ku Gracenasit dalin në qytetërim, ndonjë furgon i rrallë do mund t’i përcjellë, atëherë e tutje, banorët në Tiranë apo në Elbasan. Ka një shpresë, por që gjithsesi e zgjidh pjesërisht hallin e banorëve. Që do të thotë se: rruga nga tuneli deri në qendër të Momlit është rreth 3 kilometra, ndoshta mund të krijohet një mundësi udhe për ta, nëse segmenti do vihet në planet e ardhshme.

Të mos e teprojmë: lagjet e tjera dhe shtëpitë e shpërndara s’do kenë ndonjë rezultat. Ato edhe në të ardhmen do çapiten me çizme shumicën e muajve të vitit. Ashtu si ky djalë, që na shikon vëngër. S’i jap përgjigje dhe ikën me kokën pas, por befas një burrë i vjetër afrohet për të ikur diku. Ndalemi. Zakoni i vjetër. “Ndodhi që kohë më parë na u desh të merrnim një të vdekur. I gjori, donte të varrosej këndej. E morëm me batanije si vig! E varrosëm. Befas kthjellohet. Po ju çfarë doni? Aman, vetëm rrugën”. Po Fëmijët, - e pyesim për arsyen tonë. “Janë mësuar. Ashtu kanë ec baballarët, gjyshërit e me radhë. Vetëm rruga. Ajo na shpëton nga selameti. Si nuk e bëri askush këtë udhë?!”. Ofshan. “Jemi të gjithë vendali, gjysh-stërgjysh këtu. Vend i shkretë. Nji kështu e përballonim dhe në kohë të Enverit… Ka qenë fshati më i prapambetur, që në Enverin dhe tani. Na mban peng vetëm nji kjo rrugë. I kemi qit me batanije të gjallët në spital dhe po ashtu të vdekurit i kemi mbart që andej këtu. Vetëm kur do me lind ndonjë grua e përcjellim ca ditë para te ndonjë i afërm...”. Burri, që duhet të jetë aty afër të 70-ve, vendos dorën në mjekër dhe do të më sqarojë më tej. Më fton në shtëpi. Zakoni i vjetër dhe i mirë: Nëse has një shqiptar në një vend të veçuar dhe je i huaj, atëherë je mik i tij. Mbyll gojën. Nuk mundem, - i them plakut, dhe e ftoj të ulemi, aty buzë udhës. Makina ka mbetur tutje, kështu të vetëm kemi mundësi të flasim. Jetojnë thjesht dhe kush merr guximin që të shesë perimet në Tiranë mund të ketë pak fat, ashtu si mund të vi me humbje, sepse vetëm udha vajtje-ardhje në Tiranë shkon 600 Lek. Për lluks, Tirana do gjëra të shtrenjta, ndaj shesin aty.

Banorët e Gracenit kanë qenë të njohur për duhanin, domatet dhe qershitë. Prodhimi i parë, sot, është shuar, sepse i gjithë duhani vjen nga jashtë; kurse domatja dhe qershitë është heroizëm t’i shesësh në një treg plot gjëra importi. Po ia vlen me jetu këtu? “Jena mësu. Atë që ti e quan varfëri, ne e quajmë jetë të zakonshme”, ma pret plaku, urtësisht. Kanë orenditë e zakonshme në shtëpi, kurse veshja e pastër dhe e rregullt qytetare, e zvjerdh disi fjalën varfëri. Plaku më kërkon sërish të jemi bashkë. Pak minuta sërish bisedë. Ndahemi. Kemi të dy rrugë për të bërë.

Në fshat

Pak minuta më vonë, kur ngjit një bregore, fshati është poshtë. Ka shtëpi të ndryshme, por jo shumë ndryshime. Fshatrat e Gracenit janë bash të ndara dhe largësia mes tyre tregon dhe vështirësitë me të cilat përballen. Mollosët, Lekët, Shkol, Gogët,  Shedinat, Vashët, Peçt, Nodhet etj.,  disa nga fiset e komunës, kanë vendosur ta mbajnë gjallë këtë vend. Sipas tyre. Ka gjallëri në fshat dhe, të paktën nga pamja, skamja nuk ka lidhje me këta banorë. Kanë një tokë, që nuk mund të thuhet se është e jashtëzakonshme nga cilësitë, por që ia ruajtën sinorët si të parët e tyre. Ka çuditërisht dhe shumë të rinj. Disa syresh kanë një vështrim të inatosur dhe u duket se, nga ata që arrijnë të çajnë udhën me makina të mira, janë fajtorë. Të tjerë janë shumë më të mirë. Dy syresh, po shkojnë të kosisin barin e ri, tek një bashkëfshatari i tyre. “Ka pare. Na ka kërkuar të punojmë. Kështu sajohemi. Ku të shkosh tjetër?” Djali, që na flet, ka një fytyrë të këndshme dhe më fton të rrimë pak. Tjetri e ngut të ikin dhe më hedh vështrim inatçor.

Si dy pika uji, ky është drejtimi i banorëve në Graçen, Plangarica, Tërbaçi, Bodini, Shingjin, Gjormë, Pajenga, Mamel, Dopaj. Shkojnë ku të gjejnë ndopak para. Të shtyjnë orët, ditët, jetën. Kuajt janë një nga gjërat më të domosdoshme, që u duhet për të punuar tokat, por s’është e thënë që t’i kenë të gjithë. Më kujtohen dy fëmijë që në Shkodër punojnë dhe sigurojnë lekët e mbijetesës për familjen e tyre duke punuar me parmendë. E kam të vështirë t’i kuptoj disa herë kur më flasin, sepse disa nga fshatarët i hanë shumë germat. Kaq shumë.

Vetë Mamli, s’është kaq larg vendit ku flitet gati shqipja standarde. Është rreth 6.5 kilometra nga udha, por në një udhë që edhe makina e bën për një orë dhe deri diku... Fëmijët, për të cilët kemi ardhur, i kemi lënë në shkollë. Më trishton fakti që ata duhet të kalojnë një përrua që duhet të jetë i pamundur në dimër dhe, më tepër akoma, të përshkojnë për çdo ditë mes përmes varrezat e fshatit. Po kjo është jeta, të paktën e kanë një mundësi, do të thoshte një cinik. Me një të vjetër që hasemi është edhe më i drejtpërdrejtë. “Kot që jetojmë. Është kaq i prapambetur, çdo gjë bëhet me krahë”, ma pret. Dhe, emigracioni, ka qenë i vështirë për këta banorë. Sepse të dalësh në Elbasan ose deri në Tiranë, është vetë aventurë dhe jo të shtyhesh dhe pak më tej drejt një të panjohure të thellë.

Këtu asgjë nuk është bërë që të të kujtojë se koha ka ndryshuar, përveç se nëpër shtëpi ka celularë dhe disa nga orenditë e reja elektroshtëpiake kanë ndërruar ato të shkuarat. Banorët e Gracenit nuk e diferencojnë shumë kohën e 21 viteve demokraci me atë të 45 viteve komunizëm. Duket hapur se në fshat nuk është bërë qoftë edhe një investim i vetëm dhe ndaj votat i merr vetëm ai që premton se ka shanse të bëj rrugën. Këtë e nënkuptoj, se kur i pyes për kryetarin e komunës, të gjithë heshtin. “E lemë fare. Aman, - më thotë njeri, se punoj atje dhe sot të heqin bukën”. “Po me Enverin s’ishte aq keq. Njësoj të gjithë. Dhe demokracia, e mirë është, se të jep një çikërrimë asistencë”, ma pret një burrë i ri, që ka shtruar një gotë raki në klubin e vogël të fshatit, ngjitur me varrezën, ku jemi ndarë me fëmijët. Këtu bëhen të gjallë vetëm në momentin kur vinë zgjedhjet. Në klub, shikohet Digitalb-in, ndërsa në shtëpitë e tjera shikohet vetëm Tirana. Ajo është rrezja e vetme e tyre për jetën, politikën. Kurse për ta? Ka mbetur ajo tallja e dikurshme sepse shqiptarët, që zdërhallen gjithë kohën në punë koti, të tallurit e tjetrit ka qenë gati një fe, dhe madje kjo logjikë vazhdon dhe me politikanët e sotëm, që janë një koncentrat yni. Vjen tallja, pastaj përfytyrimi. Kush është më i zot? Kur ka një lloj monotonie dhe mjedisi i bukur të rrudh. Sepse ky vend, që duket si humbëtirë, Zoti i ka falur shumë mjedis të pastër dhe pemë pa fund. E megjithatë, në këtë udhë, fjalët që ndajmë me burrin e vjetër dhe me pak fshatarë, paradoksalisht të lenë sërish idenë e parë: Mos paç fat të jetosh në këtë vend. Kuptohet se, në këtë kinse udhë, ku duhet të matësh mirë të fusësh makinën dhe vetëm po pate ndonjë makinë të rëndë...Fëmijët, teksa flasim me njerëz të ndryshëm, nxjerrin kokat e bukura në dritaret e shkollës. Mbeten kuriozë. Duan shumë të pyesin...

Me fshatarët

Babai i fëmijëve, që nuk e kemi hasur më parë, është shumë i sjellshëm. “Aman more, vetëm rrugën!”, përsërit dhe ai. Të gjithë përsëritin të vetmen gjë. Ka një sipërfaqe të madhe toke dhe duket nga kamja se nuk është keq. Po, vërtetë, nuk është keq. Na ka lënë fëmijët të bëjmë udhëtimin bashkë, kurse dy të rinjtë, që kemi takuar më parë, do i hasim të punojnë me të. Dy femra, të cilat na përballin teksa ecim baltovinave, na shikojnë me habi. Po ju? Në anën tutje është një fshat tjetër i Gracenit, ku një qetësi baritore ka rënë prej kohësh. Hiç? - i përgjigjemi. Ju si jetoni? “Vetëm rruga... Ku shtyhet këtu. Asgjë nuk bëjnë.”. Një hidhësi, që më vjen nga poshtë shpirtit, është gati tu thotë: po si ka mundësi që je keni kaq të shëndetshme?!”. E kap me valë, sepse përgjigja vijon thjeshtë. “Sajohemi, ushqehemi sa për vete!!! Nuk kemi shumë gjëra. Bëjmë ca perime. Po s’kemi ku t’i shesim. Edhe korrentin e kemi problem. Morën një transformator, mezi e vunë, sepse ka probleme.”. Pse nuk e dërgon vajzë në shkollë? - e pyesim. “Ehu, mbaroi shkolla. Pyeti mësuesit, ata nuk ia kanë idenë fare...”. Në fakt, më duket e rëndë kjo, kur jetoj se mësuesit vinë për çdo ditë, dhe madje përshkojnë të gjithë atë baltovinë për të ardhur këtu. Kjo s’ka rëndësi për banoret.

Të 300 shtëpitë e fshatit kanë mbetur po njësoj, me shpresën se gjërat mbase do ndryshojnë. Më interesante janë kullat e vjetra, që i takojnë pak një stili ndërtimi rural që kam parë në Mat. Janë tipike të stilit të veriut dhe duket se ndërtuesit kanë qenë të atyre zonave. Ka ardhur fundi, i një udhëtimi, që i ngjan një jermi. Një nga mësuesit e fshatit na përcjell poshtë shkollës së fshatit, jo shumë larg një degëzimi antik, që, sipas tij, ende ka të ruajtura fragmente, dhe që u prish në kohën e “puçistëve shqiptarë”, të viteve ’70. Insiston të më tregojë një figurinë të skulpturuar në një shkëmb. Figura është vërtetë interesante dhe paraqet një figurë jo shumë të qartë, por të konturuar pastër, me duart e mbështetura në një formë kanonike kristiane në gjoks. Dyshoj se mund të jenë imazhe bogomilësh, kurse nga pas dëgjoj atë sesi më thotë të këqyr dhe tre viza, që do të thotë, sipas tij, tre gropa, dhe se këtu është vend tepër i rëndësishëm...dhe... Ndahemi. Njësoj jam ndarë dhe me të tjerët. Ka ardhur koha për kthim. Fëmijët nuk vijnë më me ne. Më saktë, mësuesit nuk i lënë, sepse duhet të tregojnë se janë shumë strikt. Drejtori më ndihmon deri në fund me shpjegimet për zonën, por që gjithsesi nuk na tregojnë shumë. Varfëria mbetet aty. A do të ndryshojë ndonjëherë ndonjë gjë?! Ndoshta, po u bë ky segmenti i cili do na ndihë. Përndryshe do ta gjejmë sërish kështu. 

Graceni ka një deputet me origjinë nga Momli në parlament, Agim Lekën. Ka nxjerrë pak mësues dhe fare pak emigrantë. Kjo është kronika e pafjalë e një vendi të varfër, që meriton plotësisht emrin humbëtirë. Është pragvera e vitit 2012.

4 Komente

O PF, mos e humb kete.

Ben Andoni eshte tipi i qete, zeulet e qe kuqet kur flet, qe i papertuar ua hip kepuceve me qafa me shuaj gome e me profil trendafilash, edhe shkon deri tek vendi per nje shkrim.

Interesante, per 3 km rruge, qe qeveria duhet te beje, ngelet i gjith fshati apo disa fshatra ne izolim. 

Gracenin, Pajengen i kam vizituar ne ca sherbime pune dikur. Vende perrallore me fukarallik te tejskajshem. Sa afer dhe sa larg kryeqytetit.

Ky izolimi i tmerrshem i fshatrave tane kaq afer qyteteve kryesore eshte...i tmerrshem. 

I tmerrshem! smiley

Ke top-teni i Deshtimeve te Shtetit Shqiptar Njeqindvjecar, ky izolim eshte ke pese te parat! 

 

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).