O qytetarë të Atikës, ju që nesër do të gjykoni çështjet e para në lidhje me gjakun e derdhur, dëgjoni tani ligjin që do të vendos unë. Ky këshill gjykatësish do të jetojë sot e saherë tek populli i Egjeut. Selinë do ta ketë në këtë kodrinë të Aresit ku Amazonat patën hapur tendat e tyre, dhe ku nga urrejtja për Tezeun sollën luftën dhe ngritën përballë akropolit kullat e një qyteti të ri që ia blatuan Aresit, nga i cili e mori emrin dhe ky shkëmb këtu (areopage, log, shënimi im). Mbi këtë kodrinë, Respekti dhe motra e vet Frika do t’i pengojnë qytetarët, si ditën dhe natën, të kryejnë krime, me kusht që të mos luajnë me ligjet e tyre. Nëse një burim të kulluar e ndotim me llumra dhe prurje të pista, atëherë s’do të kemi ç’të pijmë. As anarki as despotizëm, e tillë është deviza që iu këshilloj qytetarëve, për ta ushtruar dhe nderuar, dhe gjithashtu për të mos e dëbuar frikën nga qyteti ; sepse, e cili i vdekshëm do të mbetet i drejtë nëse ska frikë nga asgjë ? Nëse e nderoni, ashtu si duhet, këtë pushtet të paprekshëm, ju do të keni këtu një mburojë për vendin dhe qytetin tuaj, një mburojë si asnjë tjetër në botë, që s’ekziston as tek Skitët, as në viset e Pelopsit. E pakorruptueshme, e madhërishme, e pamëshirshme, roje e pagjumë që ruan mbi qytetin e përfjetur, e tillë do të jetë gjykata që po e themeloj unë.

Eskili, Eumenidet, vargjet 684-702.

 

Nga çfarë na shpëton ligji dhe drejtësia ? Këtë na e thotë historia legjendare e Atridëve. Tragjedi e përgjakshme e hakmarrjes së përsëritur, në gjirin e së njëjtës familje. Gjaku i derdhur thërret gjakun. Gjakmarrja e pakufizuar, e cila copëton gjithçka, duke mpleksur përgjithmonë kujtesën dhe tmerrin. Mallkimi, brez pas brezi, ringjitet tek grindja zanafillore e dy vëllezërve, Atreut dhe Tiestit, rivalë për fronin e Mikenait. Atreu vret djemtë e vëllait, dhe ia jep t’i hajë në një gosti. I biri i Tiestit vret Atreun dhe i ati bëhet sërish mbret i Mikenait. I biri i Atreut, Agamemnoni, e dëbon Tiestin dhe ia zë fronin. Në krye të një ekspedite luftarake kundër Trojës, ai flijon të bijën Efigjeninë, me qëllim që erërat t’i kthehen në krah. Egisti, vetë i biri i Tiestit, bëhet dashnor i Klitemnestrës, gruas së Agamemnonit. Ky i fundit, pas kthimit fitimtar nga Troja, vritet nga Egisti dhe Klitemnestra. Dhe në fund, Oresti, i rikthyer në Mikenai, vret Egistin dhe Klitemnestrën.

Hakmarrja e përsëritur, edhe si gjëmë, edhe si udhëpakrye. Kush derdh gjakun e një njeriu, përgatitet ta shohë të vetin duke u derdhur. Këtu, i njëjti gjak s’pushon së derdhuri. Simbolikisht, njerëzimi e përjeton tragjedinë e hakmarrjes si një çështje familjare. Familje e mallkuar kjo, ku vrasja përcillet nga brezi në brez, deri në neveri, e cila i kap dhe vetë zotat. Kur do të përfundojë kjo vrasje ?

Athina iu flet atëherë « qytetarëve të Atikës ». Mbretërimi i hakmarrjes ka zgjatur mjaft. Cikli kobzi i Atridëve shkon drejt fundit. Domethënë, rrethi i mbyllur i dhunës që thërret dhunën s’mund të bëjë tjetër veç të thyhet dhe t’ia lëshojë vendin një logjike tjetër. A duhet dhe Oresti, si vrasësi i fundit hakmarrës, të vritet dhe ai ? Erinetë, hyjnesha të tërbuara të hakmarrjes, e kërkojnë këtë vdekje. Si meçka nate dhe gjaku që me ulërimat e tyre gërricin kujtesën e pangopur, ato e nxisin kohën sepse drejtësia e tyre s’mund të shtyhet më. Sa herë që binte dikush, ato i bënin thirrje padurimit dhe vdekjes së radhës. Por mbretërimi i tyre ka marrë fund, nëse zotat, apo njerëzimi që vetëdijsohet për gjëmën e vet pa fund, e dëshirojnë këtë.

Athina vendos largësinë dhe pezullon kohën. Askush s’mund të gjykojë, nëse gjendet i mpleksur në njërin apo tjetrin krah. Por s’mund të gjykojë as edhe një njeri i vetëm, sepse ka shumë të ngjarë që drejtësia të varet vetëm nga një mendim. Duhet pra një tubim, që do të marrë kohë të debatojë dhe vendosë. Një kohë e veçantë kjo, e shkëputur nga vuajtjet dhe mundimet e drejtpërdrejta që kërkojnë shpagim të menjëhershëm. Procedurat dhe debatet, rrëfimet dhe shqyrtimet e arsyetuara, i mbajnë pasionet jashtë vendit dhe kohës së drejtësisë. Në kodrinën e lashtë të Aresit, zotit të Luftës, formohet një grup gjykatësish dhe togat e tyre të njëjta nxjerrin në pah madhështinë e tyre, duke i çliruar nga veçoritë e gjithsecilit. Kemi lindjen e logut.

Dhuna subjektive e dëshirës për hakmarrje, dhe ekuacionet kobzeza të të plagosurve dhe të vdekurve, zëvendësohen nga refleksioni i shumë zërave, refleksion i heshtur i cili mundëson shkoqitjen e çdo zëri. Dialogu i arsyetuar, ngadalësia e procedurave dhe leximeve i bëjnë ligjet e përbashkëta që të jetojnë sipas ritmit të vet, një ritëm ky i përcaktuar nga meraku për të qenë të drejtë. Vendimi vjen në një kohë të zbutur e të qetësuar, kusht dhe rezultat i së cilës është vetë logu. Të njohura nga të gjithë, dhe gjithmonë të lidhura me faktet e veçanta që i motivojnë, gjykimet do të kenë shumë shpejt një vlerë shembullore. Gjykata e drejtësisë ku çdo gjë peshohet në mungesë të pasioneve, bëhet mishërim i idealit.

Oresti pret fatin e vet. Ushtritë janë në prehje, asgjë s’kurdiset tinëz, pavarësisht ankimeve të shurdhëra të Erineve.

Athina përzihet me gjykatësit e çështjes së parë në lidhje me gjakun e derdhur. A do ta lirojnë Orestin ? Votat dalin baraz. Pritet vota e Athinës, dhe ajo voton për të.

Është e qartë, cikli i dhunës është thyer. Nuk bëhet fjalë për të pafajësuar, por liruar, sepse logu përuron një periudhë të re dhe s’mund të varet më nga periudha e vjetër.

Fillon era e së drejtës. Erinetë rikthehen në hije dhe turfullimet prej shtazërie bruto përfundojnë në funksionin e tyre të ri, të parashikuar nga Athina. Tashmë roje të fshehta të Qytetit, ato do të jenë « Eumenidet », « tejet të mirat ». Me këtë emërtim të ri, kërkohet dashamirësia e tyre, ana e butë e syçeltësisë së tyre. Sepse, si kujtesë e asaj ç’mund të ndodhë me njerëzimin nëse dhuna fiton sërish, ato rrinë në pritje, në dëm të ligjeve dhe drejtësisë.

Një tjetër tekst, Bibla, e përmend këtë lloj prehistorie të së drejtës që është ligji i Talionit. Talioni vjen nga latinishtja talis (« i tillë »). Si krimi, ashtu ndëshkimi. « Sy për sy, dhëmb për dhëmb » (Eksodi, 21, 23-25 ; Deuteronomi, 19, 21). Ligji zbatohet për të gjithë. Bëhet fjalë për të rregulluar hakmarrjen, por duke e pranuar atë : dhunës pa caqe të atij i cili mendon të hakmerret njëqind fish për një fyerje, e frymëzuar kjo nga Kodi i Hammurabit, i kundërvihet një kërkesë e rreptë për përputhje mes krimit dhe ndëshkimit. Hap i parë ky drejt drejtësisë. Por duhet ende një hap tjetër. Shpikja e logut, pleqësia e të tretëve që do të gjykojnë aq më mirë po të jenë të jashtëm ndaj palëve, thotë gjithashtu se askush s’mund ta vendosë vetë drejtësinë, qoftë dhe duke iu përmbajtur barazimit të saktë mes ndëshkimit dhe fajit.

Që hakmarrja të zhduket nga rendi juridik, duhet që pasioni të mposhtet në etikën e marrëdhënieve mes njerëzve. Duhet dalë nga rrethi i dhunës pa fund, nga gjakmarrja e pamëshirshme. Kjo është vështirësia e një tronditjeje të tillë të përshkruar nga Merimée në Kolomba, ku heroi, Orso della Rebbia, nxitet me pahir që të marrë hak kundër Barrincinëve, si vrasës të hamendësuar të të atit.

Është pikërisht kundër këtij shfrenimi kobzi që mund të marrin kuptim formulimet paradoksale që Ungjillët ia kanë mveshur Krishtit : « Duajini armiqtë tuaj, bëjuni mirë atyre që ju urrejnë, bekojini ata që ju mallkojnë, lutuni për ata që ju shajnë. Ai që të qëllon në njërën faqe, kthejani tjetrën ; dhe ai që ta merr pelerinën, mos e pengo të ta marrë dhe tunikën » (Ungjilli sipas Lukës, 6, 27-29).

Në rendin juridik, dhënia e së drejtës për të ndëshkuar një instance të ndryshme nga viktima, do të jetë vendimtare. Ashtu si ideja që paqja civile nënkupton pëlqimin e përgjithshëm të një ligji të përbashkët dhe një instancë të paanshme gjykimi. Por është sidomos shkëputja nga çdo logjikë hakmarrjeje ajo që do të vulosë ardhjen e drejtësisë. Nga ku rrjedh formulimi i prerë i një parimi : « Askush ska të drejtë ta vendosë vetë drejtësinë. »

Hegeli do ta rifomulojë shumë qartë këtë ngjarje të drejtësisë, pikërisht në hullinë e krijimit emblematik të logut : « Hakmarrja dallohet qartë nga dënimi në këtë që ajo është një riparim i arritur nga një veprim i palës së lënduar, ndërsa dënimi është vepër e një gjykatësi. Ja përse duhet që riparimi të kryhet nëpërmjet dënimit, sepse tek hakmarrja ndërhyn pasioni dhe për rrjedhojë e drejta gjendet e turbulluar. Për më tepër, hakmarrja nuk ka formën e së drejtës por të arbitraritetit, sepse pala e lënduar vepron gjithmonë me ndjenja ose me një shtysë subjektive. Kështu, e drejta që merr formën e hakmarrjes përbën vetë një lëndim të ri ; ajo përjetohet thjesht si një sjellje individuale dhe shkakton, pashmangshmërisht dhe pafundësisht, hakmarrje të reja » (Hegel, Parahyrje filozofike, § 21.) ■

 

© 2001, Henri Pena-Ruiz, profesor filozofie në Paris, në liceun Fenelon dhe në Institutin e studimeve politike.

© un, Hurbinek, 2012, për përkthimin shqip, kësaj here nga origjinali (frëngjisht) sepse nga bullgarishtja nuk çahej dot, shumë i vështirë.

________

 

Dy gjëra të shkurtra :

  1. ata që s’e durojnë përkthimin, le të dalin mënjanë, të bëhen bashkë dhe të protestojnë pranë pallatit 172, rruga "Gryka e Mezhgoranit", poshtë dritareve të mia. Një zëdhënës i përkthyesit do të dalë në ballkon dhe do të marrë letrën e kërkesave tuaja. Të jenë të sigurtë se shumë shpejt do të kenë një përgjigje në lartësinë e kërkesave.
  2. I kërkoj një gjysmë-ndjesë një personazhi të këtushëm të quajtur « heretik », kur në një vend foli për Merimée dhe novelën Kolomba. Merimée vërtet paska shkruar për një problem të tillë, por mbetem i mendimit se gjakmarrja e koduar si në Shqipëri, është unike në Europë, pavarësisht disa ngjashmërive me ca doke korse. Është e qartë se edhe Edmon Dantès mund të ishte një Nik Pjetër Gjelosh Pulaj, një shaljan i ramë në Shtoj, për t’u hakmarrë për të shoqen, Mersidën, që tre kodoshë koplikas ia kanë këqyrur shtrembër me njëfarë xixëllime në sy. – Megjithatë, shtoj se novela e Merimée u dashka përkthyer, qoftë dhe për të parë se çfarë "burrnie" (nënkupto : fair play) përdornin korsikanët në atë kohë, se sot ska llafe, « llokumin e dinamitit » dhe kasollja jote zgupthi në mes të natës.

 

136 Komente

Ajo qe me habit vazhdimisht me ty mor mesoburre eshte intoleranca lekdukagjinore qe te ben te pre-paragjykosh dhe te shash in advance kedo qe nuk do te jete dakort me mendimin e turirit tend (sic i thoje Av). E shoh qe nuk menon ta besh kete ne cdo gje qe sjell, si puna e kalamajve qe shajne nga nena paraprakisht kedo qe do ua ngacmoje lodren.
Per te tjerat pastaj, eshte kohe e humbur te merresh me ty. Nuk mban qeni breke, thone nga anet tona, edhe sikur ta shohesh te perktheje Henri Pena-Ruizin nga suedishtja.

Nuk e di pse e shkurtuat tekstin me lart. Nuk permbante asnje fyerje, asnje sharje, asgje. Ishte thjesht nje menyre per te thene disa mendime te miat ne lidhje me ca gjera vertet te rendesishme. Cdo rresht qe ishte aty, kishte nje kuptim te vetin dhe madje do te ishte nje kantier shume i mire diskutimi. Por druaj se fshiresi s'e vret mendjen shume dhe s'di te lexoje e kuptoje, s'e njeh "ekzegjesen" e teksteve.

Pikat qe ngrija ne ato pak rreshta, ishin keto :

1 - a ka ende njerez qe mendojne se kane detyrime ndaj fisit ?

2 - perse nuk shikohet mundesia e kesaj qe vrasja lehtesohet kur vrasesi ska asgje qe ta lidhe me jeten : para, shprese, te ardhme, shtepi, pune, etj. Perse dikush behet kamikaxe, dhe dikush jo ? Kur une permend trotuaret e Pigalit, e kam fjalen se dikush qe ia ndjen pak lezetin jetes, ka mundesi qe ta fusesh me veshtire ne vallen e vrasjes.

______

Ne lidhje me tekstin e Pena-Ruizit :

Ka tre pika qe kerkojne shqyrtim : kur ai fut termin "log" (aréopage) ;  kur fut, per here te pare, termin "drejtesi" (ndarja nga kodi i Hammurabit). Dhe kur flet per qetesimin e pasioneve, refleksionin gjakftohte.

Eshte mese e qarte se ketu kemi disa pika te rendesishme qe kane lidhje te forte me Kanunin. Shtjellimin mund t'ia bejne edhe te tjeret, se s'jam vetem une ketu, plus qe do me duhet te ruhem dhe nga plehrat qe vershojne tani dallge-dallge. 

Eshte perkthyer o kaqol "Kolomba" nga Enver Fico, e ke tek "Novela"-P.Merime,Argeta-LMG, 1998.Bota po pret ty ti zbulosh Ameriken.

Nuk quhet. E ka emrin Enver.

S'di pse, por mbaj mend qe e kam lexuar diku nga 13-14 vjeçet. U habita tani qe pashe daten e botimit ketu.

Është me siguri ribotim. Enver Fico, me sa më duket, ka qenë disi i dënuar pas fundviteve 60 e përkthimet e tij qenë asokohe gjysëm të ndaluara. Më kujtohet p.sh. një përkthim i tij, po aq i verdhë, i "Njerëz të varfër" të Dostojevskit.

Patjetër që "Kolomba" është botim më i hershëm se 1980, pasi e kam lexuar më parë. Po aty ka qenë edhe "Karmen" dhe një novelë tjetër, titulli i së cilës nuk më bie më ndërmend.

Mundet, po smiley. ne fakt s'e dija qe paskesh qene disi i denuar.

lol Dimfna Kysak! Çfare emri! Ky do jete bere autor vetem nga shtysa e emrit*.

* ne fakt nga ideja qe emri do t'i transliterohej asisoj ne shqip

Është ajo. Dhe autore australiane. Nga letërsia australiane unë mbaj mend vetëm Djaloshi guximtar (muhabet sindikatash, protestash, masat-vs-shtypësve).

Spiritus,

Kur them "u dashka perkthyer", kjo eshte thjesht per VETE, dhe me numer te sakte : TRE vete te tjere. Pa merak, ty s'te bie ne dore, zbulimin e Amerikes gjithkush e ben vete, Kolombi a Kolombina ska zbuluar asgje per mua. Por ti s'i kupton keto gjera, dhe rri e nxjerr koken pas ferres, me shtytjen e avit e kompani : he, he, gjuaje, gjuaje !

Rillaks piplla, hurbineku s'e shkoq fare per ju.

urbineku, as gzim kulufi nuk e rrunte per kend ne bot. je ne shoqni te mbare dmth.

ps. jo lukuni, e? "shoqni" thash. smiley

 

ngele nga pas hurbinekut, s'po e neutralizon dot ndryshe heee ? 

kam vene re qe ai nuk shkruan tek hartimet e tua. pse nuk ben dhe ti njesoj ?

well, e ka provu urbineku edhe ate gje. smiley

po te doje ta beje prape. nuk eshte urbineku qe ve rregllat e lojes*. dhe heshtja e tij eshte heshtje skuthi, jo heshtje fisniku. kaq eshte e qarte fare.

Tani pse "i jam qep" sipas teje? Sepse urbineku me duket soji me i zi ne perfaqesim te mendimit qe i ka zene frymen vendit tim dhe tendit. Me qarte se kaq nuk kam si ta them me.

*dhe mos ki keq se urbineku me permend pa mbarim ne komente te terthorta.

O kurro, po ti fyrja e Hurbit je, qe sa here qe i del kush kundra ngrihesh dhe bertet: I marrshi te keqen gaxhiut tim qe e ka sa nji kalli misri.

me shtytjen e avit e kompani

a te marrte purtha shalet si ti ka marre.Ngazellehesh pas vezes se Kolombit.  

nga dhjetera here perkthehen te njejtat vepra, po ti nuk ke jetuar ndonjehere jashte shqiperise dhe nuk mund ta dish. 

gjithashtu lejeni tjetrin rehat, se lat nam. imagjino se ç'do i keni punuar njerzve ne kohe te diktatures ju. 

mir mor shqytari hurbinekut, ashtu eshte, te pa dale e te pa gjezdisur jemi.

po besa rehat duhej me  e lane por ti si shok i mir qe je, pa shife c'e ka zene qe kruhet e kruhet, mbase i ben derman, doktor e ilace ka plot.

imagjino se ç'do i keni punuar njerzve ne kohe te diktatures JU ..

Ke te drejte dhe po ta specifikoj une nga aq sa kam Informacion .Per te tilla mejtime dhe te tille kemngules se kishin gjetur Gjera te MbEdHaja , zakonisht percillej ne shtepite e Botimit me nje shkrim ....te perdoret ku tu vije nevoja ....

Kishte pastaj Kureshtare qe pasi gjenin shenimin ne arkiva perpiqeshin ti jepnin shpjegime shkencore ,me argumente edhe nga prof dok te Huaj , kuptohet te nivelit me te Larte se Shaboni ose Emini , makari edhe me lart se leksionistja e Akademive Jozefperck Topallesha !

Nje nder komentuesit qe mezi po ia pres komentin, eshte greveshoqerore.

- per ate çfare nenkuptonte ai me "confusion des genres", jam kureshtar te di nje mendim me te qarte mbi keto çeshtje ;

- dhe per aluzionin e erret (te shprehur ne forme habie) ndaj lidhjes a priori te pamundur mes hurbinekut dhe Pena-Ruizit.

Pershendetje greveshoqerore, je i mirepritur.

Do vij do vij. Por po ardha do bej gjeme, ta kam me te vertet e pa ironi per nje here...

Tani sa per aluzionin e erret ndaj nderlidhjes mes teje dhe Pena-Ruiz-it ta kisha thjesht ketu : duket ashiqare se ti "hiqesh" i djathte, kurse Pena-Ruiz eshte i majte "ekstrem", dhe ate aluzionin e kisha ironik sepse ti shkon e sa nuk i shan nga nena te "kuqet" (dhe mire ua ben, ketu te pakten e ke drejt, madje me vjen keq per ty se nuk di t'i shash sa/si duhet) vecse ata qe ti i shan si te "kuq" kane vetem historine e kuqe dhe jo dialektiken, apo principin, se ne fakt nderlidhjet jane shume me te nderlikuara (i ke parasysh "personat", maskat) dhe se ata qe ti i shan si te kuq, hiqen te tille, por nuk jane vecse "nostalgjike konservatore" ose "konservatore nostalgjike" (me rampo llaf : peshq ne konserva, sardele ne vaj). Por kjo tregon dhe nje nderlidhje me te komplikuar mes tekstit te dushkem dhe tekstit te padukshem qe ti zhdervjell. Xhec zhdervjell dhe ti q'i perafrohet shume "konservatizmit" (e vetmja gje qe e thyen "konservatizmen" tende eshte ajo forma e veteironise qe nuk dihet mire ke lufton e ke levdon, packa se i shpartallon krejt keta bytheshtrenguarit - si te kishin sumenjefaqesh - per "apparence" qe sillen verdalle) ... dhe kam pershtypjen se luhet nje sfide "konservatizmash" bajate midis... e dini vete ju. Dicka e tille.

Gjitha keto menjane : duhet pare se cfare gjeje "thelbesore" tregon Pena-Ruiz packa se hiqet i majte ekstrem... Me te pare me te bere.

Z.Spitritus ...Do rrini mire Ju apo t'ju nxjerrprej zhelesh .Gati jam t'ju jap ca argumente qe te mos dini ku te futeni ....smiley

Zoti Hu duke shprehur mendimin se eshte hera e pare qe bije te perkthyer dicka qe tregon se edhe ti ke mundesi te largosh paqartesite e konfuzionin ne mendimet e tua dhe te arrish te percaktosh nje fizionomi pak a shume te qarte ne te Menduar , theksoj Falemnderit per prurjen sidomos per Perkthimin !

...Lexova kete fjali ...Ka tre pika qe kerkojne shqyrtim  ...???

Është gjuha qI përdorin Dëshmitarët e Jehovaj/it ????? e tjetërsuar nga forma e saj ..Le të Shqyrtojmë ..Rrallë e përdorte Shoku Enver .

Por si brez qe nuk dalldisemi nga cfaredo lloj prof dok qe te ngazellen ty ose te mbush vendet e zbrazeta ne koke prej dhjetra vitesh , kjo kategori mndimtaresh eshte percaktuar prej KOHESH si vezhgues .Per kohen sot qe te pelqejne ty se pse "perkthen " mundet te renditet tek ata qe thurin Fraza te kenaqeshme e te kendeshme .

Si vlere Praktike ????

Do te duhej te mendoje me shume per citatin qe ke shkeputur nga Hegeli , te cilin shume njerez me te ditur se Profi JOT e Lexuan , Kuptuan dhe Flaken  ne FERA e ne HALE Botime e Tituj te Mykur qe nuk sherbenin per asgje si KANUJA .

 

e ore, te hudh matane me argumentin  si zhele smiley e kupton ti z.Idris qe kushtet klimaterike meteopolitike jane te pershtashme per kultivimin dhe shumefishimin e nje lloj gjallese te re ne ket QIN vjetor.Nje shenje i pari i tyre dhe ata turren e deken e bajn si me le smiley

Qinvjetori paska qene i zi shume, lexova sot se Fevziu do te botoje nje liber per 100 vjet histori Shqiperie. Kerkoj falje per daljen nga tema, mgjs lidhje tangenciale mund te gjenden gjithmone.

Mire. Paradoksalisht, por fortlumturisht, Idrizi na ben ketu nje diskutim shume interesant. Ka mundesi qe Idrizi te kete kuptuar shume nga ky tekst, domethene qe gjerat jane me te thella nga ç'na i bejne sot keta kalarupthat e monizmit. Ja qe mund te jesh monist dhe mendjekthjellte njeheresh. Madje, monizmi do te kishte jetuar shume me gjate nese do te kishte afruar prane vetes njerez largpames dhe mendjekthjellte. Por ai theu qafen kur mediokriteti arriti nje nivel te atille qe gjylet e lidhura tek kembet nuk ngriheshin me. OK.

Ajo qe desha te them me sjelljen e ketij teksti, eshte ngjashmeria flagrante ne mes logut tone te burrave te Kanunit (flas per njehere e nje kohe) dhe gjykates se ngritur ne Atike.

Shikoni ca fjale vertet domethenese : Respekti dhe motra e vet Frika. Pra, as engjellizem (bota eshte e bukur, te gjithe e respektojne njeri-tjetrin), por as diktat (vetem me frike). Qe te dyja bashke : respekt dhe frike.

Tjeter : logu i burrave (te atikes dhe te leke dukagjinit) i meshonte se njejtes gje : kishte nje kolegjialitet, pra asnje vendim te njeanshem. Gjykatesit me toga ne Athine dhe pleqte kapuçbardhe ne log, kishin aftesine e ftohjes se gjakrave, dhe marrjen e nje vendimi. Ketu, kemi nje dallim te vogel qe mbase Kanuni yne s'e ka marre parasysh : Kanuni ska parashikuar nje Athine qe ta priste shkurt ciklin e hakmarrjes. Kjo mbase eshte e meta e Kanunit. Athina shpeton Orestin jo si te pafajshem, por thote thjesht : mjaft, je i lire. Eshte e qarte se ketu kemi nje vendim arbitrar, te pashpjegueshem, por ja qe per ta thyer kete cikel, duhet nje vendim i jashtem, si i rene nga qielli, qe ta prese çeshtjen ne nje menyre ku dikush e ndjen se ia kane ngrene hakun. Por ligji eshte ligj, pleqesia eshte pleqesi, dhe ajo vendos ashtu.

Ky parim perdoret ende sot tek e drejta presidenciale per te falur, ose tek nismat e Anton Cetes per t'i ndalur gjakmarrjet. C'mund te diskutonte Anton Ceta perveçse si Athina qe te thoshte : OK, te ka rene ne qafe, por ketu do ta presim kete histori. Kjo do te thote se dikur kishte njerez qe degjonin nje autoritet, qofte dhe katundar apo tjeter. Shthurja e ketij autoriteti, terreni i lene bosh nga edukimi i femijeve, ka çuar ne perçudnimin e çdo lloj rregulle, dhe Kanuni perdoret sot nga miq dhe armiq, dashamires dhe dashakeqas per gjithfare krimesh te llahtarshme.

OK.

"C'mund te diskutonte Anton Ceta perveçse si Athina qe te thoshte : OK, te ka rene ne qafe, por ketu do ta presim kete histori. Kjo do te thote se dikur kishte njerez qe degjonin nje autoritet, qofte dhe katundar apo tjeter."

Cfare interpretimi i ben keshtu pjeses qe ke perkthyer? Athina nuk eshte autoritet qe merr e vetme vendimin, ajo ketu eshte vetem nje vote - pervecse, sigurisht, garante e procesit.

Intrepretimi eshte shume i lidhur : as Anton Ceta s'merrte vendime ne koke te vet. Ai i pleqeronte (nuk njoh gjuhe tjeter ku te ekzistoje kjo folje me rrenjen plak), dhe ne fund, pasi ishte pergatitur terreni, ndante nje fat : falë t'kjofte gjaku, he Mirash Gjergj Nikolla !

Ne fakt, situatat s'jane shume te ngjashme : rasti i Athines eshte rasti i logut tone te burrave fill pas vrasjes, pra zbutja e gjakrave dhe dalja me nje vendim. Ndersa Ceta eshte ne rastin e pas-vendimit, dmth viktima do ta merrte hakun, por ja qe mberrin Ceta per ta thyer kete cikel. Si te thuash, kemi nje qenie gjysme-Cete gjysme-Athine.

E rendesishme eshte thyerja e ciklit, dalja nga rrethi i mbyllur. Si ? Me vendim gjykate ? Sigurisht qe denimi i vrasesit i paqton shpirtrat, por ja qe per mendesine tone (POOOOOOR EDHE PER MENDESINE AMERIKANE !!!) kemi nje mosbarazim mes vdekjes se viktimes dhe burgut (qofte dhe te perjetshem) te vrasesit. Vete fakti qe familjaret e viktimes kane te drejte te shohin injeksionin e helmit ne damarin e vrasesit, te ndare me nje qelq, tregon gjate mbi rropullite tona te brendshme.

Nuk jemi shume larg debatit derridian-jankélévitchian ne lidhje me faljen. Por per kete kam folur tashme mjaft gjate, s'po lodhem me.

Mire ben qe nuk i futesh atij debati sepse edhe une dua t'i qendroj larg.

Dicka tjeter qe ka rendesi tek "Eumenidet" eshte shembulli, dmth precedenti ligjor. Nuk e di sa peshe ka precedenti ne vendimmarrjen e gjykatave tona, mgjs e di qe ligji yne eshte me afer ligjit te llojit francez se atij te llojit anglez.

E dyta gje shume e rendesishme eshte roli i shnderrimit te Erinive ne Eumenide, pra roli identitetndertues i gjuhes. Kjo gjithashtu do te na fuste ne nje debat gjigand.

Shume bukur. Precedentet perdoren gjeresisht, ndryshe i thone dhe "rast jurisprudence", ose "perben jurisprudence".

Po perse eshte e rendesishme tek Eumenidet ? Nuk e kap fillin.

_________

Erinete ne Eumenide, nje rast i ngjashem ne shqip eshte "kolla e mire". Asokohe, kjo lloj kolle ishte nder me vrastaret, me nje vdekshmeri te larte. Populli ka menduar ta lalushë duke e quajtur "kolla e mire" (nenkupto : e keqe shume).

Shembull i bukur ky i kolles se mire.

Precedenti i faljes se gjakut ka rendesi tek Eumenidet sepse falja e Orestit perben rastin e pare te kesaj, sipas tekstit.

Jam kurioze, perse refuzon t'i quash Erini, sipas precedentit te botuar?

Edhe une jam kurioz ta di, perse i quan Erini dhe jo Irini?

Ja e perserite dhe njehere veteveten pa shqytar mbrapa. Po cfare shtove te re ? Kjo eshte pyetja qe ty duhet te shqetesoje Gjithnje e per cdo perkthim , jo dengervengeret e kurreshtareve me gjendra af ofi .Dhe kete e them pasi ti PRETENDON , dhe nuk do te vish si nje komentues i thjeshte .

E cfare na the te re pervec ..omar..llek..t te rradhes qe krahason me Anton e Cete e Presidence . E ne mes si "fjale e modhe mer jahu " fut " te drejten e Faljes .

Te pakten te dish se per sisteme Politike Drejtimi nga lashtesia , E drejta e Faljes ( me fjale te medhoja Instituti i Faljes )me krijimin e Mbreterive te Kurreshtareve Idiote , ju trasmetua MBRETERVE ...dhe shiko !!! lexo MIRE..... pas Ndeshkimit te Hegelit dmth LIGJIT ! Dhe si shkrim letrar per here te pare eshte prure nga GODUA per Ali pashe Tepelenen ...Ruajti Gjykatat me te drejte Ndeshkimi dhe per vete mbajti FALJEN.. Si Sali Pordha me rastin e Presidentit te Pare !

Per aq sa do te na sqarosh me Presdienca e Antoner i vetmi INSTITUCION ne SHQIPERI qe ruajti Kolegjialitetin si ne ATHINEN qe te ngazellen tye , ka qene PRESIDIUMI i KUVENDIT Popullor ose tetshja ose dhjetshja .

Folu dhe debileve qe te vijne mbrapa per Gomarlleqe dhe jepi ...Se Diktatura zotrie ...

Isha pak i ashper HU dhe ti me kupton jo me ty por me Kategorine qe mendon se DIJA filloi me babasqaperit ne Pushtet ! Fol Shqip!

dhe dicka para se te me fillojne tamam gjerat e punes:

ne vetvete, kjo eshte nje nder prurjet me te mira te hurbinekut. nder perkthimet me te mira te tij. ne vetvete eshte nje perkthim bajagi i mire. qe me tregon (duke me befasuar) qe hurbineku mund te perktheje mire ne shqip.

edhe brendia e pjeses se zgjedhur eshte e shkelqyer.

urbinekezimi i pjeses pastaj, me sharje e mallkime, ku urbineku e ben pis autorin e perkthyer me ato te vetat, si zakonisht, ku edhe e shperdoron nje autor per synimet e veta te pakten meskine (po e mbaj veten per te mos thene te mbrapshta) - kjo nuk eshte as e re, as e papritur. Cdo autor i keqperdorur kesisoji do fyhej.

Plus qe kanuni eshte trajtuar nga te tjere burra - ne shqip gjithnje - burra te staturave qe nuk arrihen perdite.

thene te gjitha keto, nje falenderim per prurjen (te filtruar nga bezhdilat urbinekse) dhe nje urim i njemendte per Urim Nergutin (jo urbinekun) qe ta kete kete pjese si etalon te brendshem per perkthimet e veta.

Vlera e gjykates eshte e njohur dhe pranuar boterisht, madje edhe ne Shqiperine e korrupsionit, madje edhe nga nje pjese e mire e atyre qe e shperfillin me aktin e tyre hakmarres, megjithate teksti lexohet mire (si edhe eshte nje kujtese per te lexuar "Eumenidet", po edhe Pena-Ruizin). Mos eshte sjelle si thirrje per shqiptaret qe te nisim blatimet per Athinane si garantuese te procedures se gjykimit? Ose pak me pak mrekullisht, nisur edhe nga titulli , mos eshte sjelle si thirrje per rikonceptim te gjykatave shqiptare sipas te drejtes zakonore?

Si eshte titulli i origjinalit?

Meqe konteksti eshte ai i drejtesise individuale, ndoshta dikush mund te sjelle te perkthyer historine e Michael Kohlhaas-it, si rast rebelimi ndaj korrupsionit te drejtesise dhe gjykatave tashme ekzistuese.

@ tropizma,

- Nuk eshte menduar si thirrje per rikonceptim te gjykatave shqiptare sipas te drejtes zakonore sepse ato jane tashme te tilla. E drejta zakonore eshte NJE nga burimet e kodit penal shqiptar. Pra, calme-toi, s'pretendoj per kesi revolucionesh qe i kane bere te tjeret para meje.

- Po, ajo e Athines eshte e vertete. Duhet nje autoritet qe te kete autoritet te vertete, real, dhe jo te rreme e te paqene. Une jam me parimin se nganjehere, jo gjithmone, duhen perdorur dhe "dredhira" te vogla per te pasur rezultate te mira : shpetim jetesh. Nese me ben pune nje plak Dragobie (tip Athine) e perse te mos e perdor qe te shuaje nje hasmeri ? Ne nuk e kemi kete luks qe hajt se qeveria e ze lepurin me qerre. Ne fakt, as qeveria e majte, as e djathte, s'po dine ta ndalin ortekun e hakmarrjeve, si ne veri, SI NE JUG. Paçka se ne Jug s'ta permend kush me kanun, hakmarrjet jane te tmerrshme, po aq sa ne Veri.

- E solla per disa arsye qe i thashe me lart : qe te dime per çfare po flasim. Shtysen e mora nga nje teme tjeter ku njeri thumbit e tjetri patkoit, qellim te vetem kishin vetem sharjen e tjetrit, barbarit, qe s'jeton tek une, qe s'jeton si une, qe s'flet si une, qe s'falet si une. Kur diskutimet behen thjesht me qellime perjashtimi, atehere eshte e nevojshme qe te nderhyhet per ta kornizuar pak debatin. Nuk di çfare shihni ju ne kete tekst, por fjalia e Pena-Ruizit kur thote se shkeputja nga Hammurabi (100 fish ndeshkimi per krimin) per te vajtur tek Talioni (ndeshkimi baraz me krimin), ISHTE HAPI I PARE DREJT DREJTESISE. E thote te zeze mbi te bardhe. Ne kete kuptim, Kanuni i futur nga Leka ka qene nje perpjekje per drejtesi, dhe jo per çnjerezi. Flas per kapitullin e vrasjeve, sepse per femrat, sigurisht qe mangesite jane goxha flagrante (ama te mos harrojme se i perket shekullit 14, pra rikthehuni pak me mend). Sigurisht qe Pena-Ruiz shton se ky hap duhet shoqeruar me instancen qe do jape denimin e barabarte me krimin : logu, gjykata, autoriteti.

- Origjinali ska titull, e kam blere librin pa kapak.

- Michaelin nuk e njoh. Po me ra rasti, mire.

Ne lidhje me Athinane (nuk e di nese ka konsensus per drejtshkrimin e emrit te saj ne shqip, une thjesht kete kujtese kam leximet e hershme), te kundershtova diku me siper ne lidhje me proceduren e votes. Ne log, si ne areopag, behet fjale per nje kuvend, apo jo, pra jo per NJE plak te mocem? Nderkohe, rolin e Athinase si garante te procesit, a mund ta interpretojme si te ngjashem me ate te kushtetutes?

Nuk jam e sigurt per peshen e frymezimeve zakonore tek ligji shqiptar. Ketu do te kisha nevoje per njohuri profesionale (ose ndonje link, meqe nuk kam kohe tani te germoj).

Si edhe pa dashur aspak te te bezdis por duke ushqyer manine time, Erinite, me i, jo me e.

Shiko Hurbinek: problemi me i madh eshte tek struktura "fis" e cila sot e kesaj dite ne zonat ku ka gjakmarrje, por edhe me gjere ne mentalitetin shqiptar (e ngritur ne nivelin "klan"), ka uzurpuar "logun" dhe s'e leshon per qamet. Individi qe merr gjak sot ne Shkoder, per shembull, e ben kete i shtyre nga "fisi". E vej fjalen "fis" ne thojza ketu pasi ne fisin e tij real mund te kete njerez qe i thone te mos ngaterrohet me marrje gjaku. Mirepo "fisi" si strukture qe individi e ka te ngulitur ne koke, dhe qe mund te dominohet nga ndonje babe a xhaxha tek-tuk, e shtyn individin te beje ate qe ia kerkon zakoni i "fisit". Athina, hyjnia pra, eshte "fisi" nder zonat ku ka ende gjakmarrje. Por ja se c'thote Pena-Ruiz:

"Athina vendos largësinë dhe pezullon kohën. Askush s’mund të gjykojë, nëse gjendet i mpleksur në njërin apo tjetrin krah."

"Largesia", apo "distancimi", eshte koncept kryesor kur vjen puna per drejtesine. Nuk eshte problemi se gjakmarresit i mungon teresisht distancimi, por se administratori i distancimit, rrjedhimisht edhe i drejtesise, eshte "fisi", ose gjaku ne sensin e farefisit. Ky institucion jo vetem qe ka degraduar pasi nuk funksionojne me bajraqet e vjetra qe ishin superstrukture mbi fisin dhe e kontrollonin... ceshtja eshte se prej vete natyres se tij, sui generis, fisi nuk garanton dot distanicimin e duhur per te bere drejtesi te paanshme, nga ai lloj qe thote Hegeli ne citatin ne fund.

Keshtu qe Hurbinek, si e shikon ti ne ardhmeri zhdujen e fenomenit te gjakmarrjes ne kushtet e komuniteteve te dominuare nga mendesia fisnore? Mua me duket vertet e larget dita. Nuk shoh qe kjo mendesi te humbe pushtetin e saj se shpejti. Per shume arsye. 

lol duhet te kete patjeter ndonje feed, qe sinjalizon sa here Hurbinek publikon nje shkrim, se te njejtet persona e te njejtet kritika (kritika hm, tallje me mire) copy/paste lexoj perhere poshte shkrimeve te tij.

Hurbo, me vone do ta lexoj.

Tung

Hunter, e ke gabim. Mund te shikosh qe ke plot shkrime te Hurbit qe dalin matane me 8 komente, 6 nga te cilat jane te vete autorit. 

Marifeti me Hurbin eshte qe eshte shume provokues (ne nivelin rrugaceror kjo) kur fillon e shan qe perpara kedo qe nuk do jete dakort me temen e tij. Kjo ben qe edhe une qe shpesh as nuk marr mundimin ti lexoj idiotesite e tij, i shoh e ulem e bej ndonje koment.

Gjithashtu interesante eshte qe eshte nje grup underdogs njezetvjecaresh, qe u duket sikur tek Hurbi kane gjetur prijesin qe do i shpetoje nga qenia e te qenit qytetare intelektuale te dores se dyte dhe befas do u sjelle lirine dhe respektin. Tip udheheqes sans kylotesh  me nje llaf (Zhaku i Madh smiley )

Gjithashtu per te dale pak me tutje, une them se virtyti kryesor ne nje blog eshte aftesia per te krijuar nje komunitet miqesor qe interakt me njeri tjetrin, nderkohe qe Hurbi eshte krejt e kunderta e kesaj gjeje. Tani, une e kuptoj qe Penarit mbase i pelqen qe te kete klikime (dhe Hurbi eshte i mire perkohesisht per kete pune) po me vjen keq qe po shkaterron ne plan afatgjate ate komunitet qe ishte krijuar, per te vetmen aresye se te vjen ndoht qe te perfshihesh ne debat me ca kalamaj qyrranjose ketu qe bejne sikur jane burra kuvendi duke shperndare gjykime e aksioma lart e poshte.

Nejse, pune e Penarit kjo. Per vehte po me zvjerdhet gjithnje e me shume ky blog per nga niveli ku ka rene.

P.S. Kam vene re cuditerisht qe kunder Hurbit, reaksioni me i madh eshte nga femrat e blogut qe nuk lene rast pa e share. smiley Nuk e di pse, aq me teper qe mendoja se duke pasur nje grua franceze dykeshtjellore pranlumore dhe nje marokene dashnore, do ishte pak me i "ngjitshem". 

Me falni qe ju prishja lojen.

Nuk pashe ndonje te keqe tek kjo teme. I kishte ngacmuar dike me ato komentet, po vetem kaq. Per mendimin tim, blogjet (blogjet thuhet shumes? ) nuk jane per te krijuar kulture, por per te dhene nxitje per tu thelluar, nqs nje autor te terheq pas dickaje te publikuar aty.

p.s. Ca dmth kjo me Penarin? Qe i duhet bere ban nje anetari nga nje blog pub, sepse nuk i pelqen nje anetari tjeter? Apo e kam kuptuar gabim? Kjo eshte intolerance. Nqs ti deshiron te zgjedhesh anetaret e ke ne dore. Ti mund hapesh nje blog tendin e te zgjedhesh ke te lejosh apo jo.

Gjithe te mirat

Per vehte po me zvjerdhet gjithnje e me shume ky blog

Ndaj te njejten gje me ty dhe fiks per te njejtat arsye.

PF, e kishim harruar emrin e Penarit smiley.

Well...

Pse nuk eshte PF-ja Penari?! Dreq, e paskam dite gabim deri tani. Une gjithnje se P-ja qendron per kete emrin e administrates. Jam i zhgynjyer PF smiley

Jo, ti brenda temes je, per mitologji po flasim, ose per autoritete imagjinare, qe mundesojne nje rend smiley.

smiley Nein! smiley

@ tropizma,

Precedenti nderhyn atehere kur çeshtja ne fjale (kazusi) eshte e paparashikuar nga asnje dispozite ligjore. Atehere gjykatesi e ndan çeshtjen si t'i duket atij me mire, dhe kjo mund te perbeje jurisprudence (pra te sherbeje si model per raste te tjera te ngjashme). Avokatet, pergjithesisht, i gjurmojne shume sepse ketu gjejne rrugeshpetimi te papritura dhe fatlumtura.

Ne lidhje me Eumenidet, them se s'kemi te bejme me precedent. Athina thjesht sa vendos arbitrarisht (se ashtu mendon ajo) qe t'i zmbrapse Erinete qe prisnin pas dere per te ndjekur Orestin. Iu cakton nje rol te ri, thote legjenda. "Dashamireset" do te rrine tani e tutje si shpate persiper kokes, ne rast se qytetaret e Atikes do t'i harronin te mirat e thyerjes se ciklit te hakmarrjes.

Precedent si here e pare, po ! Por jo precedent se kishin nje rast te paparashikuar. Vrasja per hakmarrje ishte e njohur, Oresti normalisht duhet te vritej, por ja qe Athina e cila ka nje dobesi per te, vendos ndryshe. Kuptohet qe roli i Athines si ajo qe flet ne fund, me vota baraz, eshte per gjetje stilistike (mitet keshtu funksionojne, e tendosin situaten ne skaj, dhe pastaj japin nje zgjidhje te papritur).

Nuk e kuptoj si mund ta shohesh si gjetje stilistike proceduren e vendimmarrjes si akt i mirefillte i krijimit te gjykates - "e pakorruptueshme, e madhërishme, e pamëshirshme, roje e pagjumë që ruan mbi qytetin e përfjetur, e tillë do të jetë gjykata që po themeloj unë",- qe eshte edhe subjekti i shkrimit. Nese Athina do te ishte e vetmja qe vendoste, permendja e gjykates do te ishte tallese.

Jo pra, gjetje stilistike quajta barazimin e votave, psh 5 pro, 5 kunder, dhe comme par hasard, Athina ndan ne fund. Kete e quajta tension te legjendes, ku fati i dikujt varet ne nje fije peri, ku kemi Erinete qe kuisin si meçka (thote filozofi) ne njeren ane, dhe Athina qe mendon te vendose nje drejtesi te re : thyerje e ciklit te hakmarrjes. Respekt dhe frike nga ligji. Respekt ngaqe ligji do te pelqehej nga te gjithe, por frike sepse pa te s'do te kishte drejtesi (a ka njeri te drejte po s'pati frike ? - ketu futemi ne kanale te tjera : a eshte njeriu i mire apo i keq nga natyra ? A ka moral universal kantian qe ska pune as me friken as me ç'thone bota ?)

Por vendimmarrja dhe gjykata e themeluar nga Athina, sigurisht qe s'eshte gjetje, eshte vertet nje revolucion, sepse ajo iu thote qytetareve te Atikes se kete s'e ka askush perveç jush, nuk njihet kjo lloj drejtesie. Deri ne ate kohe, siç duket gjerat ishin arbitrare, pra vareshin nga subjektiviteti i pales se lenduar, me vrave, te vras une, e marr vendimin une. Njelloj si sot qe familja e viktimes i çon fjale familjes se gjaksit mbyllu brenda me dhi e me lope se te vras e te shkrij fare. Pa marre kurrfare mendimi a gjykimi te LOGUT (te gjykates athinase).

Me nje fjale, sot do te kishim rikthimin tek Hammurabi. Nga talioni i logut tek Hammurabi i arbitraritetit.

@Në rendin juridik, dhënia e së drejtës për të ndëshkuar një instance të ndryshme nga viktima, do të jetë vendimtare. ....... Por është sidomos shkëputja nga çdo logjikë hakmarrjeje ajo që do të vulosë ardhjen e drejtësisë. Nga ku rrjedh formulimi i prerë i një parimi : « Askush ska të drejtë ta vendosë vetë drejtësinë. »

Askush s'ka te drejte te vendos vete drejtesine.Bukur fort. Ky eshte dallimi ndermjet shoqerise te organizuar ne shtet e me ligje, me shoqerine e organizuar ne Kanun. Por robi shqiptar sot e kesaj dite rremben kallashin dhe ben vete drejtesi.Kjo ndodh:

-kur gjykatat e korruptuara nuk japin nje denim te justifikueshem me demin (te barasvlefshem do ishte ideale por evropi na tha hiqeni denimin me vdekje te dukeni komb i qyteterum)

-kur "Erenite", engjejt pasionate te gjakmarrjes, i fryjne ne vesh  pales se demtuar. Dhe keto "engjej" zakonisht ngrehin fole ne mendjet me mentalitet kanunor, ne mjedise konservatore ku marrja e gjakut konsiderohet ende nder e burrni. Natyrisht qe situata nderthuret me shkakun e pare, me mosbesimin tek drejtesia dhe kur denimi i dhene eshte simbolik e gjaksi te ben karshillek neper katund apo qytet. Tek  "Kolomba" e Merimese kjo atmosfere pershkruhet hollesisht dhe me shume realizem. Kolomba e bukur eshte nje "engjell" i vertete hakmarres, i tregon Otos hamletian, te edukuar ne kontinent dhe pa vullnet per te marre gjakun, kemishen e babait te vrare me shenjat e gjakut.Tentativ e  pajtimit ndermjet familjeve ne hasmeri shpotitet dhe katundi bubrron: s'ka burra sot, frikacake.

Aeropagu eshte veper e Solonit ligjevenes qe anulloi ligjet dragoniane na thote Plutarku te "Jete njerzish te shquar te lashtesise" (eshte prekthyer). Pleqsia ose logu i burrave, eshte nje aeropag ne miniature ne malet tona dhe nuk eshte vetem kjo pikeprerje mes Kanunit dhe drejtesise zakonore te  grekerve te lashte. Kadare tek "Eskili-ky humbes i madh", kur analizon tragjedine "Orestia" gjen se motivi gjakmarrjes, shkelja e beses, gjykimi gjakut e plot nene te Kanunit jane te njeta ne fryme me ato te tragjedise te pershkruar nga Eskili.

Madheshtor dhe grotesk e quan Kadare Kanunin. Madheshtor si kod zakonor, si Kushtetute e shoqerise pa shtet, tashme si relike dhe pjese e fondit tone kulturor.Dhe grotesk e tragjik, kur pjese te tij perdoren si alibi apo frymezim  dhe zbatohen sot ne kohet moderne te shoqerise me shtet.

Ka një gabim të rëndë në trajtimin e çështjes nga profesori francez i përkthyer, që vjen nga konceptimi pagan i drejtësisë që e vlerson aktin e faljes së Orestit vetëm si shenje e një hopi të ri në konceptimin e drejtësisë, por jo faljen si institucion. Hopi tjetër i ri i drejtësisë, mbi konceptin e vjetër pagan të Athinës, kryhet nëpërmjet krishtërimit, i cili fut konceptin e faljes (ose pagimit me pak se dëmi i bërë) në sistemin e drejtësisë. Koncepti i faljes kryhet në paganizën si akt simbolik që paralajmëron mundësinë e realizimit konkret. Dmth nuk është se Ungjillët ilustrojnë të vërteta athinase, siç thotë nënkuptueshëm profesori në shkrim (“Është pikërisht kundër këtij shfrenimi kobzi që mund të marrin kuptim formulimet paradoksale që Ungjillët ia kanë mveshur Krishtit”), por që Ungjilli kërkon të mishërojë realisht çfarë paralajmëron Athina. Me fjalë të tjera krishtërimi e ngre në një nivel më të lartë drejtësinë, dmth ekziston një progres në konceptimin e drejtësisë. Konkretisht nga “hakmarrje njëqind fish” i Hamurabit, shkohet në «Sy për sy, dhëmb për dhëmb» (jek e jek), e arrihet në “shpagim të pjeshëm” (mbi të cilët mbështetet heqja e dënimit me vdekje, ulja e viteve të dënimit për sjellje të mirë, riedukimi etj). Por e reja më e madhe është ngritja në istitucion e avokatit, dhe premisa juridike që i pandehuri konsiderohet i pafajshëm, dhe i takon akuzës të provojë që është fajtor dhe në fund gjykatësit të japë gjykimin përfundimtar (e ka një arsye të fortë pagane komunizmi që hoqi avokatin). Krishtërimi paralajmëron simbolikisht që çdo krim është i falur. Për të hequr çdo keqkuptim (vetëm këtë punë dimë të bëjmë mirë, edhe këtu tek Peshku) kjo nuk do të thotë që paralajmërohet një shoqëri ku kriminelët bredhin të lirë rrugëve, por një shoqëri që do të lirojë edhe shtetin prej rolit të hakmarrësit (që e shpie deri në vrasje për arsye shtetrore”), edhe sistemin gjyqsor, pra personat (prokuror, gjykatës) që kryejnë rolin e hakmarrësit, të deleguar prej shoqërisë për të marrë hak (gjë që e paguajnë rëndë shpirtërisht, edhe për faktin që mund të dënojnë një të pafajshëm). Shenja e parë që e paralajmëron këtë është korrupsioni i drejtësisë, dukuri universale dhe shenjë negative, për të cilën më duket se e ka fjalën Tropizma.

Gjithë ky çarçaf që kam shkruar është teorik, praktikisht shif e shkruaj, ka njerëz që është pak të thuhet se janë në nivel shpirtëror në kohën e Hamurabit, ca të tjerë më lart, e ca të tjerë akoma më lart, sekush sipas vlerave që mbart. Progresi ka kohën e vet, nuk varet shumë nga ata që mbeten mbrapa. Koha do i terheqe zvarre, siç ka ndodhur gjithnje.     

 Interpretimi i "Orestise" duhet pare pak me thelle se interpretimi i profesorit edhe pse mund te devijojme pak nga debati. Gjithsesi duhet.

Orestia e Eskilit eshte pare nga shume studiues dhe mendimtare si nje paraqitje dramatike e luftes midis te drejtes amtare dhe te drejtes aterore. Zhvillimi nga "heterizmi( marredhenie seksuale te pakufizuara)" ne monogami dhe nga e drejta amtare tek e drejta aterore.

Pyetje : Pse erinite ndjekin Orestin, dhe jo Klitemnestren( kujtojme qe beri krim te dyfishte, vrau bashkeshortin e saj dhe babain e tij) , e cila ishte shume me fajtore se ai? Pergjigjia eshte habitshme: 

" ME BURRIN QE VRAU NUKU ISHTE GJAK" 

Vrasja e nje njeriu, i cili nuk kishte aferi gjaku, edhe kur ky njeri eshte burri i gruas qe e ka vrare, mund te lahet. Erinite nuk kane pune me kete gje; erinite ndjekin vrasjen vetem midis te afermve te gjakut (verejme se gjakmarrja eshte pjelle e truallit ballkanik, zhvendosja e se drejtes)  , dhe ketu, sipas te drejtes amtare, vrasja e nenes eshte nje vrasje shume e rende qe nuk mund te lahet kurrsesi.

Por Apolloni del si mbrojtes dhe Athina voton ne favor te Orestit duke e nxjerre te pafajshem.E drejta aterore triumfon mbi te drejten amtare.  Perendite e reja, qe perfaqesojne pikepamjet e reja, triumfojne mbi vete erinite, dhe ne fund te fundit edhe keto pranojne te zene nje vend ne sherbim te rendit te ri.                               

Prurje e mire Hurbinek.

Si gjithmone i modh Hurbo smiley

Po te shau Lukunia je ne rregull,kujdes kur te Lavderojne smiley

ne pritje te Peterit dhe Tufa e lakejve kompletohet.

Ka edhe nje problem tjeter, Hurbinek. Kur shqyrtojme kodet e vjetra te qyteterimeve te lashta mendoj se nuk jemi te vetedijshem aq sa c'duhet per ato grand narratives, apo superstruktura sociale e shpirterore, brenda te cilave keto kode operonin, apo prej te cilave edhe ishin gjeneruar ne fund te fundit. Keshtu per shembull, ne rastin e pasazhit nga tragjedia me lart, ne jemi te prirur, si moderne te mire qe jemi, te lexojme mitin simbolikisht. Pra, Athenaja eshte misherimi simbolik i nje sistemi te ri drejtesie qe buron nga civilizimi i arritur prej kalimit shoqeror nga grupimet familjare e fisnore ne zhvillimin e polis-it. Pa dyshim qe ashtu duhet lexuar, por ndoshta ne kete interpretim e siper harrohet dicka, e cila ka pasur mjaft vlere per kontekstin e kohes kur tragjedia ne fjale eshte shkruar: Athenaja ishte hyjni, adhurohej si hyjni, i njihej autoriteti gjeresisht si e tille. Politeizmi grek, me ato vecori qe ka pasur, me te mirat e te keqijat e veta, perbente ate grand narrative brenda te ciles filozofia e ligjit grek operonte. Se keto zhvillime ne ligj e ne koncepte qe po pershkruhen ne kete pjese qe ke sjelle ti nuk ndodhnin ne nje vakum, por ne nje kontekst shoqeror, ekonomik, dhe fetar.

Ne po te njejtin sens, Ligji i Moisiut u zhvillua teresisht nga fryma judaike e besimit dhe mund te kete kuptimin e plote vetem brenda narratives biblike. Keshtu qe, kur nje izraelit qe jetonte ne lashtesi perballej me krimin dhe me dilemat per drejtesine qe rrjedhin prej tij, ai po ashtu e interpretonte ligjin e Moisiut nen ombrellen e besimit se ka nje Perendi ne qiell qe do te vere ne vend drejtesine ne njefare menyre, edhe sikur njerezit ta shtremberojne ate. Ne jeten praktike te perditshme nje izraelit mund te shkonte te konsultohej me sinedrin, a pale c'term tjeter kane pasur per keshillin fetar, ku prifti i tyre ishte autoritet ne interpretimin e ligjit sipas situatave te caktuara e keshtu me rradhe.

Tani vijme tek kanuni i shqiptareve. Cila eshte fryma e tij? Cila eshte grand narrative brenda se ciles jo vetem gjenerohet ne zanafillen e vet, por edhe gjallon dhe zhvillohet nder shekuj? Nje nder kapitujt kryesore te kanunit ka te beje me rregullat qe percaktojne marredheniet e kishes (katolike) me komunitetin. E megjithe kete kapitull, megjithe permendjen e Zotit tek tuk si reference* te dickaje te mireqene, por jo detyrimisht qendrore, megjithe bashkegzintencen njemijevjecare te kesaj kishe me shqiptaret e maleve, nuk mendoj fare se kanuni operonte brenda nje narrative te tipit biblik. Grand narrative e kanunit, fryma e tij burimore, eshte nderi. Kjo dihet. Nderi eshte dicka thellesisht personale, thellesisht subjektive, e cila ka lidhje direkte me egon, kryesisht te burrit sigurisht, pra ego mashkullore, por fut nder krahe te kesaj egoje edhe femren si nderuese apo cnderuese e burrit. Duke qene nderi nje narrative me baza kaq te medha subjektive dhe personale me duket teresisht e pamundur qe te konceptohet nje kalim i lehte nga paradigma kanunore, ne mendesine e komuniteteve qe vuajne gjakmarrje, tek mendesia  paanshmerise se ftohte, te distancuar nga subjektet e perfshira ne konflikt, qe filozofia perendimore sheh si baze te zhvillimit te se drejtes ne ato vende. Sic thote filozofi me lart, "dhënia e së drejtës për të ndëshkuar një instance të ndryshme nga viktima" detyrimisht sjell kompromentimin e konceptit te nderit pasi askush nuk i del zot nderit te vet me mire se ai te cilit nderi i eshte prekur (ne mendjen e ayre qe vene nderin ne themel te jetes kjo, gjithmone). Me pak fjale, une them se nderkohe qe ne kerkojme te zevendesojme veglat e ndryshkura te punes qe bente dikur kanuni me teknollogji te reja e bashkohore te se drejtes, nuk eshte e qarte se cfare grand narrative, apo cfare ambjenti a atmosfere rrethuese, ne propozojme brenda se ciles kjo teknollogji e re te funksionoje (faktet jane uleritese qe nuk po funksionon, kronikat jane tronditese perdite!).

Heretiku e ka prekur kete ne postin e tij dhe ai eshte marre pak me ndikimin e krishterimit ne filozofine e se drejtes europiane. Mendoj se ato gjera qe ai thote jane me vlere dhe mund te thuhet edhe me shume, por edhe jane gjera deri diku te ditura, nga vete historia e europes kristiane.

---

* Nje thenie e tille ne Kanun, ku referohet Zoti shkarazi, eshte kjo: "Zoti nuk le asnjeri pa mik". Si te duket vertetesia e kesaj thenie ty Hurbinek ne kushtet e ketij blogu? Te ka lene pa mik apo pa hasem? Hehehehe...

Grand narrative e kanunit, fryma e tij burimore, eshte nderi.

Vetem neqofte se nderi ka dicka te perbashket me "dinjitetin", pra meqense fjala "dinjitet" nuk eshte tamam shqip por e huazuar. T'egzistonte nje etimologji e sakte (fundja dhe e pasakte, kur pa gje hic) e fjales "nder" ne shqip, nje pune e madhe shume do t'ishte e zgjidhur...

 

Patjeter qe ka 'dinjitetin', si fjale dhe si koncept universal, brenda. Por "nderi" shqiptar tradicionalisht ka qene monedhe me dy ane. "Turpi" eshte ana tjeter e medaljes dhe keto dy koncepte, te kthyera ne institucione shpirterore, nuk mund te egzistojne pa njeri-tjetrin. Nderi, pra, ushqehet prej turpit apo, me mire te themi, nderi mbahet gjalle prej kercenimit te vazhdueshem se mund te biesh ne turp po s'pate nder.

Tani cdo psikolog ne bote i njeh ndjenjat e nderit dhe turpit si mekanizma te psiqikes normale njerezore. Kur keto ndjenja kalojne masen e tyre mund te cfaqen crregullime ne sjelljen dhe personalitetin e njeriut. Problemi me mendesine kanunore eshte se ajo i ka ngritur keto ndjenja njerezore e personale ne statusin e mekanizmave ligjore, jo thjesht psikologjike. Tani, kur mendoj se sa vulnerabel (si i bie ne shqip, i ekspozuar? i plagosshem?) eshte individi ne jeten e perditshme nga kercenimi i turpit ne nje shoqeri te prapambetur patriarkale si Shqiperia (kryesisht zonat e thella, por edhe ne qytetet shqiptare mendesia nuk eshte shume e ndryshme, te pakten ne thelb ne mos po ne mase), atehere merre me mend se cfare hataje behet kur ky mekanizem psikologjik i nder/turp-it merr ne doren e vet frenat e drejtsise! Vrasje!

Te te them te drejten fryma dhe narrativa ne fjale me duken teper tragjike ne vetvete sepse kjo mendesi patjeter qe do te coje njeriun ne fatkeqesi. (Tragjedia eshte sublime si zhaner letrar, por e tmerrshme ne jeten reale!). Si mundet te rroje njeriu me kercenimin mbi koke ne cdo cast? Dhe s'e kam fjalen per kercenimin fizik. Ai vjen nga tjetri qe te eshte bere hasem dhe vjen me pas. Une po them kercenimi i brendshem, terrorizues psikologjikisht, qe vjen nga frika e turpit, nga frika e humbjes se nderit? Nderi mund te jete si nje droge qe te ben te ndihesh i glorifikuar per sa e ke. Mirepo ka shume me teper shance qe te te bjere llotaria e turpit, pra qe ky 'produkt' kaq i kerkuar qe quhet 'nder', te te rreshkase shume shpejt nga duart pasi e kerkojne ta marrin te tjeret. Shkalla e vuajtjeve ne jeten e atyre te mjereve qe jane te ngujuar e tregon cmimin e larte te 'droges' ne fjale. 

 

Harrova te thosha te mesazhi pararendes se me duket se termi "narrativ" eshte i gabuar, nuk behet fjale per narrative por per dialektike (kuptimi Hegelian). "Kanuni" eshte dicka qe nuk lejon narrativen... nejse s'po e zgjas ketu, do mundohem te shkruaj dicka tjeter me poshte.

Edhe termi "dialektike" do t'i shkonte shume mire konceptit ne fjale, aq me shume qe kemi te bejme me dy ane te medaljes, te cilat varen ne menyre simbiotike nga njera tjetra. Pa dyshim qe eshte me Hegelian si term, e tregon me mire dualitetin e konceptit.

E po kur te duhet t'i japesh te drejte dhe nje komunisti... kjo eshte ç'eshte. Mire. Bej shaka, nofka "komunisti" mund te jete borgjez fare, por e ka sa per kunj.

Se pari, pershendetje Hunter, Merluc, Bradland. Rendesi ka leximi dashamires, pra shtytja per te lexuar diçka, paçka se pastaj mund te kemi verejtje.

Te kthehemi tek komunisti : ka te drejte. Faktikisht, Erinete perndjekin dike qe ben krime brenda gjakut te vet. Por ka mundesi qe kjo te shtrihet edhe tek familja, pra jo vetem tek gjaku (burri).

Me kujtohet romani "Dashamireset" te Littell. Qe flet pikerisht per Eumenidet, ose nenkuptimi eshte per to. Ato ndjekin kemba-kembes Max Auen. Ky i fundit ka vrare... me mire te mos e tregoj, ka ndonje qe s'e ka lexuar dhe s'eshte mire. Por çeshtja eshte pikerisht ne pune familjare.

______

Greveshoqerore, do te te lexoj me vemendje. Edhe do te te shkruaj po aq seriozisht ne lidhje me ca pika qe ke cekur ne postimin e pare. Vajti vone.

shume pak - me duket vetem nga spiritusi - u cek ketu trajtimi brilant i kesaj teme, nga "Eskili ky humbes i madh". Tjetri e ka prekur me dore temen, bash si Antonioni qe prekte mermerin e Moisiut! Ketu bejne sikur s'e dine, ose mbase s'e dine vertet, s'ka habi.

Kjo per mua eshte nje forme e majmunerise sone - pervec te tjerash qe s'po i permend.

Keq nuk me vjen me, lekura u be sholle me keto!

 

Ah, edhe dicka, se m'u kujtua: fiks per kete titull pershkruan Ismaili xhelozine e nje Eskilologu francez qe u terbua nga suksesi i vepres, ndersa tha "ne na rane leshte me Eskilin dhe nuk e rruan njeri".

Aty pastaj doli ajo fraza e famshme e Ismailit qe idiotesia franceze dhe ajo shqiptare ngjajne shume.

Eshte liber i arrire "Eskili" i Kadarese. Seriozisht qe Ismaili duhet te kete nje vend ne historine e letersise shqipe edhe si nje nga zhvilluesit kryesore te zhanrit te esese. Mire qe ma kujtove, une kam nja dhjete vjete a me shume qe e kam lexuar...

ashtu sikurse tek kanuni u tha shprehimisht qe kadarene nuk e lexojme pikerisht per kete. tani mendo Prillin e Thyer, thenien bizarre me lart, vitin 2012, dhe gjerat zene e bejne sens.

e verteta, pavaresisht zhvillimeve dhe risive te PPU-se ( smiley ) eshte se per keto gjera eshte shkruar mrekullisht nga shqiptare, shqip, dhe konkrtisht per gjerat ne fjale. dhe ne mendimin tim, eshte shkruar shume me bukur dhe me thelle se sa mbi c'po flitet ketu.

Ej, si  shikon ti, cili eshte thelbi i asaj cfare Ismaili thote per kanunin tek "Eskili"? Une turbull e mbaj mend, me teper me kujtohet lidhja qe i ben kanunit me historite e vrasjeve brendaperbrenda familjes se Agamemnonit... Dmth ideja se kemi pak a shume te njejtat "ligje" te pashkruara te gjakut ne veprim, ne te dyja rastet.

Eshte shpjeguar mekanizmi i mitit grek permes optikes se nje shqiptari; kjo eshte mundesuar nga perbashkesia ne motive. Shiko, deri luften e trojes e shpjegon jo aq me tradhtine e gruas, se sa me tmerrin qe perben per nje ballkanas dhunimi i figures se mikut prej Paridit. Romantizem nacionalist shpejtojne ta quajne te pakten 80% e njerzve qe komentojne ne kete faqe, por ai e jep me nje varg origjinal kete, pra qe zemerimi ndaj trojaneve ishte se "zakonin e mikut e theu", a dicka e tille.

Duhet blere vepra e Ismailit se nuk e kam ketu ku jam tani. Nuk ia fal vetes!

Libri më i bukur i Kadaresë. E ka ribotuar. Më erdhi keq se një nga pjesët e retushuara ishte ajo pjesa që mua më pëlqen:

Kronikë e shek..., pasi u shqyrtua me kujdes u vërtetua që kopja e tragjedisë së Eskilit që ka paraqitur filani është e falsifikuar. Falsifikatori u dënua me 20 shkopinj kurrizit.

Tragjikja është që kjo kronikë është e sajuar. 

Sikur të mos kisha origjinalen do e blija tek librat e vjetër, nuk do blija ribotimin.

Aha, po, tani m'u kujtua kjo puna e thyerjes se beses se mikut prej Paridit. Sakte, ai kete shikon si strumbullarin kryesor qe i dha shkas luftes se Trojes, edhe me shume se sa shkaku i Helenes. Shume teze interesante eshte dhe s'e shoh si romantizem nacional, megjithese Kadareja ka pas arsye per te qene edhe romantik edhe nacionalist dhe e ka treguar (por keto nuk jane gjera qe duhen perbuzur them une, aq me teper qe tjetri nuk i shkroi veprat madhore ne shek. 21). A e di per cfare s'ia fal vetes une (kjo do tingelloje si mendjemadhesi, por s'e kam aty hic -- vec per kersheri po e them): para do vitesh bisedova me nje university press ketej dhe rane dakord ta botonin ne anglisht pasi une ta perktheja. S'u bera mbare kurre per kete projekt duke u marre me te tjera gjera. C't'i besh prioriteteve!

Well, duhen paguar billat. smiley

me sa di, i vetmi njeri qe rron me letersi nder shqiptare, eshte kadareja smiley

ne na duhet nje day job.

flasim again, se me duhet te dal per pak.

cheers.

Ok, cheers.

T’ishte Kanuni pjeshke, ta haje e t’i hidhje faren tutje e te mos mbinte me ? Vecse duhej t’ishte shkemb qe berthama t’mos mbinte me. Madje dhe atehere si dihet... Per ata qe s’e dijne : nuk jeton njeriu ne shkemb.

Hyrje apo antipaste : Kanuni eshte shkrojtur nga Ate Shtjefen Gjecovi. Nje gje nuk e kam kuptuar dhe nuk e kuptoj akoma : thuhet e shkruhet se Kanuni eshte shkrojtur ne baze gojedhenash, atehere si ka mundesi qe Gjecovi e ka kodifikuar ne artikuj, seksione, emerime, numerime, paragrafe e tituj e dreqi e i biri (pa ju futur fare brendesise se tekstit, a nuk eshte ky nje reinterpretim ?). Mos valle keshtu ja kane diktuar, ne kete menyre si c’e ka vene ne forme ? Nuk do vertitem shume, per vete i kam te qarta ca gjera : forma e prezantimit, listimit te ligjeve, te kanunit te Leke Dukagjinit eshte bere nga nje At, pra nga nje prift, apo frat, nga hulli e Kishes dhe si e tille eshte studim e hulumtim me vete : se si Ate Shtjefen Gjecovi ka kodifikuar gojedhenat e fshatareve, me cfare metode e me cfare interpretimi. Apo mos ka kopjuar shkresa te meparshme te Leke Dukagjinit, si c’paten bere pergjate 2 mije vjetesh, e bejne akoma, murgjit kopiste (les moines copistes) te cileve u detyrohemi per jo pak trashegimi kulturore, qe nga tekstet e grekeve te lashte e c’vjen masandej, por edhe per disa ndryshime nga me themeloret te origjinaleve (ne varesi interesash e ideologjish) ? Ku jane shkresat e Leke Dukagjinit ? Tek e tuk degjon apo lexon se Kanuni eshte vepra e Leke Dukagjinit, se autor i Kanunit eshte Leke Dukagjini : shkruar nga Leke Dukagjini, apo thjesht autor gojedhenash ? Pasaktesirat historike, metodike e me the te thashe jane thjesht trashanike (fundja si gjithcka lidhur me historine shqiptare). Prej nga ku rrjedh kollaj dhe miti. Per mua nuk kemi te bejme pervec se me nje mit, mitizim. Madje nje gje qe mund te besohet shume lehte, une nuk e besoj fare : se Leke Dukagjini, duke qene DUK pikerisht, apo princ, thjesht si ligjvenes ka marre persiper ato ligje te cilat ishin ne veprim nga popullata vete dhe jo vetem ne tokat apo Principaten e Duka Gjinit, dhe jo vetem ne kohe te Lekes por shume me perpara. Besoj me shume kete tjetren : se Ate Shtjefen Gjecovi e ka mitizuar Leke Dukagjinin per arsyet e veta… qe nuk di t’i marr me mend. Keto jane pune historianesh (ku jane ?). Shkruar nga dikush tjeter shume mire mund te kishim nje Kanun i  Skenderbeut apo Teodor Muzakes apo te kujtdo princi te asaj kohe. Me perpara se te merret ne konsiderate Kanuni i Leke Dukagjinit, i shkruar nga Ate Shtjefen Gjecovi, duhet ditur se si qysh e tek, kush ishte me se pari Ate Shtjefen Gjecovi, ku i mblodhi e si i mblodhi gojedhenat, si i qiti e si i paraqiti, e me pas se kush ishte Leke Dukagjini, si qysh e tek, cila eshte dhe pse eshte legjenda e tij. Po ndal ketu : mungesat ne informacione nuk jane gropa por humnera marramendese. Dhe nje pyetje shtuese : si ka mundesi qe Kanuni i Leke Dukagjinit fillon me « Libri i Pare – Kisha – Artikull i pare – Pjesa Qytetnore – Krye i pare – Hija e Kishes, Vorret, Pronet e Pasunija e Kishes, Famullitari, Rrogtari, Puntorija e Kishes – Nye i pare – Hija e Kishes »… etj. ?

P.S. Vijon...

Greva, me qe po trajton Dukagjinin...."Nje dit kur Skenderbeu po delte nga porta e Krujes,nje njeri ju afrua dhe e keshilloi te ruhet,se ne pyllin e Krrabes,ngaha shkonte,i kishin vene pusi qe ta vrisnin.Menjehere dergoi Kapedan Balshen e gardes mbretrore me nje koshadhe,i cili i ra aneembane pyllit dhe gjeti tete veta te ...armatisur brenda nje shpelle;u perpoq me sa i ardhi doresh qe ti shtinte ne dore te gjalle, por me qe u kundershtuan dhe u perpoqne te cajne udhen e te iken,vrau pese dhe vetem tre prej syresh i zuri rober.Keta i solli ne Kruje dhe si i vune ne tortyre,....rrefyen qe ishin turq,te derguar apostafat prej sulltanit vete, per ta vrare Skenderbene;
Ne ate pyll kishin vajtur te udhehequr prej dy shqiptaresh,te cilet u vrane bashke me tre shoket e tyre.
Keta udhehes ua kishin dhene turqve ca ....Princer shqiptare, por emrat e tyre s'ua dinin se s'ua kishin shfaqure shoket...Keto ishin te vetmet ckoqitje qe mundne tu ckeputinin turqeve,para se te jepnin shpirt ne mes te tormenteve(torturave)..........
Armiqesia e Dukagjineve,e cila ndizej me keq dita me diten kontra Skenderbeut dhe fama e lige e Leke Dukagjinit, i cli gjykohej prej te gjitheve si fare i zoti per te keqia,vrasje te pabesa, ishin shkaku qe keta u quajtne prej te gjitheve si auktoret e ketij komplloti ....te deshtuar......"Historia e Skenderbeut
Fan S.Noli, vepra 4 ,faqe 149-150

Grava e di armiqesine midis Skenderbeut dhe Leke Dukagjinit, por shume thjesht nuk me intereson as Leke Dukagjini e as Skenderbeu (nejse muhabeti i ketij eshte ca me i nderlikuar)... Thjesht mendo nje zenke midis dy politikanesh te sotem... E thua ti me intereson mua!?...

Desha me thene mjaft o burra, jemi per debate pse duke qene te njete ne gjak e sua, por tey ndryshem si mendje,pse dreqin u dashka te jemi dhe .....si ai qe te peremenda me siper.Ore ne sy pjekshim persegjalli, ku dihet ndofta, shpirtrat qe thuhet se mbeten, mund te fluturojne gjekundi .....sebashku-themFfile://localhost/var/mnt/mount1/moisiu%203//var/mnt/mount1/moisiu 3
F

Mire Greva aty ...smiley

Huri e dika rezikun e Greves prandaj e ftoka per mejtim mendje .Pikerisht KJO qe poston Greva ne teresine e saj , perben edhe THELBIN e Artificit per nje "se kanuni zotrie ".Them teresisht sepse Zakonet ,Doket , Porosite  Rregullat e Pashkruara por te trasmetuar si Vlera MORALE kane qene ato qe perfshiheshin ne Librat e Kanunet Fetare dhe Jo ide civilesh Morracake  sic na bejne me dije Kanunoret . Dhe Absurdi i Artificit qendron ne ate se Kanunin , nje liberth nga Kauret na e marrin si NORME Ligjore Mazllemet ?????????

Kush , Perse , Teritori , nr  i banoreve qe zbatonin , religjioni etj etj per te mos fol Budallalleqe si dikush qe merrej me Kodet e Usa zotrie dhe se Kandja Zotrie ....

Huri ne se di Frengjiht tamam dhe ka Interes per te tilla gjera , le te lexoje se  Kodi i Napolonit eshte Baza e Legjislacionit Modern te te gjithe BOTES ..

Perse ..ne themel te tij qendron argumenti LIGJOR i Pakundershtueshem ne asnje Pike nga Shoqerite Moderne dhe i pranuar e perpunuar pa asnje Shmangje ne Kode , ne ato vende  qe i Thirrim sipas Hurit Shtet Ligjor !

Shndrimi I hakmarrjes ( dhe ekstremit te saj Gjakmarrjes )nga Vetgjyqesia ne te Drejten e Shtetit ( Gjykatat ) shenon shkeputjen Perfundimtare te QYTETERIMIT nga BARBARIA ..

Dhe nuk ka nevoje te teorizojme ne se jane ose JO Barbare ata qe merren me dengelat e kanunit !

Kaq dhe mos u shitni me mendere me  shprehje se Usa zotrie e se Kanadja zotrie . Kush nuk kupton kete le te vazhdoje me Kanue te Dukagjinit me nje popullsi prej dhjete Milion Banoresh qe i jep mesim tane Juropit or tie se si me jetue me Rreglla e zakone smiley Ose po nuk i mjaftoi ky perfundim le ti jape ca kercenime Intelektuale Spiritusit se do i beje gjemen smiley

Naten dhe gjume te embel pa idiotizma me Kanue! Desha me shtue se Greves i Uroj Narrativa suMbjektive dhe oMbjektive qe te pershtase Rrotativet e nanes me Kanun !

Kanuni me eshte dukur gjithmone si nje version i sintetizuar i Dhjates se Vjeter, "sy per sy, dhembe per dhembe", nje mini-Bibel e mbijeteses.

Spiritusi iu "bie" mbase shume ne qafe Erineve, sepse ato vertet te fryjne ne vesh ererat e hakmarrjes, porse pas nderhyrjes se Athines, u veshen me nje mision te ri : ruajtjen e qytetit. Ne rastin tone te Kanunit (flasim gjithmone per ne zanafille), hakmarrja qorre e para-Lekes (Erinete si shtazeri bruto) u zevendesua me gjakmarrjen e "ligjeruar" te Lekes (Erinete si ruajtese te jetes kolektive te maleve).

Keshtu, Kanuni i asaj kohe nuk na del me si nje barbari, por na del ashtu siç ka thene Kadare, nje Kushtetute malesh, nje perpjekje per te vene rregull ne nje shoqeri. Krahasimet duhen bere gjithmone : jemi ne shekullin e 14-te, shekull ku Europa (sot France, Itali, Gjermani, Angli) ishin ne nje "barbari" (kishtare me se shumti) disi me te acaruar se malet tona. Eshte tjeter pune pastaj se Europa ka ditur ta kaperceje veten dhe t'i futet rruges se arsyes, por e verteta eshte se ne nje pike te historise sone, kemi pasur nje lloj refleksioni goxha te denje.

Grevashoqerore thote, ne antipasten e vet, se Kanuni siç e njohim sot eshte veper e At Shtjefen Gjeçovit, gje qe mund te jete e sakte historikisht dhe ska pse ta veme ne diskutim. Por tradita shqiptare e njeh shume mire menyren gojore te percjelljes se zakoneve, ndaj nenet e Gjeçovit duhet t'i perafrohen me se shumti versionit te mirefillte. Eshte e qarte se ky liber eshte perpiluar duke marre parasysh shume burime, por me sa di une, nuk ka pasur studiues qe te kene vene ne dukje huajesine (ndaj njera-tjetres) te dy apo me shume pjeseve te Kanunit. Pra duket si monolitik, me nje fryme te veten te veçante, e qe Merluci e shpreh me termin "narrative" ku vendin kryesor do ta zinte nderi dhe turpi.

Puna e nderit dhe turpit nuk eshte aspak tipike shqiptare, ajo njihet gjeresisht psh ne viset franceze, me metoden e dueleve : te mos harrojme se duelet e fundit franceze kane vazhduar deri para luftes se II boterore, madje ka pasur orvatje dhe deri nga vitet 50-60 (qe me pas nuk jane njohur dhe penguar nga ligji). Letersia boterore njeh jashtezakonisht shume vepra ku flitet per nder dhe turp. Vete qyteterimi yne eshte i ndertuar mbi kete (shto ketu dhe lavdine romake) : Homeri me Iliaden dhe Odisene e vet, s'ben tjeter veç kesaj i kendon : venies ne vend te nderit (Odisea ne Itake nuk kthehet se s'kishte femra - madje me te bukura se Penelopa e vet, por kthehet per nder). Po ashtu, Agamemnoni shkaterron Trojen thjesht per fyerjen qe ia shkaktoi Parisi. Shkurt, t'i biesh ne qafe nderit te maleve shqiptare, me duket ca si e tepruar. Per mendimin tim, Shqiptari mund ta nderthure shume mire kete historine e nderit me qyteterimin e zhvilluar europian, mjafton qe te qemtohen ca gjera te skajshme. Duhet njefare rikthimi ne normalitet, pa harruar disa virtyte qe jane te perjetshem dhe i bejne nder gjithkujt. Kadare i hulumton me deshire keto gjera, pavaresisht se une jam lodhur vertet me keto historite e gjakmarrjes dhe sikur me kane velur keq.

E kam perseritur disa here nje çeshtje qe nje gjuhetar si Vehbiu nuk ka denjuar ta marre nen shqyrtim : ngjashmeria me teper se e frikshme ndermjet LOGOS grek dhe LOG shqiptar.

Po te lexojme Hajdar Agen ne shoshitjen e tij te logosit, do te shohim se logosi perputhet mjaft mire (semantikisht, ose shqip : ne rrafshin kuptimor) me logun shqiptar. Kuptimi i pare i logosit eshte fjale, diskutim. Kuptimet e tjera si logjike e racionalitet jane shume te vona. Dhe une nuk di ç'behet tjeter gje ne LOGUN tone, perveç fjale dhe diskutim, shoshitje, rrahje mendimesh.

Se çfare mund te dale nga kjo, kete e dine specialistet, por s'do te ishte keq qe ta hulumtojne kete piste, se lidhjet e vjetra nuk jane me brire, keshtu jane, te thjeshta dhe pa buje.

________

Grevashoqerore : s'dija asgje per zotimet politike te Pena-Ruizit. E verteta qenka ashtu si thua ti : marksist. Megjithate, thjesht nje tekst eshte mbase pak per te pikasur ndonje ndikim marksizmi, dhe me ç'pashe ne kete tekst, sikur s'eshte perlyer me gjera "ideologjike". Me siguri qe duhet te kete tekste te tjera ku mund te jete zhytur mire ne parullat qe i njohim ne, por ketu me duket goxha "paster".

Dhe vertet qe disa anashkalime te debatit te vertete qe po behet ketu, mund te anashkalohen dhe ato vete. Po pres me mire "ton plat de résistance".

________

Pershendetje Tafuti, kur me intereson vertet debati, s'e kam shume mendjen tek ndonje tip qe vjen sa per "shkarkimin e rimorkios se vet me krik", e qe kryen ritin e dites para se t'iu hyje vendçe fasuleve ne pjate.

Kanuni, sikurse e shtejelloi me lar Merluci,  ka ne qender nderin e individit dhe rreth ketij "institucioni" strukturohen mekanizmat e venies ne vend te nderit te cenuar.Eshte interesante se Kanuni, si korpus i te drejtes zakonore, ne dallim nga e drejta penale, nuk njeh institucionin e burgut. Kanuni funksionon mbi dy mekanizma baze: ndeshkimi (me gjobe dhe vrasje)  dhe debimi/perjashtimi fajtorit nga bashkesia/fisi/katundi.

Ne shoqerine moderne,  liria eshte gjeja me thelbesore per cdo individ. Kesisoj, privimi nga liria (burgu) konsiderohet si denimi i kulluar "barazitar" Burgu, thote Foucault, mbetet nje zgjidhje e felliqte por shenon kalimin ne shoqerine e qyteteruar, me rolin e tij te dyfishte, ndeshkues te krimit dhe korigjues te individit.

Kanuni eshte nje lloj panoptikoni virtual, ku NDERI , ashtu si drita,eshte kurthi kurse cdo individ eshte syri mbikqyres i mekanizmit veterregullues.

Ne Kanun njihet e drejta e vetengujimit ne kulle, si mase mbrojtese kundrejt gjaksit, ne pritje te ores se hakmarrjes.Ne dallim nga shoqerite tradicionale te rregulluara nepermjet te drejtes zakonore, shoqerite moderne, te qyteteruara, nuk strukturohen mbi nderin si institucion i drejtesise, por mbi te drejtat e njeriut. Kjo, mendoj une, perben edhe dallimin ndermjet shoqerive te civilizuara dhe shoqerise tone, ku individi eshte me sensibel per nderin personal sesa per te drejtat.Per pasoje , ne shoqerine tone te ushqyer me doza te forta te mentalitetit tradicional (nder, burrni) ka me shume eksese dhe krime te hakmarrjes ekstreme nepermjet vetgjyqesise (per nje fjale goje, per nje fyerje, per nje vije uji, per nje gervishtje makine etj.) .Koncepti kanunor i nderit jo vetem qe stimulon reagime impulsive por edhe vetegjyqesine e shikon si shprehje te nderit dhe dinjitetit personal.

Prandaj e kam perseritur disa here ne keto tema qe "Kanuni", ne kohen tone,  eshte mendesi tribale e zgjidhjes se konflikteve ne kontrast me instrumentat dhe etiken e shoqerise moderne.

Shoqerite e civilizuara perendimore kane mbritur ne kete pike jo vetem nepermjet shtetit, ligjit, kontrates por edhe permes brendesimit te etikes dhe moralit.Eshte interesant se qysh nga Sokrati e deri tek Kanti, filozofia ka qene e pandare nga etika.Dija eshte konsideruar si instrument i jetes se vyrtytshme.Preokupimi ka qene si ta arrijme mireqenien dhe njekohesisht te jetojme ne vyrtit.Dija eshte racionalizem dhe racionalizmi eshte humanizem.Jo me kot keto jane dy burimet mbi te cilat eshte strukturuar qytetrimi perendimor.

 

Per ta hedhur poshte "hedhjen poshte" te nderit ne ngrehinen psikike te njeriut, po mjaftohem me kaq :

Ne çdo dokument zyrtar francez, kur ben nje deshmi, deklarate (taksa, prefekture, dokumente, banka, kontrata), ka dy rreshta ne fund ku thuhet :

"Je certifie sur l'honneur avoir vérifié les renseignements fournis ci-dessus et déclare qu'à ma connaissance, ils sont exacts."

qe, shqip, do te thote :

"Mbi nderin tim, e pranoj se i kam verifikuar te dhenat e mesiperme, dhe deklaroj se per aq sa di une, ato jane te sakta."

(ka dhe formulime te tjera, ky eshte nje tip).

Qe do te thote se nderi vazhdon te jete njefare shtylle e njeriut qofte dhe modern. Ajo ku ti spiritus dhe ndonje tjeter ngaterrohesh, eshte se çfare futet tek nderi (dhe ketu eshte ai emisioni : dil aty ku dole mbreme). Por qe ka nder, dhe madje te rende fare, ka dhe s'e luan topi, n'daç ne Amerike e n'daç ne Europe (po flas per njeriun perendimor, si me te "qyteteruar"). Deshmoret jane nderi i kombit, edhe ne France.

Tragjedia nuk qendron tek nderi si nocion, por tek skajshmeria e perjetimit te nderit qe çon deri ne krim. Ne France, psh, nuk ka "krime nderi". Nje njeri qe vret nje perdhunues te se bijes ne çastin e kryerjes se aktit, mund te lirohet direkt nga salla e gjyqit jo per "vrasje nderi", por per rrethana te tjera lehtesuese : tronditje, ndihme ndaj nje njeriu ne rrezik vdekjeje, etj etj. Por ai s'del i pafajshem se ka kryer nje "krim nderi", si ne Arabi apo ne Afganistan.

Ne Shqiperi, duan apo s'duan disa majtiste te cilet i meshojne ketij problemi deri ne patetizem, krimet e nderit jane ne ulje : zhvillimi ekonomik, levizjet demografike, hapja e vendit ndaj kulturave te huaja, kane sidoqofte peshen e vet ne kete ulje. A eshte zhdukur ? Absolutisht jo. Ashtu siç nuk eshte zhdukur ne France ku ka ende burra qe vrasin grate e tyre per tradhtira bashkeshortore.

Nje rast shembullor eshte nje profesor drejtesie ne Tuluze, nje element jashtezakonisht i zgjuar dhe makiavelik, qe eshte liruar nga burgu per mungese provash, por qe dihet pothuaj nga te gjithe se e ka zhdukur te shoqen "tradhtare", zhdukur nga faqja e dheut (as kufome, as gje). (Rasti i ketij profesorit njihet sot ne France si "krimi perfekt". Nuk kane mundur t'ia thyejne as nervat, as ne arsyetime, ngaqe siç e thashe, eshte nje profesor tejet i talentuar dhe i zoti ne fushen e drejtesise. Voilà.

OK, mbas rjedhes se komenteve po del qarte edhe qellimi praktik i prurjes (te cilin nuk se s'e dija). E thene thjesht fare, qellimi eshte mbrojtja/justifikimi i shtetit ne deshtimin skandaloz perballe dukurive skandaloze te gjakmarrjes dhe llahtarive te tjera qe po na degjojne veshet. Kjo behet me nje perkthim (kete radhe cilesisht te mire) dhe plot pirueta persiatese nga ato qe nuk mbarojne kurre, ama qe te largojne sistematikisht nga thelbi i ceshtjes!

E bukura eshte se qasje idealiste si keto behen pikersiht nga ata qe nxjerrin gjuhen me rrekjet e deshtuara te monisteve per "ndertimin e njeriut te ri". Ky standard dyfish eshte i neveritshem!

Qartesisht, lidhur edhe me te tjera tema te saporrahura te ky blog, na del Kanuni si yshtes i kesaj teme - mbeshtjelle me gjoja diskutime katedre, ku nje repsektim i diskrecionit dhe interesi shkencor dhe kureshtja jane te natyrshme. E pra, Kanuni si prani vepruese para se te jete nje dokument identitar, nje relike historike ala "kodikesh Berati" te rishkruara/mbledhura nga Shtjefen Kostantin Gjecovi, para se te tregoje se sa te perparuar paskerkerkemi pas qene qenur o llah, sa te organizuar etj etj ditirambe folklorike si keto, te pershtatshme per katedra kerkimore te fushave perkatese, vazhdon e mbetet nje mentalitet i pakapercyer AKOMA prej nesh, te sotmeve!!!, sapiensat e shek 21! eshte dicka qe shkon kunder normave "te kohes", eshte tregues i pakontestueshem i mungeses se shtetit funksionues, eshte per kohen e tanishme ne teresi nje BARBARI, ashtu sic do ishte per kohen e sotme nje barbari e jo element mitologjik sikur nje udheheqes (Xhorxh Bushi) te vrase te bijen qe t'i shkoje lufta mbare (ne Irak)! Kanuni eshte realitet ushqyes, eshte bar i keq qe futet menjehere ne djerrinen e shtetit, ku nuk ka shtet, ligje, force detyruese te shtetit - nuk i thone Law enforcement ketej pari. Kanunin nuk e shpetojne dot nga keto mbrapshti objektive as 1000 filozofe freng apo cifute, sado mire te perkthehen. Lenda e Kanunit nuk eshte shkruar per NE, eshte shkruar per te paret tane! Kanuni eshte burim vlerash universale - te cilat i ka dhe me oke - kur ai nuk ushqen me terrin e koheve te veta! Pa kete ushqim, kanuni nuk mund te jete vlere, madje ai kthehet ne materie te erret. Vlera e Kanunit nuk mund te jete e pakushtezuar! Dhe nuk mund te pritet qe gjithe banoret e nje vendi te jene illuminuar e te kene bere mastera ne mitologji greke dhe antropologji, para se te behen "te denje" te jetojne kohet e tyre - njerezit kudo ne boten e zhvilluar ("perendimore" me sakte), para se te lihen te shfaqin nivelin e tyre te qytetrimit, jane te detyruar forcerisht te sillen ne menyre te qyteruar. Sikur ata te dalin pak nga zhgualli i qyteterimit, i cili eshte natyrsiht i mirepritur, aty e kane kemishen e hekurt te forces qe detyron e verber. Le ta provojne!

Per eleminimin e gjakmarrjes, hakmarrjes, vetegjyqesise ka vetem nje menyre efikase sot, e cila mund te plotesohet me ndihmes te moralit, propagandave, agjitacioneve, mediave, artit, persiatjeve, gjithe makinerise intelktuale illuminuese, gjera qe mbeten ama te dores se dyte dhe nuk kane shans te kene ndikim pa ate menyren kryesore: NJE SHTET (PUSHTET) funksionues. Cdo gje tjeter jashte matrices shtet qe shkon per katedra studimore, le te rrije ne katedra studimore. Atje ka shume te ngjare te shnderrohet ne pallavra akademike ose prurje bllogjesh! Te diskutosh per vlerat historike e komb-identifikuese te Kanunit, ne nje kohe qe qindra familje ngujohen apo kur gruaja/vajza linchohet sistematikisht ne dhe nga segmente te caktuara te vendit te yshtura ne mos drejtperdrejt nga "kanuni me nyje", por nga filozofia e tij, kjo eshte poshtersia "intelektuale e radhes".

Nuk ka shantazh verbal, heshtje prej skuthi apo insinuate meskine - si keto qe lexoj ne disa komente pak me lart - qe ta fshehi kete felliqesi.

Nuk hodha poshte nderin si shtylle e moralit njerzor edhe ne kohen moderne.Lexoje ne kontekst ate qe kam shkruar, pra dallimin ndermjet mentalitetit tradicional te ngritur fund e krye mbi konceptin e nderit dhe konceptit modern te dinjitetit te njeriut te bazuar ne te drejtat.Ceshtja eshte si manifestohet , si reagohet, si inspirohet sjellja nisur nga NDERI ne nje popullate te caktuar, krahasuar me nje tjeter. Pra fjala eshte per incidencen e ekseseve, krimeve qe frymezohen nga venia e nderit te cenuar ne vend.

Fakti qe edhe ne France, Suedi, USA ndodhin krime per motive nderi nuk eshte argument.Kjo menyre arsyetimi na con ne relativizem.Duhet pare dhe krahasuar incidenca e ngjarjeve te tilla ne raport me popullsine. Ku vritet me shume femra per "nder", ne perendim apo ne Shqiperi? 

Pavaresisht se mungojne te dhena empirike te krahasueshme, perceptimi im eshte se krahasuar me te shkuaren (moniste dhe zogiste), krimet e nderit jane shtuar pikerisht per shkak te hapjes me boten.Ne shoqerine e mbyllur dhe te kontrolluar patriarkale dhe kanunore, gjasat per rreshqitje nga shinat e nderit kane qene te pakta.Ne shoqerine e hapur, por pa konture dhe semafore, si kjo e jona, ku liria individual  eshte me e madhe, gjasat per krime nderi jane me te larta.Kjo sepse mundesia e daljes nga shinat e nderit tradicional eshte me e madhe , sikurse mendesia e reagimit zakonor per mbrojtjen e nderit, eshte me e larte.Liria na ka rene te gjitheve ne koke si nje pije e forte.Ky eshte problemi por ketu dalim ne nje diskutim tjeter.

Plus qe nderi nuk eshte nje kategori abstrakte.Shopenhauer e kategorizonte dhe nuanconte si nderi borgjez, nderi zyrtar, nderi seksual, nderi kalorsiak dhe thekson se nqs lavdia eshte personale, nderi objektivisht eshte opinioni qe te tjeret kane per ne dhe shpreh disa cilesi te perbashketa te pranuara shoqerisht.Lavdia eshte cilesi personale dhe fitohet, nderi eshte atribut i dhene nga shoqeria dhe duhet ruajtur.

Ne shoqerite tribale nderi behet masa e dinjitetit. Ne shoqerite e civilizuara qytetaria behet masa e dinjitetit.Nderi vazhdon te mbetet nje nga perberesit e dinjitetit personal, sigurisht, por raportet e njeriout modern nuk rregullohen nga kodet e nderit por nga kodi te drejtave dhe detyrimeve.

Ne na del edhe nje problem tjeter, ne dukje anesor por qe ka lidhje me temen: si te flasim e te diskutojme per tema te tilla pa u keqkuptuar me njeri-tjetrin dhe pa arritur ne stigmatizime te njerezve apo, me keq, te zonave te tera krahinore te Shqiperise? Une, per shembull, kam folur per dy koncepte baze te mentalitetit shqiptar, sic jane "fisi" dhe "nderi", duke i pare keto nen driten e mendesise kanunore dhe veprave penale qe mund te rezultojne prej saj. Keto koncepte jane po ashtu vete bukuria e jetes tadicionale, ne Shqiperi dhe ne te gjithe boten, bukuri e cila eshte kenduar ne shume e shume vepra letrare, qysh nga rilindasit tane te cilet i ngriten ne kult romantik disa virtyte te vjetra te shqiptarit si nderi, besa, e burreria. Ne nuk kemi pse t'i biem me shkelm identitetit tone, ne sensin qe nuk mund te kerkojme nga vetja ndryshime radikale pa i dhene nje kohe per tranzicion dhe evoluim vetes dhe historise tone, vetem e vetem per hir te modernizimit apo te globalizimit.

Mua me duket fatkeqesi reale kur kjo "renie me shkelm" behet jo thjesht per motive afatgjata modernizuese, por per nxitje politike dhe driteshkurtera te tipit "Xhozi eshte me origjine nga nje zone kanunore dhe hajt bjeri t'i biem" (sa per sqarim personal, se e di qe e keni merak: nuk kam ndonje simpati teper te vecante per Xhozin, ose me mire te them, kam po ate lloj simpatie per te qe do te kisha edhe per Ermelinda Meksin, p.sh., sikur kjo te ishte sot ne vend te asaj tjetres). Cdo dite e me shume po krijohet ketu ne ppu nje 'narrative', e vogel po ta shohesh ne kontekstin me te gjere shqiptar -- i cili eshte shume me i madh e me shumengjyresh sesa c'perfaqeson ppu-ja --, por qe gjithsesi eshte nje narrative qe po behet sa vjen e me e perhapur mes anetareve te ketij blogu. Sipas kesaj narrative, politikanet qe drejtojne sot vendin dhe te cilet, flas objektivisht, mund te kene gjynahe mbi vete, e kane origjinen nga nje zone e Shqiperise, vecanerisht drejtuesi i tyre i madh -- dhe meqe e ka ai i bie qe t'i kete hedhur trute e gomarit te gjithe bashkepuntoreve dhe pasuesve te tij sipas formules se vjeter te konceptimit te gjerave, "rrofte partia dhe xhaxhi". Kjo origjine i ben keta politikane te jene 'kanunore', me fjale te cilen anetare te caktuar te blogut nenkuptojne nje kriminalizim dhe nje perbuzje qe, me vjen keq ta konstatoj, sa vjen e po behet patollogjike. Madje edhe Spiritusi, te cilin dua ta kem mik (Spiritus: mos ma bej shume te veshtire kete synim fisnik timin), ma kapi syri ne nje a dy tema dje a pardje tek shkruante per 'filokanunore' etj. Une them qe te etiketosh njerezit sot ne Shqiperi si 'kanunore' vend e pavend i bie sikur te themi se jemi te gjithe race e bardhe, por se disa nga ne jane me te bardhe sesa te tjeret dhe, per pasoje, do t'i stigmatizojme nga ana e races se tyre! Ne jemi te gjithe shqiptare dhe, kush me shume e kush me pak, misherojme cilesi te trasheguara prej shekujsh dhe te mbrujtura prej historise tone te perbashket. Aq me teper qe keto cilesi qe ne manifestojme nuk jane ekskluzivisht shqiptare, por shfaqen ne menyra shume te ngashme ne te gjithe popullatat e Ballkanit, kesaj zone te Europes qe nje studiuese bullgare e ka quajtur "Europe's other".

Prandaj ne kete blog kam ngritur zerin kunder urrejtjes krahinore e cila me duket nje forme hipokrizie me veten ne rradhe te pare. Kur Kadareja, ne nje interviste te para nja dhjete viteve, thote se ai ruan te njejtin respekt qe ka pasur gjithmone per kanunin, kjo nuk ka pse te kuptohet si nje konservatizem i dale boje i shkrimtarit tone te madh. Koncepte si nderi, burreria dhe besa jane pjese e identitetit tone njerezor dhe kanuni i ka me tepri referencat ndaj tyre. Por, sic e shpjegon edhe Kadareja tek sprova "Eskili, ky humbes i madh", nocione te tilla identitare gjithashtu mund te kthehen ne mekanizma tragjike te cilat mbjellin tragjedi (Eskili eshte babai i tragjedise!). Ka ardhur koha qe ne, populli i lashte ballkanas, te jemi me pak heroike dhe tragjike, e me shume njerezore dhe bashkohore.

Dua t'i kthehem ne fund konceptit te 'grand narrative', pasi nuk mundemi te flasim ne vakum, qe do ishte nje lloj te foluri ne tym. Spiritusi na e tha fare qarte se cila eshte 'grand narrative' ku duhet te jemi sot si shoqeri, por ku ende s'jemi tamam: te drejtat e njeriut. Eshte kjo filozofi humaniste dhe europiane e cila, pak e nga pak, po merr frenat e gjithe botes shqiptare ne dore prej duarve te narratives tone te vjeter. Por ja qe gjerat nk behen me suste... Do kalojme ende kohe, them une, me dilemat tona egzistenciale dhe njekohesisht duke u tronditur prej sjelljeve e veprimeve ekstreme te individeve lart e poshte, veri e jug. Sikurse aq mire e ka shprehur Mirazhi ne nje poezi te fundit qe solli ketu ne blog: "kur jemi, s'jemi dot/cka vertet jemi".

Merluc, edhe une dua te jemi miq, por e verteta prevalon.

Dua ti bie shkurt ,  por shikoj disa pika ne shjellimin tend qe me brengosin dhe meritojne vemendje.Ti thua qe nderi, besa, burrnia jane pjese e identitetit tone dhe nuk duhet tu biem me shkelm. 

se pari , besoj duhet ta dish, qe identiteti nuk eshte dicka e pandryshuar ne kohe.Qasja jote eshte esencialiste, nje qasje majft e perhapur sot ne emer te rimekembjes se krenarise kombetare dhe rrezikut te erozionit te identitetit kombetar perballe globalizmit. E frymezuar nga qellime te mira,  kjo qasje primordiale perfundon ne dogmatizem, duke evokuar  "shpirtin shqiptar", te dhene njehere e pergjithmone, jashte kohrave e permbi.

Besa , nderi e vyrtyti, kane qene glukoza e  Kanunit, e jetes tradicionale dhe deri ketu jemi ok. Por Kanuni eshte me shume se kaq, si rregullator dhe besa e nderi kishin nje kuptim te percaktuar mire brenda atij konteksti. Si cilesi morale ato vazhdojne edhe ne kohet moderne, si pjese e moralit individual, por ne kontekstin e ri social- kulturor, besa ose kuptimi tradicional i burrnise sikurse thua vete,  mund te instrumentalizohen, keqperdoren  dhe mbjellin tragjedi. 

se dyti, Kanuni eshte pjese  e trashegimnise tone kulturore dhe shume mire qe  e kemi kete monument te se kaluares por ama, si institucion i te drejtes zakonore, vendin e ka ne Muze dhe institute studimore. Ajo qe me brengos tek ata qe i quaj "filokanuniste", eshte glorifikimi qe i behet pikerisht sot, kur ne emer te Kanunit ose mendesive kanunore, mbillen tragjedi.Eshte njelloj si ti thuresh hymne  litarit ne shtepine e te varurit. Te justifikosh pranine e mendesive kanunore si pjese  eidentitetit tone dhe faze e nevojshme tranzicionale  drejt  modernitetit me duket e gabuar.Ne mund te shpjegojeme pse e qysh ndodhin keto lemerira por nuk duhet ti justifikojme.Justifikimi te con ne  legjitimim. Keto ngaterrime te Kanunit si relike se shkuares dhe zerave glorifikues per ta integruar Kanunin sot ne legjislacion apo praktiken e zgjidhjes se konflikteve, i ka shpjeguar Emigrant ketu dhe tek tema mbi gjakmarrjen.

se treti mendesia kanunore, si gjykim ne  boten moderne me instrumenta te ndryshkur te mesjetes, cfaqet ngado.Nuk ka patur vetem Veriu Kanun, ka patur edhe Jugu. Mendesia kanunore, kushdo qe e cfaq ne politike , eshte e patolerueshme. Nuk eshte origjina krahinore ajo qe automatikisht e ben x apo y politikan me mendesi kanunore, por eshte kjo e fundit qe deften se kjo origjine ka ende ndikim mbi formimin e tij. Njerzit jane pjelle e mjedisit por ata e ndryshojne edhe mjedisin.Nuk ka determinizem absolut ketu. Kush e kapercen Rubikonin e mendesise tradicionale dhe vjen ne kulturen e tolerances, i lumi ai.Nuk dua sinqerisht te futem ne shembuj domethenes si ai i 21 janarit ku u vrane kater persona, sipas shume gjsave, frymezuar nga mentaliteti "ti s'ma prek dot kullen mue".

E mira e te mirave eshte te ngrihemi mbi dasite politike dhe te shikojme se si keto mentalitete te mpleksuara shpesh me legjitimitetin, identitetin, vlerat, traditat e vyera, po marrin jete njerzish dhe minojne kohezionin social te shoqerise. Une per vete i konsideroj nje katharsis diskutime te tilla sepse seceli, kush me pak e kush me shume, brenda vetes ka nga nje cope kanun.

 

se pari , besoj duhet ta dish, qe identiteti nuk eshte dicka e pandryshuar ne kohe.Qasja jote eshte esencialiste, nje qasje majft e perhapur sot ne emer te rimekembjes se krenarise kombetare dhe rrezikut te erozionit te identitetit kombetar perballe globalizmit. E frymezuar nga qellime te mira,  kjo qasje primordiale perfundon ne dogmatizem, duke evokuar  "shpirtin shqiptar", te dhene njehere e pergjithmone, jashte kohrave e permbi.

Me fal, po ti je ai qe je gjithnje, apo ke identitete te ndryshme pergjate kohes ?

Sot je Faslli, neser je Beqir ?

A s'ke ti ca te dhena te pandryshueshme, qysh ne gen, qe te bejne te jesh ai qe je, gjate jetes tende ?

E njejta gje vlen per etnite, gjate etnogjenezes, krijohen disa tipare, te cilat sado te ndryshojne kushtet, ngelen ne thelb te njejta.

Pikerisht pse mbeten te njejta, kemi identitet, qe vjen nga idem- i njejte. Perndryshe nuk do te ekzistonte fare koncepti i identitetit.

Biles me sofistet nder ata qe lexon ti, per te krijuar bindjet e tua , thone se nuk ka identitet, por identifikime.

Te merresh me esencen do te thote te merresh me thelbin, ju qe s'jeni esencialiste, jeni dokrraxhinj, se merreni me dokrra dhe asnjehere me thelbin.

Ndryshimet e kushteve, patjeter kushtezojne ekzistencen, por syri sy mbetet edhe po te ndryshoje ngjyren si pasoje e kushteve, nuk behet hunde.

Fizionomia jone etnike eshte nje e dhene, qe kapercen mijevjeçaret dhe ajo mund te zbulohet vetem nese arrijme te zhbirojme ne fazen e etnogjenezes sone.

Ndryshimet esenciale (megjithese ju s'jeni esencialiste, s'merreni me te tilla gjera) ndodhin kur nderhyhet ne ADN-ne etnike.

Ta zeme, etnia jone eshte e bardhe, nese futen te zinjte e behen te konsiderueshem, etnia jone peson ndryshime esenciale. Bashke me ndryshimin fizik, vete kultura duhet te gjymtohet nga ato pjese ku percillet ADN-ja kulturore prej kombi te bardhe.

Nese gjuha e peson ne gramatike, sintakse e sistemin foljor ( qe jane ADN-ja e nje gjuhe) atehere shqipja peson ndryshime esenciale, ndoshta edhe humb per nje gjuhe te re, qe do te nenkuptonte edhe nje etni te re,dmth gjithe periudha mund te cilesohej si nje etnogjeneze e nje kombi te ri.

Nderi, besa, burreria, jane tipare qe deftejne per nje etnogjeneze luftarake, sikunder ajo e shume popujve te tjere. Nese ne i humbim ne nje periudhe, do te thote vetem qe shoqeria ka humbur shpirtin luftarak, (prej nje paqeje te gjate, prej nje pushtimi agresiv, qe tredh meshkujt etj) sapo ky te rikthehet, atehere ato tipare do te  rikthehen.

Si puna e pemes, sa me i gjate dimri, aq me vone dalin sythat, edhe po te beje 24 muaj dimer, ajo do i nxjerre pas 24 muajsh, kur te rikthehet kushtet. Por, esenciale eshte detyra natyrore e pemes per t'u riprodhuar, anesore jane kushtet e motit.

Qe keto tipare te humbasin perfundimisht, duhet qe ne te zhdukemi, si pasoje e paqes se perjetshme, psh vjen Jezui apo Muhameti e vene mbreterine e Zotit ne Toke.

Ja tani ja filloi historia e identitetit me Qose dhe Kadare, dmth sot Faslli e neser Beqir. Akoma se ke marre vesh qe identiteti eshte skizofren? Cfar thuhet sot nuk thuhet neser, e qe skizofrenia merr status politik qe nga koha e spijunazhit Moske-Washington?

Po mire Akeisti,  po sikur te perafrojme qendrimet dhe te flasim per "identitete te ndryshueshme"? Dhe keshtu bejme krushqi duke martuar identitetin/dallimin  me ndryshimin. Identiteti si koncept eshte bela e madhe (mund ta lexosh edhe béla, me theks tek e, sepse vertet eshte nocion interesant dhe terheqes me te cilin merret psikologjia, sociologjia, antropologjia, historia, politika. 

Eshte e vertete qe identiteti nekupton te qendrueshmen, kontinuitetin, te pandryshueshmen. Identiteti si dallim i qendrueshem merr kuptim si koncept ne raport me tjetrin (individ, etni, komb)  por ai njekohesisht nekupton edhe ndryshimin brenda objektit/subjektit te identifikuar. Ne kete kuptim, ne rrafshin individual, une jam ai qe nuk kam qene.Madje edhe si identikit. Dikur isha me kaqurrela, me trup te bukur sportiv, mendoja se katundi im ishte kerthiza e botes.Pastaj u rrita, balli mu be me rrudha, floket me rane, mesova se ka dhe katunde te tjera dhe se keto katunde se bashku perbenin atdheun. Kush eshte esenca ime si individ, ajo berthame qe me ben ai qe jam perhere? Trupi, fizikja apo shpirterorja, botekuptimi, dija, kultura, vetedija? Une mendoj se ajo qe na dallon nga kafsha si qenie njerzore eshte vetedija dhe kesisoj si individe na dallon jo vetem fizikja (edhe kjo ndryshon) por edhe dimensioni shpirteror si ndergjegje, moral, dije.Kesisoj, cdo individ eshte nje projekt kulturor ne ndryshim, nje identitet ne ndryshim .Identitetet jane fluide.Lumi eshte ai qe shohim gjithmone por njekohesisht rrjedh, zgjeron ose ndryshon shtratin,mbi te derdhen perenj te tjere dhe ai eshte dhe nuk eshte ai qe eshte. smiley

Edhe ti, vone, shume vone  e ke mesuar se cfare eshte kombi, historia kombetare, e kaluara etj. etj dhe keshtu vetedija jote kombetare eshte fenomen kulturor, nje shishe "esence " qe ta kane dhuruar prinderit, mesuesit, moralistet, shkrimtaret (si Kuteli dhe Kadare psh) politikanet (Kershinke) .Pra identiteti kombetar eshte nje fenomen kulturor, nje perbashkesi vyrtytesh dhe tiparesh te imagjinuara. Ne fillim fiset, pastaj popullsise, pastaj kombesite, pastaj kombi dhe shteti. Naimi vargezoi "Historine e Skenderbeut", Fishta kendoi vyrtytet e shqiptarit tek "Lahuta" e kshu na u injektua permes ketij procesi kulturor vetedija kombetare dhe kjo na ben te mendojme  se kombi ka nje kerthize (Gellner) qe prej kohrash qe s'mbahen mend dhe qe na ushqen vazhdimisht vetedijen kombetare.Kjo eshte ADN-ja metaforike e identitetit kombetar.

Kombi eshte nje plebishit i perditshem sipas E.Renar. Edhe identiteti kombetar  eshte nje proces i vazhdueshem ndryshimi dhe nuk eshte dicka statike, strikte, nje esence tiparesh natyre te pandryshueshme. 

Nuk mund te bej krushqi me 'identitete te ndryshueshme' sepse ti nuk perafrove gje, biles theksove qendrimin tend te meparshem:

-identiteti nuk eshte dicka e pandryshuar ne kohe

Identitet dhe esence jane e njejta gje. Psh ti thua se bien floket, ok, po tek identiteti yt hyn ngjyra e flokeve, jo fakti ke floke apo jo.

Po keshtu, tek identiteti hyn gjatesia, jo gjeresia, nuk ka asnje dokument identiteti qe thote Filani eshte 2 metra i gjere, ka qe thone filani eshte 2 metra i gjate.

Nga keto shembuj banale, shihet se si identitet vetjak, ne rastin tone fizik, merren tiparet e pandryshueshme, apo te ADN-se ( aty eshte shkruar edhe gjatesia edhe ngjyra e flokeve).

E njejta logjike vepron edhe kur percaktohen tiparet identitare te nje etnie, shihet ato qe jane te pandryshueshme ( ose aq veshtiresisht te ndryshueshme, saqe duken si te pandryshueshme).

Vepron kjo logjike sepse identitet dhe njejtesi, pandryshueshmeri, thone te njejten gje.

Ndersa aspekti fizik eshte lehtesisht i shqueshem dhe objektiv( psh shqiptaret s'kane qene asnjehere zezake) ai metafizik ose shpirteror eshte me i veshtire dhe subjektiv.

Por neper etnite, paracaktohet perberesi metafizik, per shkak te perkatesise etnike te prinderve. Ti lind shqiptar, biles ngjizesh si shqiptar, perkatesine etnike ta jep fillimisht perberesi objektiv, ai fizik.

Ty ta kane paracaktuar shqiptarine dhe ti s'ke fare ç'ti besh ketij fakti. Prandaj gjithçka qe ti merr ne kendin kulturor, nuk eshte gje tjeter veçse permbushje e se paracaktuares, do mesosh shqip,  vlerat e virtytet e etnise tende, veset e saja e me radhe.

Nderkaq, perpos tipareve te lindura, qe etnia i gezon prej etnogjenezes, eshte nje hale me tipare te ndryshueshme qe etnia i fiton gjate jetes se saj historike.

Keto hyjne tek identiteti, ashtu si hyn fakti qe ti je 2 metra i gjere apo te kane rene floket e me radhe. Natyrisht qe keto hyjne nuk jane pjese te mirefillta identitare, por rrjedhoja historike, qe sipas kushteve edhe ndryshojne. Ketu hyn edhe shtetesia, dje i perkisje Bizantit sot Shqiperise.

Tani, vlerat qe u permenden, besa, nderi, burreria, kane me shume gjasa qe t'i kemi prej etnogjenezes, sesa t'i kemi fituar pas etnogjenezes. Nje etnogjeneze luftarake nuk mund te kuptohet pa keto vlera, ashtu si nje etnogjeneze jo edhe aq luftarake, keto nuk i ka ne ADN, por i ka te fituara gjate fazave te mevonshme luftarake.

Keto etni mund t'i humbasin po aq lehte sa i fituan, se i duhen vetem per nje periudhe x, kurse ti qe e ke ne ADN, prej etnogjenezes, jo vetem qe s'i humb lehte, po s'i humb asnjehere plotesisht.

Prandaj edhe ne pergjithesi shqiptaret ndihen me afer ta zeme gjermaneve sesa italianeve, te paret kane etnogjeneze luftarake, te dytet e kane etnogjenezen gjate Pax Romana, kur nga 7 etni te Italise, u poll etnia italiane.

Karakteristikat qe quajme identitare por qe jane te ndryshueshme, de facto nuk jane identitare. Mua s'me nevojitet shteti i shqiperise, per te qene shqiptar, ndersa nje italiani nga Zvicra i duhet shteti i Zvicres per t'i thene vetes zviceran.

Kam pershtypjen se t'i i fut te gjitha karakteristikat ne nje thes, prandaj krijon rremujen ne mendim. Kjo pastaj te nxjerr ne perfundime te gabuara.

 

Akeisti, ka identitet individual dhe identitet kolektiv.Shembullin me identitetin individual dhe identikitin ti dhashe , duke e vulgarizuar, per te kuptuar permbajtjen e konceptit.Ti je kapur pas ketij shembulli por nuk mund te aplikohet e njeta logjike (ADN.ja) kur flitet per identitetet kolektive sikurse eshte edhe identiteti kombetar. Une nuk mohoj qe ne rrjedhen e kohes krijohen disa tipare te perbashketa kulturore (disa humbasin,te tjera fitohen) por ajo qe na ndan eshte esencializmi yt. Ti flet per nder, bes e burrni, per tipare luftarake te fituara qysh ne etnogjeneze.Ketu ndahemi. Me thuaj, ne etnogjeneze cilet fise (se etni e kombe s'behet fjale ) apo popullata nuk ishin luftarake? Po brenda te njetes popullate ose kombesi si shqiptaret, perse nderi e burrnia , ose shpirti luftetar evidentohen me se shumti ne disa krahina kurse disa te tjera i quajme me te buta?

Po nje femije qe lind nga prinder shqiptar ne nje shtet tjeter, kombesine e merr shqiptare normalisht, por a behet ai shqiptar apo dicka tjeter, jashte edukimit, shkolles, kultures dhe mjedist shqiptar? Nga origjina prinderore ai eshte shqiptar, por vetedijen identitare rrezik e humbet nqs kjo nuk i mekohet? Pra, argumenti qe sjell, dmth qe une behem shqiptar qe ne ngjizje dhe automatikisht marr tiparet  etnise, bie.

Ne afrike jane te gjithe lekurzes (Afrika e zeze) por perse ka kombe te ndryshme? Europianet kane karakteristika te peraferta fizike (nordiket bie llafi) por perse dallojne si kombe? 

Thua jemi me te afeert me gjermanet (aha perkedhelje raciste-arianet) sesa me italianet.Po perandoria romake a nuk ishte tregues i shpirtit luftarak.Po a ka me luftarak se irlandezet por jaqe perandori per shka te shpirtit te tyre luftarak nuk krijuan ne kohra.

 

Plus qe keto teorite e etnogjenezes dhe tipareve esenciale bien pak era racizem. 

Me kete fjaline e fundit i dhe ere muhabetit.

Per etnogjeneza paqesore te dhashe shembullin e italianeve. Italianet nuk jane romaket, italianet vijne nga 7 etni te ndryshme ( qe nga iliret e keltet, tek greket dhe etrusket).

Faza e etnogjenezes italiane perkon me kohen kur ushtria ishte e gjitha nga jashte Italise.

Po keshtu, bullgareve u dihet etnogjeneza e dhunshme, mes shek 7-9, sllave ne lufte me trake e bizantine, pastaj ardhja e bullgareve turq, faza konflikti mes vete aleances turko-sllave e mbizoterimi i sllaveve ne fund te shek 9.

Nderka etnogjeneza çeke eshte e perbere nga inflitrime relativisht paqesore e asimilim paqesor i vendasve.

Ruset kane etnogjeneze te dhunshme, sllovenet e kane paqesore.

Nder shqiptare ka krahina me te ashpra e me te buta, sepse me te butat historikisht kane qene te pushtuara, ato fushoret, ndersa maloret kane pasur veteqeverisje.

Pas çlirimit edhe zonat fushore e te buta, kane rifilluar te marrin karakteristikat shqiptare te ndrydhura nga pushtimet e njespanjeshme.

Muhabeti i perandorise eshte tjeter gje, s'ka lidhje me frymen luftarake.

Ata qe lindin jashte nuk merren parasysh, metafizika etnike nuk permbushet pa te dy perberesit fizike, gjakun e token etnike.

Nuk mund te ndash metafiziken nga fizika, kur flet per çeshtje identitare, metafizika e kombit ndikon ne fiziken (gjakun e token) ashtu sikunder fizikja ndikon ne metafiziken. Ndarja behet per arsye studimore, por jo qe nje arsye fizike apo metafizike te kontestoje unitetin fiziko-metafizik te etnise. Ky lloj 'studimi' nuk synon te verteten, por demagogjine.

 

 

Akeist konceptet e tyaja jane te viteve 30, para se gjermanët, kombi që është më afër nesh, te nisnin projektin gjenoma, i cili tani është bërë fakt i kryer. Humanizmin e ka tejkaluar trans-humanizmi. Tani do ti bëjmë njerzit në epruvetë, esencialisht si ja kërkon nevoja politikës. Do të popullosh një vënd me vikingë luftarakë, s’ka problem kllono një kampion race te paster, ja qe ku u bë një komb siç duhet, pa gjak të prishur, pa spijunë dhe tradhëtarë. Tani jemi në fazën e prodhimit të titanëve, gjysëm njerëz e gjysëm makina (eshtë një atlet që vrapon me këmbë metalike, por FIFA nuk i’a njeh rezultatin). Do i’a arrijmë edhe kësaj dite, avash avash bëhet shelegu dash.  Vazhdo ti me metafiziken e fiziken se mire e ke.

Heretiko, kur s'merr vesh pse nderhyn, apo ke edhe ti dy qindarkat e tua ? Ato dy qindarka sa i harxhon kot, mblidhi o derezi, bej ndonje investim qe ndonje dite te jesh ne gjendje te besh ndonje muhabet me prerje letre, se ngele duke hedhe 2 qindarka ne çdo teme.

Spiritus: Jemi duke thene me shume gjera te peraferta sesa te kunderta. Nuk eshte e thene aspak qe te biem dakord ne cdo rast, por me tingellon se po flasim per te njejtat koncepte dhe se nuk qendrojme larg ne keto pika.

Nuk jam esencialist, te pakten jo per gjera qe i takojne identiteteve, e gjera te tjera si keto. Sic e pe edhe vete, me lart kam folur per “tranzicion”, “evoluim”, reflektim, dhe kalim nga nje ‘grand narrative’ tek tjetra. Po ashtu kam thene qe “gjerat nuk behen me suste” dhe ato nuk arrihen as me urdher te peshkut, me ‘p’ te madhe a te vogel. I mbetem, nga ana tjeter, shqetesimit te shprehur per ‘narrativen’ e krijuar ne ppu dhe vecanerisht nxitjes se qellimshme, te pasionuar te kesaj narrative, nje lloj fryrje  zjarrit per te cilen kam dyshimet e mia nese ben me shume mire apo me shume keq, vecanerisht e pare ne largpamesi (in the long run). Ndoshta kjo perbuzje me baza krahinore, vecanerisht ne shfajet e saj pergjithesuese dhe stereotipizuese, eshte nje dallge e pashmangshme, e tipit ‘tidal wave’, qe sa te vije e do godase me shume ketu ne blog e me gjere. Nuk marr persiper ta ndaloj a t’i dal perpara, por me duket me vend t’i paralajmerojme njerezit se jo cdo gje qe vjen me vale te madhe eshte detyrimisht ‘e verteta’ e pakontestueshme dhe ‘esenciale’, plus qe zakonisht dallget behen te tilla ne kontekstin e nje turme. Per turmat dhe rreziqet e tyre eshte shkruar shume literature kritike.

M’u duk e gjetur metafora e “panoptikonit” qe e ke huazuar nga Foucault (dhe Bentham) dhe qe e ke aplikuar ne konteksitn e nderit kanunor. Gjithsesi Hurbineku ka ngritur nje pike qe ia vlen te mos harrohet, them une, sic eshte ideja se ne detyrimisht do kemi ‘nder’ edhe pas daljes nga mekanizmi ligjvenes i ‘nderit’. Do ishte me interes nje diskutim me i gjere se c’eshte ‘nderi’ ne nje shoqeri europiane. Mendoj se mund te nxirrnim ne pah disa gjera me komplekse sesa thjesht bindja, e shprehur vazhdimisht prej shume shqiptareve qe adhurojne me sy inocente perendimin, sipas te ciles “atje ka nder sepse ka shtet”. Pa dyshim keshtu, por jemi duke folur per pasojat, jo per shkaqet. Jane ca gjera te tjera qe cuan ne ate ‘shtet’.

“E mira e te mirave eshte te ngrihemi mbi dasite politike”, thua drejt fundit. Plotesisht dakord. Kete ia uroj shume prej qytetareve qe enden ketu ne blog.

“E verteta prevalon”, ke thene ne fjaline e pare me lart. Mire xhanem, ashtu qofte. Por a nuk te tingellon se me kete shprehje ti po i ben jehone esencializmit? Cila e vertete? E kujt? A po flasim per te verteten e lloijit qe eshte, sic ke thene per “shpirtin shqiptar”, “dhene njehere e pergjithmone, jashte kohrave e permbi”? Me duket se jo. Cfare ndodhi me konceptin klasik poststrukturalist/dekonstruksionit “my truth vs. your truth”? E megjithate me pelqen te mendoj se une vete jam nje kritik i poststrukturalizmit, jo nje ithtar i tij. Diskutime mbi 'te verteten' i mirepres.

 

nje lloj fryrje zjarrit

 

Ndoshta kjo perbuzje me baza krahinore

Me duhet te saktesoj, shtyre dhe nga nje replike ne nje koment tjeter, qe jo cdo permendje, diskutim eshte fryrje zjarri, perbuzje krahinore.  Sepse ka edhe shpjegim tjeter me pak te komplikuar: shqetesim.

Cila e vertete? E kujt?

Po universalizem?  A mund te pranojme disa te verteta universale? 

Ketu eshte nje shembull:

Ata ishin 8 të rinj që të vetmen gjë që kishin parë në jetën e tyre ishte peizazhi i hirtë nga dritarja e dhomës së tyre të gjumit në kullat e ngujimit në Veri. Imagjinojeni pak: Njëri prej tyre (ishte vënë në qendër të reportazhit-udhëtim) ishte një i ri rreth të njëzetave me emrin Kristian që kishte 18 vjet që nuk kishte dalë kurrë nga shtëpia e tij: Që kur ishte foshnje, kishte qenë “në gjak”!

Cilen te vertete do "zgjedhim" ne kete rast?  Ne cfare labirintesh, qorrsokaqe do i fusim keto te verteta?  Me te verteta ketu i referohemi faktit perballe, qe thjesht eshte.  Thjesht eshte, dhe per marren tone.   

mos u mbeshtet neper dokumentare se jane RRENA, filma per perendimin. ka vite (ne 93-shin ose 94-tren me duket) qe kam pare nje dokumentar te tille ne France ku luanin aktore te kinostudios (ai qerosi tek filmi me ate priftin : hape Nuje !). 

pastaj pse kerkoni ta civilizoni te gjithe shqiperine me kuç e maç ? pse duhet te jetojne te gjithe mbeshtetur tek i njejti moral shoqeror, pse doni t'i infektoni te gjithe. 

lerini maloket te jetojne si te duan, siç italianet lene pjesen e tyre te jugut, te jete nen mafien. 

E kam dic me te prekshme kete ceshtje.  Me nje fjale, jo se kam dhe aq nevoje per shembujsh dokumentaresh te huaj qe pertej venies ne pah, ndonjehere kane edhe ca nuanca ekzotike.  

pastaj pse kerkoni ta civilizoni te gjithe shqiperine me kuç e maç ? pse duhet te jetojne te gjithe mbeshtetur tek i njejti moral shoqeror, pse doni t'i infektoni te gjithe. 

lerini maloket te jetojne si te duan, siç italianet lene pjesen e tyre te jugut, te jete nen mafien. 

Ehe, po. 

Kurro, per kete ''dokumentarin e stisur'',  ke te drejte!    rastesisht, ne 94-en, nga nje kanal i huaj, e kam pare dhe une..  

ne fillim kujtova se behej fjale  per nje  histori te vertet gjakmarrje   midis dy familjesh diku ne nje fshat te Shkodres...  por  me pas kur tregoi personin e ''ngujuar'',  ''vrasesin''...    u habita,   sepse ''vrasesi''  ishte aktori i teatrit te Shkodres: Viktor Bruçeti.., Nuja.smiley.   histori e stisur  me Kanun  qe per shikuesit e huaj mbetet ekzotike  dhe interesante.

Monda, falemnderit per verejtjet. Desha te bej nje sqarim. Kur fola me Spiritusin per “te verteten”, ai shkembim ka nje ‘background’ bisedash te tjera, jashte kesaj teme, mes meje dhe Spiritusit. Po ta vesh re, Spiritusi ka folur ne fillim per miqesine apo jo tonen, dhe pastaj per te verteten.

Persa i perket atyre te rinjve te ngujuar qe ke referuar, nuk ka asnje te vertete per te zgjedhur, as per te komplikuar, as per te futur ne qorrsokak. Madje ndihem i fyer qe ti ma ben kete pyetje sepse ajo ve ne dyshim, qofte edhe indirekt a pa dashje (shpresoj), humanizmin tim si njeri. Nga komentet qe kam bere me lart per tragjedine e mekanizmit te vjeteruar te “fisit” e “nderit” kanunor, si thua ti, cfare te vertete besoj une ne lidhje me kete djalin njezetvjecar qe ka qene i ngujuar qe ne lindje? (!!!)

Ne lidhje me ppu dhe konstatimet per dallge te perbuzjes krahinore (‘racizem’ eshte fjale e madhe dhe kam zgjedhur te most a perdor per kete rast, por i shoh si kusherinj keto fenomene): me lejo te te them, shume shkoqur e pa ekuivoke, se te kam falenderuar per prurjet mbi temen e gjakmarrjes nja dy here dhe se vazhdoj te te mbeshtes plotesisht ne nismen tende per te terhequr vemendje e publikut ndaj ketij fenomeni. Nje here kam replikuar me komentuesit dhe me postuesin e njerit prej lajmeve te tilla, pasi postuesi aty kish zgjedhur nje foto e cila m’u duk e pasqaruar ne kontekst dhe acaruese si e tille (‘inflammatory’). Nderkohe, kur i kam thene Spiritusit me lart se verej krahinarizem te rrezikshem ne ppu nuk kam pasur ndermend, perndryshe te siguroj qe do ta kasha thene, administraten. Prandaj e kam thene aty “anetaret e ppu-se.” Ne kontekstin e komenteve rutine qe bejne njerezit ketu, kam keto pyetje per ty qe kane lidhje me temen. Do me interesonte te dija opinionin tend per sa me poshte:

-  a e ke vene re nje rreshkitjen e lehte, keshtu ‘smooth’ fare, si ne vaj te ullirit, qe bejne me dhjetera anetare ketu duke vendosur korrelacion direkt mes fenomenit vdjekjeprures qe perfshin disa qindra, (apo edhe dymije, numer teper shokues ky, sigurisht, dhe teper teper shqetesues) familje te perfshira ne gjakmarrje  me qindra mijera familje qe popullojne zonen mbi Shkumbin?

- A ke hasur pak apo shpesh ne kapercime te rrufeshme nga diskutimi mbi tragjedite qe shkakton krimi e vrasja tek etiketimi i pateklif i zonave te tera te Shqiperise si “barbare”, “kafshe”, “maloke” etj.

- A e ke hasur thirrje per ndarje, qofte edhe vetem fiskale, te Shqiperise ne dy ‘kantone’, jug e veri?

-  A te shqeteson fakti se t’u hedhesh peshqve te tille ‘karremin’ e kanunit je automatikisht duke ftuar, qofte edhe pa vetedije apo dashje, pergjigje te tilla dhe reagime stereotipizuese ne histeri turme?

- A te ka shkuar ndonjehere nder mend se komentues qe urrejne e perbuzin thelbin e identitetit, gjuhes, dhe karakterit (jo thjesht kanunin) e krahinave te tera nuk u digjet barku per viktimat e pafajshme te kanunit, por mezi c’presin te shfryjne mllefin e tyre krahinor?

- A mendon se po perdoret, prej disa individeve, kjo narrative e gjakmarrjes si trampoline per narrative tjeter shperthyese te urrejtjes per krahinat “other” te tyre?

E keshtu me rradhe.

Te falenderoj paraprakisht per pergjigjen. Nga ana tjeter, nese keto pyetje te duken pa vend apo te teperta te lutem qe t’a fshish komentin tim.

Shenim: obzervimet qe bej me lart nuk perfshijne asnje lloj sugjerimi per veprime apo mosveprime nga ana jote si admin ne lidhje me anetaret e tjere. Jane thjesht konstatime. Respektoj lirine e anetareve ketu, packa se e kundershtoj me shpirt urrejtjen me baza krahinore.

O merluc, por cfar thua, si ore don te na lesh pa urrejtjen e konflikt. Po ne (ndoshta dhe ti) e kemi bazen ideologjike qe konflikti e çon boten perpara. Ku ta gjejme energjine pa urryer?

Merluc, qenke shume rende. Asnjeri nuk urren askend ketu per arsye krahinorizmash dhe arsyeja eshte e thjeshte: Jemi aq te perziere me njeri tjetrin, me miqesira e krushqira, te vjetra e te reja, saqe eshte absurde te besohet kjo urrejtje e supozuar qofte dhe per nje sekonde. Ajo qe ti dhe disa te tjere ketu qe po na bejne rolin e te shqetesuarve te medhenj, e quani urrejtje, eshte thjesht irritim dhe shqetesim i anetarve per te keqijat qe ndodhin perdite. Malok e katunar nuk do me thene se je verior. Percarja si gjuhe rron e flitet vetem tek pushtetaret e sodit. Njerezit e zakonshem nuk merren me keto marrezira. Rrjedhimisht edhe ppu, qe seshte gje tjeter vetem nje pasqyre virtuale ne miniature e shqiperise nuk e ka kete plage. Nejse, si vajti ky muhabet do zoti na ben ndonje log e na i zgjidhni hallet.

Av: i degjova qortimet. Do t’a rishoh edhe njehere. Fjala ‘urrejtje’ eshte e rende, ashtu eshte, dhe duhet te jemi shume te avashet kur ta perdorim. Mund te flasim per paragjykimet dhe stereotipet qe perforcohen kur njerezit fillojne e pergjithesojne per krahina te tera nisur nga akti i cmendur i ndonje njeriu ,si keto gjemat qe kemi degjuar keto dite. Plus qe ketu kemi te bejme me perceptimin tim personal, subjektiv si te gjithe njerezit e tjere. Persa kohe qe problemi qendron tek perceptimi im, besoj eshte problem krejt i vogel. Une do ta rishikoj nese e kam gabim, dhe ja. Nese pastaj problemi eshte se ka ne Shqiperi nje nivel paragjykimi qe sa vjen e rritet dhe kthehet edhe ne urrejtje per te tjeret, apo per grupe te caktuara, atehere ky eshte problem shume me i madh.

Gjithsesi, Av, shqetesimi numer nje ne kete mesele duhet te jete shqetesimi per krimet makabre qe ndodhin. Ne kete pike besoj biem dakord te gjithe. Eshte e patolerueshme qe krime te tilla kane marre dhene ne vendin tone dhe asnje lloj kodi a kaosi nuk duhet te lejohet te gjeneroje dhimbje te tilla. Shqetesimi per paragjykimet eshte anesor kur e krahason me shqetesimin per krimet, qe eshte paresor. Ky vjen i pari.

Heretik: lol. S’e kasha menduar aq gjate, urrejtja si gjenerues energjish. Ne Ballkan keshtu ka funksionuar tradicionalisht ne fakt. Ndoshta kohet po ndryshojne dhe brezi i ri do teke mundesine t’i marre energjite nga tjera gjera.

Merluc,

Kur theksova se jemi miq por e verteta prevalon, kisha parasysh thenien qe i atribuhoet Aristotelit:Amicus Plato, sed magis amica veritas ( Plato is my friend, but truth is a better friend ).

Pra ne ketu diskutojme per ceshtje te ndryshme dhe shpesh nuk ndajme pikpamje te njejta.Kjo eshte krejt normale sikurse duhet te jete normal respekti karshi bashkebiseduesit, pa e degjeneruar komunikimin ne sherr e sharje. Pra mund te jemi miq por na intereson e verteta e cila sigurisht vjen nga debati.Ne shume raste ne ndjekimi logjiken konfliktuale qe A perjashton -A,e cili kacavjerret ne njerin ekstrem dhe thote kjo eshte e verteta ime. Nderkohe ka nje hapsire te ndermjetme midis A dhe -A qe mundeson qasje te perbashket. Jemi duke folur per Kanunin i cili, po te ndjekesh diskursin publik keto 20 vjet, shtypin dhe forumet virtuale, eshte kthyer ne Biblen e Nacionalizmit shqiptar. Ka nje rehabilitim, glorifikim dhe hyjnizim te skajshem te ketij dokumenti qe qeverisi shqiptaret qe prej mesjete apo ndoshta me tej. Kur shikoj eliten tone qe nga Kadare dhe studjues(propagandues te zellshem ne fakt) te perfshire ne kete zjarrmi elozhesh, glorifikimi, superlativash ne nje kohe te degjeneruar, kur shtetin e kemi te brishte dhe autoritetin e tij te kufizuar, kur demoni hakmarrjeve, vrasjeve e gjakmarrjes eshte sulur e po ben kerdine mes shqiptareve, mua ky glorifikim i Kanunit me duket nje marrezi e pashoqe.

Komunizmi e shau dhe e kerdisi Kanunin, e quajti nje rrangalle me myk mesjetar nderkohe qe narratives nacionaliste dhe mitizuese do ti interesonte ta lartesonte, si deshmi te aftesive vetqeverisese te shqiptareve.Po perse e bere kete "padrejtesi" ndaj Kanunit si pjese te trashegimnise? Sepse, pertej mjeteve, qellimi ishte te pastronte shoqerine nga mentalitetet dhe doket mesjetare. E beri mire apo keq kete pune, tjeter bisede. Do me thuash qe bashke me ujet e piste (doket anakronike) hodhi poshte dhe femijen(besa, nderi, burrnia).E diskutueshme edhe kjo. 

Tani susta e shtypur u kreshperua dhe kaloi ne ekstremin tjeter.Te gjithe ne gare per tu dukur pak trendy, antikomunist, nacionalist duke levduar dhe glorifikuar Kanunin. Imagjino efektet qe bejne tek njeriu i thjeshte (se nuk i kemi te gjithe akademike edhe pse analfabetizmi u zhduk) keto perdellime te kokave te kombit.  Me kete nuk them se Kanuni duhet hedhur ne ndonje qoshe muzeu si rraqe e vjeter dhe aq. Jo. Ai duhet te jete objekt i studimit dhe hulumtimeve nga institutet dhe studjuesit si pjese e vyer e trashegimnise kulturore. Me logjiken e sotme nuk mund ti thuash Kanunit  i keq. I mire per ate kohe, i keq dhe anakronik per kohen e sotme. Flas si korpusin zakonor dhe jo per vlerat e vecanta etike si nderimi mikut, mbajtja e fjales, nderi (edhe pse permbajtja e tyre evoluon  dhe sot krijojne keqkuptime kur shkeputen nga konteksti)

Pra hapsira e ndermjetme ku perafrohen pikpamjet qe kemi per Kanunin, mundesohet vetem duke ju larguar ekstremizmit te tipit A (Kanuni monument i shkelyqer, deshmi e humanizmit, bibla e shqiptarise) dhe  -A (Kanuni nje pacavure mesjetare).Pra secili ngre lart flamurin e te vertetes se tij. Nganje logjike e caktuar, ka dhe dy te verteta opozitare qe komplementojne njera tjetren.Por ajo qe nenvizoj eshte se pertej partikularizmave ka dhe te verteta perbashkuese te cilave duhet t'u meshojme ne kete kohe percarjesh te medha.  Fusha e ndermjetme eshte kjo:ta pranojme Kanunin si pjese e trashegimnise,   t' ja leme studjuesve  hulumtimin e tij dhe te mos te brockullisim shume ne media e tv: Kanuni shoke Kanuni por te apelojme per zbatimin e ligjit, forcimin e autoritetit te shtetit, nxjerrjen e femijeve nga ngujimi, denimin maksimal te atyre qe zbatojne vetgjyqesine si hakmarrje apo gjakmarrje, atyre qe krimet ordinere i maskojne  me Kanunin dhe plot gjera te tjera qe lidhen me ekonomine e njerzve, me shkollimin, punesimin, vetqeverisjen lokale, etj. etj. Dhe keshtu gradualisht, pra jo me suste, gjerat te mund te permirsohen.

Tani lidhur me Kanunin, At Gj.Fishta ne nje shkrim te tij thote tre gjera interesante:

-At Gjecovi e nisi botimin e materialit te mbledhur per Kanunin ne Hyllin e Drites qysh nga viti 1910, pastaj luftrat e nderprene.Gjecovi vazhdoi mbledhjen e  Kanunit por kur u vra, doreshkrimet e tij origjinale humben dhe kete pune te vyer  e perfunduan fraceskanet. Kjo duhet mbajtur mend mire.

-Hedh hipotezen se Kanuni nuk eshte i kodifikuar nga Leke Dukagjini (autori) por eshte zbatuar ne zoterimet e Lekes dhe Dukagjinit. Fakti qe malsoret kur flasin per nene te Kanunit thone : keshtu ka than Leka, me shume se sa autoresi, tregon reference. Pra Leka i referohej atij kodi zakonor qe kishte ekzistuar para tij.

-Sipas Shuflait thote Fishta, ne kohen e Lekes dhe Skenderbeut , ekzistonin disa Statute si ai i Durresit, i Shkodres te hartuar nga venedikasit dhe ka shume mundesi qe keto statute te kene qene burimi Kanunit.

Ka shume paqartesira dhe hamendsime. A ka ndokush informacion per ndonje studim karahasues te Kanunit me te drejten zakonore te vendeve perrreth? Si ka mundesi qe nje kanun me 1200 nene u krijua nga nje njeri kur duhet nje Akademi ta beje kete pune kolosale? Dhe si ka udhetuar neper kohra nje korpus me 1200 nene, goje me goje, pa patur devijime dhe moterzime ashtu sikurse ndodhi me Ciklin e Kreshnikeve? Me shume mundesi ka qe dikur te kete patur nje dokument te shkruar dhe nqs ka patur si ka mundesi qe ky dokument nuk permendet ne arkivat e Venedikut apo gjetiu?

Pastaj sa e vertete eshte qe Kanuani u krijua nga frymezimi per te ngritur nje ledh ndaj rrezikut te asimilimit nga turqit osmane, kur ne fakt areali Kanunit i perket nje zone pergjithsisht katolike dhe Porta e larte e njihte te drejten e krahinave jomyslimane  te vetqeveriseshin me ligjet e tyre.

Keto jane ceshtje qe duhet ti gjurmojne studjuesit por jo, te gjithe jane perfshire ne patetizmin kitch te hyjnizimit te Kanunit.

Tjeta edhe njehere, Spiritus.

E madhe ajo shprehja e Aristotelit. Si gjithmone ai nuk zhgenjen. Do ta mbaj mend si shprehje.

Ke nxjerre disa konkluzione nga i gjithe ky diskutim. Me disa pajtohem, te tjerat me duken se nuk kane mbeshtetjen e duhur argumentative per t’u marre si te mireqena. Domethene jane te forta si opinione, por nuk jane dokumentuar me prova, shembuj, apo ilustrime korresponduese. Ja disa gjera qe i shoh si problematike tek posti yt, per sa kohe qe jepen si argumenta te mireqene. Me lejo te te citoj, qe ta thjeshtezojme ballafaqimin:

“Jemi duke folur per Kanunin i cili, po te ndjekesh diskursin publik keto 20 vjet, shtypin dhe forumet virtuale, eshte kthyer ne Biblen e Nacionalizmit shqiptar.”

Bo, si te them? Ne rradhe te pare te them se nuk e uroj kurre nje gje te tille. Nacionalizmi shqiptar ka shume e shume baza te tjera. S’ka se si te jete Kanuni ‘Bibla’ e nacionalizmit. Aq me teper qe Kanuni eshte nje dokument i dale nga nje vend i caktuar ne Shqiperi. S’ka sesi te jete gjitheperfshires ne simboliken e tij. Ka shume nacionaliste ne Vlore, Tirane, Elbasan, Korce e kudo tjeter qe jane te tille pa e njohur hic Kanunin. S’ka nevoje te lexosh Kanuni sot per te pasur nje fije nacionalizem, apo patriotizem.

Pastaj, ne vazhden e kesaj, ti thua: “Ka nje rehabilitim, glorifikim dhe hyjnizim te skajshem te ketij dokumenti qe qeverisi shqiptaret qe prej mesjete apo ndoshta me tej. Kur shikoj eliten tone qe nga Kadare dhe studjues(propagandues te zellshem ne fakt) te perfshire ne kete zjarrmi elozhesh, glorifikimi, superlativash”. Mire Kadare, e thame tek “Eskili” (megjithese une nuk e cilesoj ‘glorifikim’ trajtimin qe i ben ai aty, ndonese eshte admirativ), por te tjeret te elites kush jane qe e glorifikojne ne ditet e sotme? Mua me rane ne dore nja dy artikuj qe Fatos Tarifa kish publikuar ne ‘peer reviewed journals’ dhe ishin mbi temen e kodit zakonor shqiptar. S’i kam lexuar se nuk kam patur interes te vecante per kete ceshtje, por edhe mund t’i kthehem t’i lexoj nje nga keto dite. Tani kjo mund te jete mungese informacioni nga ana ime, po ku e mbeshtet kete punen e hyjnizimit te skajshem te kanunit? A ke emra studiuesish, politikanesh, a njerezish te tjere te elitave qe jane te perfshire ne kete ‘fushate’ te rizgjimit te Kanunit? Besoj eshte evidente qe une nuk e shoh keshtu, por po e them se mund te me kete munguar informacioni mbi zhvillimet e fundit ne Shqiperi, duke qene se une rroj jashte shtetit. (Por edhe nese ka glorifikime prej intelektualesh romantike, a thua a fshatari me depresion  atje ne Dukagjin qe para ca ditesh  i dha plumbin se bijes dhe vetes – tmerr! – eshte ndikuar prej “elitave” per te bere kete? (!!))

Komunizmi, thua ti, e luftoi Kanunin. Sigurisht. Komunizmi eshte ardhja e modernizimit nder shqiptaret, ndonese ishte modernizim i sforcuar, me shume goditje te perqendruar nga disa ane. Por mire beri qe i luftoi “zakonet prapanike”, packa se shume gra i modernizoi duke i dhene kazmen ne dore per te punuar ne tarracat e kodrave (ketu Hurbineku do te nderhynte se edhe gjakmarrjen e fashiti duke burgosur e internuar fise, por une nuk i di te dhenat dhe si e qysh ka qene puna). Shkurt, nuk duhet lidhur raporti yne sot me kanunin, me antikomunizmin. Ky do ishte kthim mbrapa. Besoj kete po themi te dy.

Pastaj thua prape: “... te mos brockullisim shume ne media: Kanuni shoke Kanuni, por te apelojme per zbatimin e ligjit”. Serish, Spiritus, nuk e di se kush thote keshtu ne gazete a ne TV. Nuk eshte thashethem, besoj, po te ma thuash me emer sepse perderisa tjetri e ben kete ne media... Prape, mund te jete mungesa ime e informacionet, por edhe opinioni i shprehur pa dokumentim tingellon shume i fryre.

Dhe tani vazhdimi i argumentit tend: “por te apelojme per zbatimin e ligjit, forcimin e autoritetit te shtetit, nxjerrjen e femijeve nga ngujimi, denimin maksimal te atyre qe zbatojne vetgjyqesine si hakmarrje apo gjakmarrje, atyre qe krimet ordinere i maskojne  me Kanunin dhe plot gjera te tjera qe lidhen me ekonomine e njerzve, me shkollimin, punesimin, vetqeverisjen lokale, etj. etj.” Ne kishe po te ishim do thoja “Amen”. Ketu i bie me thene nje “ashtu qofte” me ze sa te haje kraharori.

Interesante ato tezat e Fishtes. Mendoj se roli i kishes ne dokumentimin e kanunit duhet pare me me vemendje. Do kishte vlere nga ana historike, por edhe nga ana interpretative. Ne fund te fundit edhe Gjecovi, si cdo shkrues a kopjues tekstesh, eshte detyrimisht nje interpret i atyre zakoneve e dokeve qe ai i mblodhi dhe i shkroi. Ketu do ishim ne diskutimin e Kanunit so ‘tekst’ megjithe problematiken qe sjell nje ‘tekst’, gjera qe m’u duk se greveshoqerore po merrej me lart.

Te falenderoj qe je ulur e ke shkruar. E vleresoj kete tek disa vete ketu, pasi shume prej peshqve nuk duan te lodhen shume dhe ia kepusin nje koment te shkurter aty-ketu, komente qe, ne tema sensitive dhe komplekse, permbajne edhe doza te larta te atij instrumentailizimi te kanunit qe une e vura ne dukje ne biseden me Monden lart. Nese njeriu nuk e shpjegon veteveten, rruga me e shkurter eshte hedhja tutje ‘bashke me ujin e ndotur’ e te gjithe ‘malokeve’ qe te kap dora, me ose pa lidhje me Kanunin (por te lidhur me Salen ne mendjen e komentuesit militant!). Eshte gjynah i madh instrumentalizimi i tragjedise se sotme te qindra familjeve te ngujuara, gjynah ky qofte kur behet ne emer te nacionalizmit romantik, qofte kur ndodh ne emer te kundershtise politike me kasten ne pushtet. Ne te dy rastet, njerezit veprojne me shume egoizem kundrejt dickaje qe i kushton jeten diten per diell malesoreve atje lart.

Nja dy gjera si mikenai dhe erinete, nuk me pelqejne.

Oresti kishte kryer shume me teper se vrasje, kishte kryer amevrasje. Falja e Orestit eshte e pafalshme.

Perkunder vrasja e Egjistit ishte nje detyrim, biles ne ditet e sotme sikur Egjisti te ishte ndonje pasanik me avoketer te mire e te dilte i pafajshem, duhej vrare absolutisht prej Orestit, i cili duhet pastaj te dilte i pafajshem, siç doli nga gjyqi freng Avni Rustemi pasi vrau Esat Pashen.

Zgjidhja qe i jep miti eshte as mish e as peshk, aty s'ka 'arsye', ka privilegj te me te fortit.

Kjo eshte ne fakt drejtesia, privilegj i me te fortit. Kur ne mes nuk ka te forte ( te pasur, te pushtetshem), por dy te dobet, atehere drejtesia mund te jete edhe e drejte, arsyeshmerisht e drejte.

Kanuni nuk njeh kete parim, qe drejtesia te jete privilegj i me te fortit, por ne kete menyre nuk pranon as parimin esencial te shteformimit.

Barazia esenciale eshte utopike dhe kanuni eshte ndertuar mbi kete utopi.

Me tej eshte detyruar te jete kontradiktor, per t'i mundesuar praktiken utopise, psh duke barazuar çdo mashkull te fisit me dorerasin. Kontradikte tjeter eshte se fyerjen e nderes ia le per shpagim te fyerit, por sa te mori aq do i marresh, veçse keto gjera perfundonin ne plumb.

Normal qe plumbi ishte me shume se fyerja e nderes dhe pala tjeter donte shpagim me plumb. Por pala e pare, ngelej nje fyerje me pak, ne kandarin e barazise e meqe fyesi kish vdeke me kohe, s'kish ku ta kerkonte, detyrimisht ia kerciste prape plumbit, derisa palet lodheshin dilnin barazim me vrasje dhe binin dakort qe fyerja fillestare te shpaguhej me para.

Parimi i barazise esenciale duhet te zhduket nga qarkullimi. Kanuni vazhdon ne Veri, se ngaqe s'kane qene te pushtuar, nuk e kane mesuar ende qe barazia esenciale nuk ekziston e se drejtesia eshte privilegj i me te fortit.

 

 

 

Ore c'eshte kjo "erinete" me "e" se na cmendet!!!

mos e beni ket blog me debil se shpejtesia e pare kozmike, se na flaket ne stratosfere.

Po mire, ti pas 2 ditesh e kape smiley Ke bere komentet e dynjase, pergezime per perkthimin. Mikenai, erinete dhe Egisti jane 3 gabime ose interpretime origjinale te Hurbinekut. Psh Mikenai nuk e ka sjelle as si ne origjinal, Mykenai, as si ne shqip Mikene.

interpretime origjinale? smiley

ahahaha

e mer mire.

por perkthimin e tekstit e kishte shume OK tek kjo. Mbase ky eshte zhanri ky konstrukti i mendimit dhe leksiku i perkthyesit gjendet ne te njejten gjatesi vale me materialin qe perkthehet.

@ Merluc,

Ne vazhden e kerkimeve mbi "nderin", mund te thuhen shume gjera, filozofet s'kane munguar te japin perkufizime e interpretime te bollshme.

Por, me perkufizim fjalori, nderi eshte ndjenja qe gjithkush ka per dinjitetin e vet.

Dhe pikerisht ketu na ngaterrohet shume çeshtja : ç'eshte dinjiteti ? Si ndertohet ai ? Ka plot shoqeri qe genjeshtren nuk e shohin aspak problematike, pra s'e quajne te padenje. Po ashtu, tradhtia s'eshte kushedi çfare ne ndonje shoqeri tjeter. Megjithate, le te ndalemi tek "katundi" yne : kur dhe si eshte farketuar dinjiteti yne si njeri ne veçanti, dhe si shqiptar ne pergjithesi. Sepse eshte e qarte se çdo popull ka perkufizimin e vet te nderit, dhe ketu si gjirokastriti si tropojani s'bejne dallim, ka pak a shume te njejtin perkufizim.

Tocqueville psh, si burre tejet i zgjuar qe ka qene, thote keshtu :

"... nderi s'eshte gje tjeter veç ai rregull i veçante i bazuar mbi nje gjendje te veçante, me ndihmen e te cilit nje popull apo nje klase shquan qortimin apo levdimin".

Pastaj :

"... sa here qe njerezit formojne nje shoqeri te veçante, mes tyre vendoset menjehere nje nder, domethene nje teresi opinionesh te vetat te veçanta mbi ate çfare duhet te levdojne dhe çfare te qortojne"

Psh, per nderin amerikan, ai thote :

"amerikani quan ambicje te çmuar dhe fisnike ate çfare eterit tane te Mesjetes e quanin pangopesi servile".

_____

Shihet pra se nderi leviz nga shoqeria ne shoqeri, por pa nder ska shoqeri (ai vendoset menjehere, thote Taku). Tani, ajo ku mund te vrasim ne mendjen, eshte kjo : perse sharja me motra perfundon shume keq nder Shqiptare, e me nena edhe mund te kaloje ? Dhe mos me thoni se Vlonjati e duron me shume se Koplikasi sharjen me motra, se pastaj i pres llafet. Perse ne kater cepat e Shqiperise cenimi i nderit te motres (sharja e saj) s'kalon fare ? A nuk kemi ketu nje kapercim te kornizave te kanunit dhe nje problem sociologjik apo psikologjik madje ?

Por Tocqueville e ngul gozhden ende me tej, thote :

"... une nuk di ndonje gje me te kundert me huqet revolucionare sesa dellin tregtar. Tregtia eshte armik i natyrshem i te gjitha pasioneve te dhunshme."

Kjo duhet pertypur vertet mire se ka ca zhvillime interesante. Po sikur Kanuni te kete qene perpjekja e pare nder Shqiptare qe te fusnin idene e tregtise (pra shkembimin : dhen e dhi per shkelje te ndryshme) ? Dmth, ai te kete vepruar per shuarjen (sadopak) te dhunes ? Dhe e dyta : po sikur shoqeria shqiptare t'i kete keto probleme ngaqe ajo ska qene pothuaj asnjehere nje shoqeri tregtare e mirefillte ? Dmth, keto pasione te dhunshme te ishin pasoje e nje mefshtesie shqiptare ne konceptimin e shkembimit ?

Dhe ende me tej : po sikur shpartallimi dhe perçudnimi i sotem i Kanunit te jete acaruar aq keq ngaqe sot kane humbur mundesite e shkembimit te gjakut (siç parashikohej ne Kanun) ?

______

Une e di shume mire : do te vijne ketu te me thone se po bej apologji te Kanunit, se shteti i se drejtes i qeron te gjitha hesapet, e tralala. Ne fakt, s'eshte aq e lehte sepse kemi te bejme me nje forme konceptimi te shoqerise qe ne zanafille. Dhe keto, siç thote Merluci, ska peshk qe i rregullon tak-fak.

E thene thjesht fare:

Ti personalisht je i mendimit, qe Kanuni (ne cfaredolloj forme te tij - ne puron e hershmen apo ne bastardizimin e sotem) eshte pergjigja e duhur, qe i jep problemeve te shoqerise se sotshme shqiptare?

Hurbinek ,pergezimet e mija ,perkthimi ishte fantastik...i yti origjinal...pak shkolla perkthyesish ...Trimeror ne te qenit novaTor ,por ne kete rast tek une nuk solli asnje shqetesim tretes.E shijova te gjithin.Shqipja jote nuk eshte e merzitshme ,perkundrazi e re ,dinamike .Po merr gjithnje e me shume klas.Urime ,me pelqeu shume

Më duket se nuk ka shpëtim tjetër përveç multiversit, dmth shpresa qe për çdo lloje nderi që ekziston në botë (edhe mafia italiane ka një nder të ndryshëm nga jakuta japoneze), të gjëndet një univers përkatës. Kjo është zgjidhja, secili rehat në universin e tij. Meqe sipas teorisë së multiversit parashikohen te jenë 10 në fuqi 500 universa, ka vend sa te duash për çdo lloj etni e krahinë, psh univers pellazg, univers ilir, univers arbëror, univers arbëresh, univers geg, univers tosk, univers gjirokastrit, univers lezhian etj. Ose një univers UNA me gjith çuna, ose nje univers vetëm UNA. Pa, pa, çka per t’qen.     

@ casaubon,

Jam absolutisht per zhdukje te Kanunit. Por aspak me sharje e fyerje dhe perqeshje per ata qe mbase besojne ende ne te. Sepse keto vetem sa e acarojne problemin. Arsyeja qe une rri e gjurmoj ca se ç'mund te kete çuar ne Kanun, eshte pikerisht per te kuptuar se ç'mund te perdoret per ta çvidhosur.

Besoj se edhe ti je ne nje mendje se ne nuk do t'i pushkatojme pasuesit e Kanunit. Ideja eshte qe te luftojme Kanunin dhe jo njerezit e tij, apo jo ? Te pakte jane ata, shpresoj une, qe mund ta duan ta zgjidhin kete problem me internime familje te tera. Kjo eshte si te thuash nga shiu ne bresher.

Dhe pikerisht kjo eshte arsyeja qe komunizmi nuk ka mundur ta shfarose kanunin : sepse, nen masken e luftes kunder tij, shkaktonte me mijera padrejtesi te tjera, dhe keto padrejtesi gdhenden ne nje kujtese. Kur kjo kujtese te çlirohet, padrejtesia e bere do te beje qe shkaku i padrejtesise (kanuni) te rivleresohet. Kjo eshte dinamika, ska tjeter. Nese ti me denon kot per floket e gjata, psh, ne çastin qe ti do te rrezohesh, atehere une do t'i le floket te rriten. Ky eshte paradoksi i "shfarosjes" se kanunit nga diktatura : kujton se ke mbaruar pune me te, por vete fakti qe kete e ke bere permes padrejtesirash, lejon rikthimin e tij.

_______________

Pershendetje Zana, gezohem qe perkthimi ia ka arritur, fundja ky eshte qellimi : te merret vertet vesh per çfare po flasim. Pavaresisht se me ndonje veçori tipike timen, besoj se shqipja e ketij teksti kenaq shumicen e mundshme te lexuesve, 100% s'do te kete asnjehere, dhe aq me mire.

_______________

@ heretik : faktikisht, pa e marre vesh fare ti, kjo qe ke pershkruar ekziston qe sot : çdo grupim shoqeror ka moralin dhe nderin e vet. Policet te vetin, rrobaqepesit po te vetin. Ku eshte problemi ? Grupimet jane te levizshme, nderi gjithashtu. Sa me i madh grupimi, aq me te pakta piketakimet, pra aq me i pakte numri i gjerave te perbashketa. Nderi marsejez me siguri qe ndryshon me nderin breton, por ky ndryshim eshte patjeter me i vogel se mes marsejezeve apo bretoneve me njeri-tjetrin.

Mbase deshiron te shtrosh çeshtjen : ç'piketakime ka nje sarandiot me nje shkodran ? E kemi diskutuar njehere : jane shqiptare, kane ca cilesi te perbashketa, e tutti quanti.

@Hurbinek

Piketakimet mbeten ponciale, me disa perjashtime te vogla (te cilat bejne te mundur mbarevajtjen e botes. Realisht piketakimet jane sheshbeteja keqkuptimesh pa fund dhe keqdashje pa fund (thene kjo jo vetem per shqiptaret). Shembull konkret eshte edhe cfar ka ndodhur me tema te ngjashme ne kete blog.

 

 

 

Jam absolutisht per zhdukje te Kanunit.

kur nuk e zhduken turqit, dhe enveri, s'ma ha mendia se do e zhduke shteti i kalbet shqiptar i sotshem. sa te kete njerez atje, do te ekzistoje kanuni.

si dhe majft me keto lloj temash, sa me kundershtu monden me shoke (qe qellim e kane te ulin maloket, t'i cilesojne kafshe, e jo te zhdukin kanunin), tek ky blog. se shqiptaret e tjere, nuk e rrujn as per kanun e as per baben e tij. kane prioritete te tjera. te ishte benin manifestime siç dhe italianet e jugut, dalin gjasme, bejne kundra mafies

neqoftese do te besh nje pune te ajrit, futju arshivave franceze dhe gjej, fjalen e Vellait te Napolonit, Mbret i Napolit, perpara napolitaneve me fjalet : Ne shqiptaret ........ etj, etj.

se keto shkrimet me teme kanunin jane mund i kote.

Nderhyrja e Athines shenon ne menyre konvencionale piken kur komuniteti bindet se gjaku i derdhur ka nisur t'i kercenoje mbijetesen dhe mireqenien, dhe e kthen kete bindje ne vendim. Natyrisht procesi duhet te kete zgjatur ne realitet nje kohe shume me te gjate se ajo qe perceptojme permes mitit, por fundja ky eshte mekanizmi i artit.

Keshtu ne pergjithesi pastaj, mendoj se bota eshte ne krize sot pikerisht nga bashkekzistenca* ne rrafsh kohor e arkeologjise se lindjes te se drejtes qe ben filozofi ne France, dhe zbatimi live i Kanunit (ose surrogatos se tij) ne Shqiperi.

*Pardje nje nga lajmet kryesore ne nje te perditshme italiane ishte ai i nje gruaje qe deshiron te kthehet ne burre, por deshiron te ruaje edhe vezoret e saj/tij bashke me nje pjese te mitres. Halli ishte a do ta miratonte zgjedhjen e saj komiteti etik i struktures spitalore.

Ne te njejten dite ne diskutonim lajmin qe familja e atij kriminelit qe hodhi foshnjen nga dritarja kerkonte proven e adn-se se femijes qe te pranonte memen fatkeqe ne shtepi. Dinozauret dhe njerezit shetisin te qete ne te njejtin bulevard vetem ne fletushkat e Kulles se Rojes. 

ne menyre konvencionale

Po mos te behej fjale per Eskilin edhe e besoja.

Keshtu ne pergjithesi pastaj, mendoj se bota eshte ne krize sot pikerisht nga bashkekzistenca* ne rrafsh kohor e arkeologjise se lindjes te se drejtes qe ben filozofi ne France, dhe zbatimi live i Kanunit (ose surrogatos se tij) ne Shqiperi.

S'e morra vesh mire? C'do te thote?...

Kurreshtar, a mund te ma gjesh ate dokumentin ? Ndonje tregues ?

________

@ Finisterre : qasja jote eshte katerciperisht skualifikuese, dhe kjo eshte arsyeja qe asnjeri me mend ne koke nuk ia ve veshin : sa kohe qe ti e ndan boten ne dinozaur dhe njerez, s'kemi gje ne vije. Nje mendje me thote se ne nje kohe tjeter, do kishe hedhur nje firme ne frontin e lagjes per internimin e familjes se keti diteziut, paçka se krimi eshte kryer fizikisht (i provuar ligjerisht) nga vetem nje njeri, ky ditezi.

Dhe paradoksalisht, perbuzjet me te medha ndaj "lumpenit" nuk vijne nga e djathta, nga aristokratet me pjesez "de" perpara, por vijne nga e majta, nga borgjezet e rinj. Ka nje keqkuptim fatal mes diskutimit tejet perçmues te se majtes dhe objektit te ketij perçmimi, shtreses se pafavorizuar.

_______

@ heretik : s'e kuptova mire postimin tend, je teper doreshtrenguar me keto sqarime. OK.

Te rivleresohet Kanuni per inat te komunizmit-me troc se kaq nuk ke cfare thua.Ketu ngrihet muri i larte i karshillekut dhe bjeri sa te duash me logjike.

Rane maskat e kersherive akademike per zbulimin e rrenjeve dhe mekanizmave te Kanunit dhe lidhja e shkurter  Kanun-Komunizem   justifikkon  rigjallerimin e Kanunit, si kunderveprim i natyrshem i shtypjes qe ju be nga totalitarizmi.Ndrekohe kesaj ideje i mbahet iso  dhe cdo kritike, mosaprovim i mendesive dhe rigjallerimit te mbeturinave kanunore, me rezultat tragjik viktimat e radhes,  shikohet  me dyshim si orvajtje steriotipizuese per veriun. Keshtu diskursi per anakronizmin e praktikave dhe mendesive kanunore konsiderohet si nje narrative  qe ka rrezik te kthehet ne  perbuzje krahinore. !!

e BUKUR !

Nderkohe ka  dhe nje narrative tjeter ne ppu, ajo qe komunizmin e shikon si fenomen ekskluziv te jugut dhe qe artikulohet hapur si urrejtje per jugoret. Cuditerisht yshtesit e kesaj narrative jane edhe admirues te thekur te Kanunit dhe justifikues te rigjallerimit te tij sot.

@Hurbinek

Ja pra kete desha te them qe te qenurit shqiptar, dmth te pasurit cilesi te perbashketa (per te cilat as per to nuk biem dakord) realisht eshte preteks per sherre, sepse asnjeri nuk do tjetrin do vetem veten e tij. Ja nje pyetje 1 milion dollareshe: sa gjirokastrite duan me teper Kuksin se sa Gjirokastren? Kur te me japesh pergjigjen jane 12 vete qe i njoh une, atehere flasim per shqiptaret e Shqiprine. Se keshtu llafe pazari per atdhetarine, kur asnjeri nuk do tjetrin, kemi nje shekull qe i degjojme. Rezultati shif e shkruj.   

Ehhh... tha ay plaku, te ndertoheshin urat me qereste.

Me kot se ke folur kesaj radhe, as vete njëri qe e ka zakon ska folur ketu.

Vari qillon, m'u çorr maska. (hej dreq o pune, edhe zhargonin s'e nderrojne disa, pa le te zgjidhnin ca fjale te tjera, e nami te behej pastaj).

Hurbinek, se c'mendon ti per qasjen time eshte puna jote dhe je ne te drejten tende, kurse per ate skenarin e asaj se cfare do te beja une ne nje kohe a ne nje tjeter, po i jap te drejte vetes te kujtoj ketu nje barcalete banale me njerin qe kishte obsesionin (a fiksimin) e llastikeve. Ky tipi gjuante me te gjithe llastiket qe i binin ne dore.

Per t'i hequr mendjen, na thote barcaleta, mjeku perpiqet t'ia hedhe fjalen tek situata kur ky eshte bashke me nje femer.

Edhe ja, i thote mjeku, ti je me te, e deshiron, e ke prane, e zhvesh... po pastaj?

Po, i thote ky me fiksime, e zhvesh, i heq recipetat, i heq mbathjet dhe....

Dheeee..., i thote mjeku gjithe shprese.

Dhe (ketu ai qe tregon e pershpejton rrefimin), vijon i semuri, i heq llastikun mbathjeve ... dhe gjuaj me llastik.

Nje sirene ambulance çan naten komuniste tiranase dhe kaq...

 

P.s. Nese s'e ke kuptuar (se s'i dihet, meqe helbete, mendjen te llastiku si me thene): mos u bej obsesiv. Ose me mire, mbaje per vete, sidomos kur llastikun s'e ke as tendin e as te kane thene qe mund ta perdoresh. Mersi boku!

Hurbinek, qenke dobet nga citatet prej kinematografise shqiptare dhe nga teknika e ndertimit te urave. Ai plaku tha "Ah sikur te kishim ca qereste (ta ndertonim uren)"

Ketu po behen logje sa me s’ka per kuptim te nje fjale te vetme : nder. E si s’paska rendesi menyra se si Shtjefen Gjecovi i hodhi ne leter gojedhenat e Kanunit te Leke Dukagjinit ? Hiq nje fjale e ver nje fjale tjeter s’paska rendesi domethene… Sikur vetem, ka rendesi estetike : e njejta rendesi me estetiken e piktures, ne mos me shume. Shembull i tepert por gjiithesesi : Heidegger pat shkruar nje liber te tere 600 faqesh (edicioni francez), i paperfunduar, si e si te percaktonte me se miri fjalen « Dasein » tek « Sein und Zeit », me metodologjine me te rrepte q’egziston nder filozofe e prape menyra se si Shtjefen Gjecovi… e me the te thashe nuk paska rendesi ?...

Addendum antipastes : pse u quajt Kanuni i Leke Dukagjinit dhe jo Kanuni i Pal Dukagjinit, i ati i Leke Dukagjinit ? S’do mend qe kanuni i paraprinte te dyve, e paraardhesve te tyre, atehere pse u « origjinua » nje stises, nje zotues, nje udhezues, nje autor ne emer te Leke Dukagjinit ? Po e marr si te mireqene se Kanuni ne kohe te Sh. Gjecovit njihej nder popullate si Kanuni i Leke Dukagjinit, por prape pse njihej pikerisht si Kanuni i Leke Dukagjinit dhe jo Pal Dukagjinit psh ? C’ndodhi ne kohe te Leke Dukagjinit ?

Hipoteze number one : mos valle (me duket se gjithe historia Shqiptare duhet paraprire me termat « mos valle »), pra mos valle Leke Dukagjini pat shtrenguar, forcuar, ligjet e asaj kohe ? Per cfare arsye : mos (valle) ka te beje me mosmarrveshjet e tija me Skenderbeun ? Ndonje nisme nga frika per disidence e nje pjese te popullates se vet per bashkepunim me Skenderbeun ? Apo thjesht reagim ndaj sundimit Osman ? Thuhet hera heres se Leke Dukagjini pat luftuar osmanet, pat pasur mosmarreveshje me Skenderbeun, pat luftuar prape Osmanet dhe si perfundim e gjejme ne sherbim te perandorise osmane… Si ndodhi kjo ? Thuhet gjithashtu se pjesa me e madhe e principates se Leke Dukagjinit shtrihej ne Kosove. Sot thuhet se pjesa derrmuse e Kosoves eshte myslimane. Nuk e di se kur pjesa derrmuse e Kosoves u shndrrua ne myslimane (a u shndrrua fare), pak rendesi ka ketu per ketu, por besoj se ne kohe te Shtjefen Gjecovit ishte e njejta gje, pra pjesa derrmuese e Kosoves ne kohe te Shtjefen Gjecovit ka pas qene (tashme) myslimane (neqofte se konvertim ka pasur nuk mund te kete ndodhur as ne te kohe te Shtjefen Gjecovit e as pas tij). Shtjefen Gjecovi lind ne Kosove. Librin thuhet se e pat shkrojtur ne vitet 1910 -1925. Shtjefen Gjecovi i perket besimit katolik. Hyrja e Kanunit te Leke Dukagjinit shkruar nga Shtjefen Gjecovi nis me « Libri i pare – Kisha »… (Hipoteza number one permbante brenda dhe hipotezen number two etj.)

Pyetje me vec : fjala “gjakmarrje” te rrudh temthat e kokes, duket kryekeput e si pa te keq, terrorizem ne drite te diellit. Kur, si qysh e tek ka lind kjo fjale? Per kete s’besoj te kete pergjigje… Atehere si perdoret fjala, termi, gjakmarrje nga protagoniste apo te aferm te protagonisteve apo besimtare te Kanunit? Gjakmarrje nuk do te thote ajermarrje, apo lulemarrje : gjakmarrje do te thote te marresh gjak (e di qe e dini por konsiderojeni dhe nje here : te marresh gjak), por pervec se perdoret me oke e yshtje « bombastike » e si pa te keq nga titujt marramendes te gazetave, fjalen gjakmarrje nuk e has pothuaj fare ne goje "t’idhtareve" te Kanunit e akoma me pak te protagonisteve te « gjakmarrjes ». Nuk thote njeri do shkoj te gjakmarr, madje as do shkoj te marr gjak (shume pak). Gjakmarrja nuk ka forme zgjedhore, gjakmarrja nenkupton veprim e nuk eshte folje, eshte perfundim, eshte akt i kryer, rezultat, nuk perben asnje dyshim, si c’mund te perbeje natyra e hakut. Prandaj dhe simbolika terroriste qe e perndjek. Thuhet « jane familje ne gjak », apo « kane gjak borxh », apo « don me marr gjakun e babes, apo te vllait ». Te hakmerresh eshte e vetmja forme « foljore », e zgjedhueshme. Madje eshte e cuditshme se si egzistojne dy menyra te foluri lidhur me hakmarrjen : u hakmorr (forma u gjakmorr nuk egziston) dhe morri hak. Jane te konvertueshme. Ka nje forme supersticioni ne perdorimin e fjales gjakmarrje, i njejti supersticion si ai i lidhur me perdorimin e fjales zot, nga kultura te tjera, thjesht mendoni anglishten, apo frengjishten, ne shumicen e rasteve fjala zot, perendi, per shkaqe supersticioni nuk perdoret, por eshte gjetur nje menyre tjeter per te thene te njejten gje duke e sugjeruar. Gje qe nuk ndodh ne shqip, nuk ka asnje lloj supersticioni me perdorimin e fjales zot apo perendi, si ne jug si ne veri. Por ka supersticion sa here perdoret, jo perdoret por sugjerohet, fjala-forma-veprimi « gjakmarrje ». Dhe ne varesi te perdorimit te njeres fjale apo tjetres, cel jo pak nga ideologjia, mentaliteti, mendesia, e atij qe e perdor. Duhet me marr hak apo duhet me marr gjak, nuk eshte e njejta gje, si c’nuk eshte e njejta gje kur thuhet « my god » apo thjesht « xhi ». Haku, c’eshte haku ? Besa nuk e di mire c’eshte haku, c’do te thote, pervec se di qe eshte i shumellojshem dhe ka te beje me gjithefare marredheniesh, shkembimesh.

P.S. Pata harruar aperitivin : vere te bardhe (Chardonnay) dhe pjeper Shqiperie... Vijon (e c'me duhej mua thuaj).

Po te ndjek me shume kureshtje, greveshoqerore, por s'po i shoh te qarta tezat qe deshiron te paraqesesh. Mbase je duke pergatitur terrenin dhe do t'i shkoqisesh me vone, por gjithsesi pyetjet qe shtron ti jane ngacmuese.

A i detyrohet lindja e Kanunit mesymjes se hordhive turke ? Pra ishte nje perpjekje per besa-bese mes malesoresh te asaj kohe (ende te pakonvertuar) per te ruajtur "specifiken" e vet dhe mos u perzier me te huajin ? Se ndryshe, mund te kishin pasur Kanun te Gjon Buzukut nja 150 vjet me pas, kur Shqiperia qe nenshtruar. Ose Kanun te Pal Engjellit nja 150 vjet para Lekes, kur Shqiperia s'kishte ende kembe turku ne te.

Pra perse ka nje perkim date me date mes Kanunit dhe ardhjes se Turqve ?

Pika e dyte : si ka mundesi qe Kanuni kishte depertuar aq mire nder malesore sa as konvertimi ne muslimane nuk i beri ta harrojne ? Pra muslimanet e rinj zbatonin nje ligj kristian ? Dakort, kjo lidhet me shperfilljen legjendare te Shqiptareve ndaj gjerave te fese, por perseri, fakti qe ata s'shihnin asgje te keqe ne kete Kanun katolikesh tregon se konvertimi nuk solli absolutisht asnje ndryshim ne vete thelbin e Shqiptarit, pra ne marredhenien e tij me nderin apo normen.

Megjithate, jam kureshtar te di, nese ndonjeri njeh ndonje gje me shume : a ka ndonje ndryshim sadopak te vockel (pra thjesht ndonje nen apo tjeter) mes asaj çfare zbatonin katoliket dhe asaj tjetres qe zbatonin muslimanet ? Se nqs ka, atehere mund te shihnim se ne ç'pike jane bigezuar te dy, dhe kujt i detyrohet ky bigezim.

Dhe diçka tjeter : po kanunet e Laberise qe i permendi I Pakapshmi, ç'parashikonin ne rastet ne hakmarrjeve ? Deri ku shtrihej rreptesia e tyre ?

_____

Se fundi, eshte e vertete se termi "gjakmarrje" eshte i mveshur sot me nje misticizem, dikush e rrethon me nje aureole zbukuruese, e dikush tjeter e sheh si djalli vete mbi toke. Por sidoqofte, folja per kete emer (gjakmarrje) eshte kjo : "me marrë gjak". Nga ç'kam degjuar une, kjo folje nderhynte sa here qe njeri prej paleve ne sherr kishte derdhur gjak, qofte dhe hundet. Kuptohet qe asokohe, pleqesia nuk vendoste ekzekutimin e tjetrit thjesht per nje grusht turinjve (me ca pika gjaku ne kemishe), por ama i fyeri çmonte se ishte ne te drejten e vet, se perveç gjakut qe i kishte dale (nga ku lindte automatikisht e drejta per te marre gjak), ishte dhe fyerja publike (shuplaka, grushti, etj). Kjo bente qe i fyeri mund ta vriste fare tjetrin qe i kishte rene ne shuplake, dhe pikerisht ketu ndizej nje cikel i pafund : sepse familja e viktimes se vrare çmonte pastaj se haku ishte tejkaluar (im bir thjesht sa ia nxori hundet gjak, e ai tjetri ma vret fare, atehere une nuk jam baraz, me ka shkelur ne pjese, do ta vras dhe une). Ketu shkonte pastaj deri ne merzi, sa harrohej fare se per çfare ishte ndezur hasmeria.

Nje rast konkret, ndodhur nja 100 vjet me pare : kishte ndodhur nje vrasje. Nuk e di sesi e ku, gjaku ishte shkembyer ne prona e para. Pra, s'do te kishte me vrasje, çeshtja u mbyll. Por nje dite, vete doraci (megjithese i falur), sheh nje nga kusherinjte e viktimes se vdekur. Ky kusheriri kishte nje thike ne brez. Kur s'te le zoti shendosh, si i thone fjales, doraci i thote kusheririt te viktimes : "kjo thika jote, a e pret m... me nder me thane ?" Ketu, kusheriri nxjerr nje pisqolle dhe e le thes ne vend. U mblodhen serish pleqesia dhe tani u vendos njezeri se doraci e kishte kruar vete dhe kurrfare gjaku s'u kerkua, vete familja e doracit te vrare tha : fale t'qofte gjaku se djali yne e ka lype vdekjen me kamb' kali.

Tani e perfytyrojme shume mire se nuk jemi aspak ne kesi kushtesh disi romaneske, dhe sot ska kurrfare pleqesie e kurrfare vetepermbajtje, por tjetri jo vetem qe te vret, por te vret, te djeg, ta humb kufomen, ta sakaton (krejt e ndaluar ne psikiken shqiptare, deri tek vete Homeri i cili s'eshte aspak miqesor me Akilin qe perdhos kufomen e Hektorit). Pra ka nje shembje te te gjithe penguesve a frenuesve (inhibiteurs) psikike, ka thjesht nje shfrim pulsionesh. Dhe kjo, le te jemi te qarte, eshte shembullore si ne Vlore e ne Tropoje, si ne Durres e ne Librazhd.   

Per fjalen "gjakmarrje" : jo i mveshur me misticizem Hurbinek, thjesht supersticion. Ja nje shembull nga Wikipedia (u pa puna nuk ben dot pa te) por po e ve me se shumti se eshte citim i nje fjalori te denje (ndryshe keto te wikipedias duhen pare nga me shume se dy here) : "Dans la préface du "Dictionnaire des superstitions " édité chez Albin Michel, il est expliqué que le terme superstition provient du latin superstitio de "superstite" désignant le soldat resté debout après le combat, évoquant ainsi ces croyances ayant survécu aux religions, aux révolutions, à la modernité, à la physique ou à la médecine, à l'oubli et à l'outrage du temps.">< "Ne hyrje te "Fjalori i supersticioneve" botuar nga Albin Michel, shpjegohet se termi supersticion rrjedh nga latinishtja superstitio, prej "superstite" qe percakton ushtarin e mekembur pas betejes, duke ju referuar ne kete menyre besimeve qe u kane mbijetuar feve, revolucioneve, modernitetit, fizikes apo mjekesise, harreses apo "prishjeve" te kohes."

...nje ushtar ndenjur me kembe pas betejes... E c'shikon ky ushtar i gjalle pas betejes ne mos qofte gjaku i te vdekureve? Po ka dhe me, a nuk i shkon i gjithi paragraf Kanunit?

 

Po, ne kete kuptim, po. I tille si "mbijetues", po. Kalojne lloj-lloj kombi e ideologjie (turq e serbe e italiane e gjermane e komuniste) dhe Kanuni rri ne kembe duke pare fushen e te vdekurve, siç thua ti. Tani, eshte normale qe te shtrojme pyetjen : perse ? A (na) ka hyre shume thelle ?

Et la question qui tue : a jane Shqiptaret qe e kane fabrikuar Kanunin, apo Kanuni qe i ka fabrikuar Shqiptaret ?

bof, erdha me vones te fusja dhe une nje te shame (se u be e modes ketu pa lexuar fare ça shkruan hurbi i fusim nje te shame par default hurbitnje nga nje e pastaj ne kor  ;ua mami na u peshtir peshku )ty hurbo,po nuk len radh skuthat rrin si ne radhen e vajgurit kush te vij i pari mo,,,,

à part ça, po qe se ti ke deshir te heqesh nje paralele midis kanunit dhe mithollogjise(greke,nuk e di pse ne e quajm greke ndekohe qe pretendojm se geqerit jane me orgjin pellazge e per rrjedhoj shqipo) besoj se kesaj te fundit po i ben nder,sepse mithollogjia duke qen se eshte nje mega-perralle (enddra)qe i shikonin greqerit ne diell,dashka te krahasohet me kanunin ton qe ishte(esht) diçka me e prekshme me reale,,,

nejse duke besuar se shqiperia eshte ne qender te botes,athere peshku ne qender te shqiperise dhe kanuni ne qender te peshkut .

en fin, shkrimi yt me pelqeu shume,

Berthama e Kanunit : Kanuni, ne thelb a ne thalb, nuk eshte gja tjeter vecse reciprocitet, marrie e dhenie, dialektike (kuptimi Hegelian : levizja reale e frymes –shpirtit- ne marredhenie me te qenit – e me tej ne marredhenie me tjetrin). Asgje me shume e asgje me pak, ne thelb. Marredhenie ! Thelbi i Kanunit perfaqeson as me pak e as me shume dialektiken me te paster, e si e tille me te rrepte, qe egziston e qe mund te egzistoje (ne kohe te koheve e per sa kohe nje njeri nuk eshte as me shume e as me pak, hic, se nje njeri tjeter) :

LIBRI I TETET

NDERA

KRY I SHTATEMBDHETET

NDERA VEHTJAKE

 

Paragrafi 593. Kanuni i Malevet te Shqypnis nuk e vecon nierin prej nierit. „Shpirt per shpirt, se duken e fale Zoti.”

 

Pjesa e dyte „Shpirt per shpirt, se duken e fale Zoti.”, vene ne thonjeza nga Gjecovi, kam nje dyshim se mos eshte shtojce e Gjecovit vete. Lidhesja „se” (se duken) eshte interesante gjithesesi po ta marrim si te mireqene : nuk thote „se jane” por „se duken”, pra dukuri, pamje, aparence. Qe i bie te nenkuptoje dicka te tipit : „ Dukem pra jam.”, e jo „Mendoj pra jam.” „Dukem pra jam” eshte me thelbesore, parimore, akoma se „Mendoj pra jam”, i paraprin kesaj te fundit. Mjafton te dukesh, packa se mendon a s’mendon, qe te jesh. Nejse.

 

« Kanuni i Malevet te Shqypnis nuk e vecon nierin prej nierit. » Pra nuk e dallon nierin prej nierit (theksi te « e »). Mund te duket pompoze por gjithesesi ne historine moderne nuk shoh ekuivalence tjeter pervec se ajo e Revolucionit Francez ne lidhje me « suffrage universel » (vota e lire, pra per te gjithe, universale, pa dallime si c’ishte zakon deri atehere midis pronaresh, aristokrate e fisnike, e te tjereve + harta e te drejtave te njeriut) specifika e te ciles ishte : te gjithe njerezit lindin te barabarte (harta e te drejtave te njeriut). Kush nuk eshte dakort me kaq s’ka asgje per te te diskutuar. Duhet pasur parasysh se kjo ndodhte te pakten qe ne shekullin e 15 ne Shqiperi, kurse Revolucioni Francez eshte i viteve 1789-1794. Dikush foli per Kodin e Napoleonit si baze e legjislacionit modern te te gjithe botes : Kodi i Napoleonit eshte Kodi i pregatitur nga Revolucioni Francez qe nuk u votua dot ne kohe te revolucionit per shkak te trazirave, por qe u votua me arrdhje te Napoleonit, specifika e tij me e rendesishme ishte « suffrage universel », gje qe i sherbeu Napoleonit te merrte pushtetin (shkurt : ardhja e Napoleonit ne pushtet i detyrohet votes se lire (vetem per burrat gjithesesi), si rrjedhoje e barazise se tyre, tashme nuk ishin vetem aristokratet e fisniket qe mund te votonin por te gjithe burrat, gje qe i sherbeu Revolucionit Francez te shfuqizonte monarkine – qe e mbanin ne kembe aristokratet, vota e tyre - per te vendosur Republiken, me pas Napoleonit te merrte pushtetin… e me vone te behej « diktator » - nejse qe ketu eshte histori tjeter e shume e gjate). Madje dhe Kushteta Amerikane si e dyta kushtetute « demokratike » ne bote i vjen anash kesaj thenies se Kanunit sepse ne kohe te vendosjes se saj nuk permbante asgje qe i perafrohet « mosvecimit te nierit prej nierit »…

 

« …nuk e vecon nierin prej nierit », ka vecorite e veta. Shume mire mund t’ishte thene « te gjithe njerezit jane te barabarte me njeri tjetrin ne sy te Kanunit », si c’ndodhi ne sy te ligjit ne Revolucionin Francez. Kanuni thote « nuk e vecon nierin prej nierit ». Jane « sinonime » deri diku, por jo tamam. Fjala « vecon » ndermjet nierit e nierit tradhton pikerisht karakterin e vecante te cdo nierit. Tjetri si krejt i huaj, por/dhe i njejte. Ashtu si « te gjithe te barabarte » denoncon pabarazine, padrejtesine. Me duket se ate qe nenkupton fjala « vecon » eshte nje lloj skepticizmi, jo nje lloj por tamam « skepticizem ». Se tjetri packa se « krejt  i huaj e i njejte », duhet te jape pikerisht provat se eshte i njejte e pra jo me i huaj, nga ku rrjedhin te gjitha regullat e tjera te reciprocitetit ne Kanun ne ndihme te asaj qe te gjithe te jene te njejte, porse krejt te huaj, te vecante (rregulli me simbolik ne Kanun eshte ai i ardhjes se mikut ku i zoti i shtepise ja leshon vendin e tij mikut, ka shndrrim pozicionesh, reciprocitet, marrje dhenie, e shume rregulla e ligje te tjera te cilat per mungese kohe nuk i shqyrtoj dot, por qe ne thelb nuk tregojne gje tjeter pervec se krijimit te mundesise se marredhenies me tjetrin – edhe nje gje : a e dini per shembull se pse dy njerez kur takohen i japin, shtrengojne, doren njerin tjetrit ?... Per te dhene proven, per te treguar, se nuk mbartin nje thike ne dore.)

 

Gjithemone per shkurt se gjerat jane kaq te nderlikuara e komplekse sa do te duhej nje jete e tere ne mos me shume per t’i shqyrtuar : « Mos i bej tjetrit ate qe s’do te doje te te bente. », « Vepro ne menyre qe tjetri te mos jete asnjehere nje qellim por nje fund (jo fund grash he). » (cituar nga kujtesa), e mund t’i marresh me radhe te gjitha imperativat e Kantit, te moralit te zakoneve. Te gjitha kane eko ne thelb te Kanunit, jane berthama e Kanunit, packa se te sugjeruara ne me te shumten e rasteve, pra jo rregulla te fjalezuara.

 

Tjeter vecori e Kanunit : gati gjithmone dialektika qe luhet eshte ndermjet nierit dhe nierit (pervec se luhet ne brendesi te nierit), qe do te thote ndermjet jo me shume se dy vetesh (miku e i zoti i shpise per shembull), packa se nieri si abstraksion i pershtatet gjithekujt. Pra nuk ka pergjithesim si c’eshte thenia „te gjithe jane te barabarte”. „Te gjithe jane te barabarte”, pra nuk ka hierarki ne pergjithesi, ligji sundon mbi te gjithe, eshte i njejte per te gjithe, ligji nga lart, nga instancat qeverisese. Kurse refuzimi i hierarkise ne Kanun nuk eshte e njejta gje, ka nje hierarki ne Kanun per shembull i zoti i shtepise ngelet i zoti i shtepise, porse kur i vjen miku i leshon vendin (e humb hierarkine per nje moment), refuzimi i hierarkise ne Kanun behet me shndrrim vendesh prandaj dhe thuhet „shpia e shqyptarit eshte e Zotit dhe e mikut” (nuk e kam tamam te qarte se kush eshte Zoti ne fjale, Zoti perendia apo Zoti i shtepise). Gje qe do te thote se ligji i lihet nierit ta zhdervjelle, te jete zot i ligjit, pra te jete autonom (veteligj), e qe mos te jete „veteligj” ne kuptimin diktature (bej c’te dua), ka shndrrim vendesh me mikun. (E perseris edhe njehere se per tju shkuar ne fund ketyre gjerave duhen kohe e harxhe.) Shenim : “mbinjeriu” Nicean thuhet nga interpretuesit, nuk eshte gje tjeter vecse nje njeri autonom, qe ben ligjen e vet. Mbyllje shenimi se interpretimet e mepasshme te cojne larg. Hapje kllapash (Kanuni ka ne thelb disa nyje : barazine, vecorine – pra individualitetin, autonomine – si dhe zhvendosjen e hierarkise (dyfytyresine), gje qe mund t’u sherbeje, ne trajta politike, te gjithe spektrit politik, qe nga anarkistet, anarko-komunistet, e deri tek, duke kaluar nga qendra, me te rreptet liberal-konservatore. Qe do te thote se mund t’u mbijetoje, perderisa ka ne baze te gjithe spektrin politik, mund te shtjellohet, apo zgjedhohet tamam si folje, nga te gjitha ideologjite sundore…) mbyllje kllapash.

 

Edhe nje gje ne trajta skicore ne lidhje me dialektiken midis dy vetesh ne Kanun : perderisa dialektika luhet ndermjet dy vetesh, gati gjithemone, kjo tregon dhe veshtiresine per te njohur (mirenjohur), per te qasur, te tretin. I treti eshte ai qe mund te gjykoje ne rast konflikti per shembull midis dy te pareve, dhe nuk eshte cudi fare qe pushteti i trete eshte gjyqsori. Pushteti ligjor, pushteti vendor, dhe pushteti gjyqesor. Duke qene se dy te paret (ligjor e vendor) perqenderohen te nieri, si autonom, dhe me shndrrime vendesh ne marredhenie me tjetrin, ngelet mirenjohja e pushtetit gjyqesor. Nuk ka sesi te ndash, vecosh gjyqesorin, kur ligjori e vendori jane te pandara. (Shikoni historine e ndarjes se pushteteve.) Pra kur ligjori e vendori jane te perbashket, te pandare, patjeter q’u perngjitet dhe gjyqesori. Kur sundon skepticizmi thjesht ne lidhje me tjetrin, me te dytin, imagjinoni skepticizmin per nje te trete.

 

Besa : eshte nyja e dyte me rendesishme e Kanunit. Besa nuk eshte vetem fjala dhene, besa eshte fjala e dhene e lidhur me veprimin. Kur jep besen jep fjalen se do te veprosh ne nje fare menyre. Besa eshte edhe veteligj edhe vetegjyq. Po e bej didaktike fare : ligji eshte fjale, ose fjale e shkruar, kurse gjyqi te shtrengon per veprim ne baze te fjales. Besa : veteligj e vetegjyq. (Jo me kot konfliktet ne Kanun marrin fund me bese, perkohesisht a perfundimisht.) Madje po te shkosh me tutje « kur je ne bese te dikujt je ne mbrojtje te tij », besa luan dhe rolin e policise. Etj. Etj. Kushteta e Shqiperise shume mire mund te ishte quajtur Besa e Shqiperise e jo Kushteta e Shqiperise (per pak krenari Shqiptare). Fjala Bese ka te gjitha trajtat, nyjet, dometheniet e nje kushtetute, madje ka dhe nje me shume neqofte se rrjedh nga folja « besoj ». Kushtetuta jane ato ligje qe percaktojne veprime ne te cilat beson nje popull i tere, vecse besimi ne te nuk eshte domethenie e brendshme e fjales kushtetute, por eshte paragraf me vete.

 

Nejse. Etj. Etj. Nuk i cek dot te gjitha… Kisha dhe plot anekdota si per shembull ajo se perse „gati sa nuk zihen e grinden shqiptaret” per te paguar kafen apo birren kur shkojne ne lokal?

Greve, greve, na ke dhene material te mjaftueshem. Thjesht u ndala (qe do ta lexoj pastaj) ne fjalen e Gjeçovit "se duken". Ka nje keqkuptim : "duken" nuk eshte folje ne kete rast (kur e krahason me "jane") por eshte emer : dukjen (duken). Ne Malesi, "dukje" thuhet "duke" (shqiptimi : theksi tek u-ja hundore). Pra Gjeçovi po thote : shpirt per shpirt (si thelb, si njesi qe te gjithe e kane) sepse dukjen e jep Zoti. Pra njeriu do te jete i barabarte me tjetrin si shpirt, si nje dhe i pazevendesueshem, dhe jo nga dukja (i madh, i vogel, i pashem, i shemtuar, i pasur, i varfer), dukjes s'ke ç'i ben, thote Gjeçovi, eshte nje e dhene nga Zoti. Shpirti eshte ne kete rast fryme, si kur themi : 10 euro per fryme. Per koke. Per njesi.

Me poshte ti e sqaron mire çeshtjen e barazise (nieri s'dallohet prej nierit)...

à plus.

Parimi barazise ne Kanun nuk eshte universal.Kisha dhe njerzit e saj  perfaqsojne  nje nje hierarki te privilegjuar qe perjashtohet nga fuqia detyruese e te drejtes doksore/zakonore.

Femrat jane nje kategori sociale me pozite te nenshtruar dhe Kanuni per ato parashikon vetem detyrime dhe asnje te drejte(ne familje, ne raportet e pronesise dhe jeten e bashkesise).Po ta shikojme ne kontekstin e kohes, dy polet, hierarkia kishtare e privilegjuar dhe kategoria femrore e neshtruar, jane ne perputhje me filozofine mesjetare dhe nuk mund te presesh me shume. 

 

Gjynah qe femrat (e b-logut) e braktisen debatin kaq shpjet e kaq lehte. Sepse tragjedia e Atrideve (perkatesisht Orestia e Eskilit) ka sherbyer si zanafille per shume interpretime, ndikime, orientime (mjafton te mendosh “Lindjen e tragjedise” se Nices, apo dhe Shakespearin qe me tallje e quanin “Eskili i vogel”, por me e rendesishme akoma jane ata te shumtit, mendimtarre e ku di une, e tjere qe nxjerrin konkluzione). Ajo qe luhet te “Orestia” e Eskilit, nuk eshte vetem triumfi i se drejtes aterore mbi te drejten amtare (gje qe eshte bere thagme, klishe tashme). (Shenim : ne Kanun, per ata qe marrin mundin ta lexojne, vija familjare e grues, kushrinia, quhet gjini – per momentin s’po e gjej dot paragrafin ku thuhet kjo. Thjesht per te heq nje paralele me fjalen gjine (gjinekolog per shembull), nga greqishtja gûne – grua...)

 

Embelsire matematikore : te “Orestia” (trilogji e Eskilit) ndodhin gjithesej tre vrasje brenda gjakut, Ifigjenia, Agamemnoni, dhe Klitemnestra. Plus Egisti, por Egisti packa se gjys-vella me Agamemnonin nuk hyn tamam te e njejta vije gjaku, eshte si te thuash gjys vije gjaku. Neqofte se konsideron vrasjet ne vije gjaku rezultojne dy vrasje femnash (Ifigjenia e Klitemnestra) e nje vrasje mashkulli (Agamemnoni). Meditoni se pse gjaku i grues ne Kanun, vlen gjys gjakut te burrit ; nuk e di sa lidhje direkte (a fare) ka Kanuni me Orestine, gjithesesi ne Kanun gjaku i grues vlen sa gjysma e gjakut te mashkullit, burrit. Ne rast per shembull se ke gjak per me marr e nuk mund te hakmerresh te meshkujt (ta zeme per shembull se mashkulli i vetem i familjes ne borxh gjaku hupi, u zhduk per nje arsye a nje tjeter), per te shly gjakun e nje mashkulli duhet me vra dy femna pasi gjaku i tyre vlen gjys. Sidoqofte, ekuacioni i Orestise eshte me i nderlikuar se kaq per shkak te Egistit. Nuk dihet mire kush e vrau Agamemnonin : hera heres Klitemnestra thote e vrava me ndihme te dashnorit, si dhe e vrava vete, dhe te njejten gje thote dhe Egisti, kur i duhet te luaje rolin e triumfatorit per t’u bere mbret thote e vrava une, here tjeter thote e vrava me ndihme te se shoqes, dashnores sime. Vrasja e Agamemnonit eshte e paqarte, faji eshte i dyfishte e i ndame pergjys ndermjet Klitemnestres dhe Egistit. Pse kaq paqartesi ne lidhje me vrasjen e Agamemnonit? Kush e vrau si perfundim, Klitemnestra apo Egisti, apo te dy bashke? (Pyetje shtojce : perse Agamemnoni nuk u ndoq nga Erinite per vrasjen e se bijes se tij?) Sidoqofte kjo sherben si shembull per ate fjalen me nje gur dy zogj, qe ka si kunderpeshe fjalen me dy gure nje zog. Nuk jam teper i afte ne matematike por ekuacioni eshte ky : dy vrasje femrash (Ifigjenia e Klitemnestra) per nje vrasje mashkulli (Agamemnoni), nje vrasje nga dy (Agamemnoni vrare bashkarisht nga Egisti e Klitemnestra...), dy vrasje per nje (Egisti e Klitemnestra vrare nga Oresti per t’u hakmarre ndaj Agamemnonit), plus apo minus nuk e di mire, gjys gjaku i perbashket i Egistit me familjen qe po peson gjeme, plus apo minus prape dy vajzat e tjera te Agamemnonit dhe Klitemnestres, motrat e Orestit, qe jane ende gjalle, Krizothemis dhe Elektra, te cilat asgjesojne njera tjetren perderisa njera eshte per falje te s’emes e tjetra per ndeshkim (po shenoj ketu dhe faktin se familja e Agamemnon-Klitemnestres ka kater femije : 3 femna e nje mashkull dhe se ne total me babe e nene, i bie 2 meshkuj -Agamemnoni e Oresti - dhe 4 femna -Klitemnestra, Ifigjenia, Elektra dhe Krisothemis - ; gje qe ndjell nje tjeter raport 1 me 2 plus te panjohuren gjysmake Egistin). Hajde ekuacion hajde. E pastaj hakerrehen kunder kanunit qe thote : “Kanûja e malevet nuk njef uhà me shtojca fitimesh (Fajde).”Per bese ma ka enda t’i vete ne fund ketij ekuacioni vecse pertoj. Gjithesesi, nje a dy konkluzione, qasje, ne drite te epokes moderne po tundohem t’i nxjerr. I pari i thjeshte fare : se gjithçka eshte luajtur ne kurriz te grarise, se femnave. I dyti eshte me i nderlikuar : kam pershtypjen se emblema, simboli i feminizmit, nuk mund te jete tjeter perveç se Klitemnestra. Ka nje hapsire simbolike te pashoqe, per t’u shqyrtuar, te ajo qe luhet rreth personazhit te Klitemnestres, rreth paqartesise se vrasjes se burrit te saj, dashnorit te saj, hakmarrjes ndaj vrasjes se vajzes se saj Ifigjenise etj. etj. Pastaj mos harroni se Klitemnestra eshte gjysmotra e Helenes se Trojes, tjeter personazh femeror qe pat lene burrin e saj per nje dashuri tjeter, apo Parisi e pat rrembyer, e per shkak te se ciles (per shkak te saj a jo?) u shojt nje popull i tere?  Porse Klitemnestra mbart ne gjirin simbolik te saj nje mundesi vrasjeje, a eshte feminizmi i afte per te mbrojtur nje ide te tille? Ndermjet perzgjedhjes se Helenes ose te Klitemnestres, si simbol i feminizmit, luhet dicka si romanticizmi kunder tragjedise.  Nejse spo kembengul se do me thone c’ne ti te gjesh simbolet e feminizmit.

@Hurbinek : dakort me ate qe thua per "se duken", ndryshojne ca nga ajo c'thashe une por gjithesesi paragrafin e kisha "me dyshim" per hijeshi te krishtere, gje qe e konfirmon me shume akoma ajo qe thua ti.

@Shpirto : leri "kishat e xhamijat", keto jane historicizma, qe kane rendesine e tyre por fare per ato ç'ka po flisja une. Pastaj sa per kishen, e ke ne Kanun te bardhe ne te zeze se kisha s'hyn ne pune te gjakut a te beses. Qe kanuni eshte ne perputhje me mesjetaren, e ne mos qofte me primitiven, a arkaiken fare, s'do shume mend por nuk eshte, apo perben, argument per asgje. Eshte nje konstatim i thjeshte. Plus me duket se nuk lexove gje fare nga ato qe shkrojta me siper. Sa per femrat pastaj eshte tjeter gje, lexo me siper po deshe. 

Eshte e qarte se humbesja e madhe (le grand perdant) ne kete histori, jane grate. Kjo eshte pika me e erret e Kanunit.

Nga njera ane, ai i "shenjteron" ne rangun e se paprekshmes (gruaja s'preket, madje edhe vete burri ne shoqerine e saj), e nga ana tjeter, i trajton si te paafta qe te kene qofte dhe nje fjale te tyren.

Por kjo vlente, me ç'shohim nga ngjarjet historike, vetem per ato gra qe kishin nje burre mbi krye, se per ato gra qe iu kishte vdekur burri, ato mund te ngriheshin deri ne zonja shtepie dhe t'i drejtonin te gjitha punet (nena e Ahmet Zogut, nder te tjera). Kanuni, si çdo tekst i moçem (bibel e kuran e gjera) eshte plot me kundershti.

Per te rimarre idene e greveshoqerore ne lidhje me simbolin e femres, me sa di une, eshte Helena ajo qe e mban pishtarin ne dore. Klitemnestra nuk para permendet aq shume dhe s'eshte ndonje burim frymezimi. Tek Helena, grate gjejne : bukurine (qe duan apo s'duan gocat, eshte tipari i pare qe Zoti iu dha), lirine (Again e kishte me pahir, ndersa sapo iu dha zgjedhja, vajti me Parisin), aventuren (Bonnie & Clyde, psh, eshte nje riperseritje e Parisit me Helenen, me ty gjer ne vdekje). Ajo qe te ben pershtypje, eshte qyteterimi trojan qe duket qarte, Homeri e dashuronte. Ne te gjitha pershkrimet e tij, Homeri mban haptas krahun e trojaneve kunder Grekeve te cilet shfaqen mizore, hakmarres, dinake. Kur Priami therret Helenen per t'i bere pyetjen perfundimtare : deshiron te rrish ketu, ne Troje, apo te kthehesh tek Greket, ai e ve Helenen perpara lirise se vet te zgjedhjes, dhe ne njefare menyre, Priami kryen ate qe Shqiptaret e Malesive (ne Jug e ne Veri) e kane pasur njehere e nje kohe : kur miku hynte brenda, ai ishte i mbrojturi i te zotit te shtepise deri ne vdekje.

Helena vendos te rrije. Megjithe paralajmerimet e Kasandres e cila shihte zi e gjak gjithandej, as Priami, as Hektori e as Parisi nuk e keqtrajtojne Helenen per ta kthyer tek Agai. I rrine besnik fjales se dhene. Per nje grua.

Me kete dua te them diçka : Kanuni vertet mund te jete i ndikuar (madje drejtperdrejt) nga mitet greke, por kam frike se ishte tashme i infektuar me "mesimet" e Mesjetes ku dihet shume mire se eshte periudha ku gruaja ka perjetuar ditet me te keqija. Kudo ne Europe, Mesjeta ka qene e tmerrshme per grate. Kjo, besoj une, ka qene arsyeja qe gruaja peson ne Kanun nje ulje statusi ne krahasim me periudhen antike.

Sa per frymen qe solli Kanuni ne Shqiperine e shekullit 14-15, eshte e pamohueshme qe kjo vleresohet pozitive, me ato qe permendi me lart greveshoqerore (barazia ndermjet njerezve, pa lajle-lule, nderkohe qe ne viset franke te asaj kohe nuk flitej per kurrfare barazie as mes burrave).

Nje udhetar francez ne vitet 1908-1909 ndalet ne nje kulle ne veri, te kaloje naten. Shkon tek prijesi i fshatit (zonave perreth). Dhe e pershkruan jo si nje bej fushash (si ne Jug, ku kishte si prone edhe bujkrober fshatare), por thjesht si nje i barabarte mes te barabartesh, vetem se ne raste luftrash, gjaqesh, vendin e drejtonte ai. Thote se fshataret qe i kishin shtepite perreth kulles, nuk ishin te varur prej tij, gjithsecili kishte tokat e veta dhe shtepine e vet qe i punonte si te donte. Por ne raste aleanca e sulmimesh, prijesi veshte rolin e vet prej drejtuesi dhe therriste bashkefshataret ne lufte. Keshtu, thote francezi, kishte aty nje lloj situate te çuditshme : te gjithe njerezit te barabarte, pa lidhje varesie apo nenshtrimi, por me nje prijes me raste.

Kjo lloj fryme nuk eshte njohur ne Europe, ku feudali kishte gjithçka dhe bujkrobi asgje. Nuk flitej per barazi. Aristokrati ishte qe nga lindja. Ishte pak a shume si Hindute e sotem me kastat e tyre te palevizshme.

Feministet, per ta mbyllur, jane nuk e di si jane. Nje mikeshe e imja franceze, feministe e flakte, kishte varur nje parulle ne xhamin e pasme te makines, ku shkruante : "Te duash te jesh e barabarte me burrat, eshte mungese ambicje". Se ku donte te shkonte me kete, s'di gje. Eshte ende e pamartuar (e paçiftosur e kam fjalen) 

@greva,

Dija eshte force qe vjen prej arsyes/argumentit dhe jo arrogance.

1.Parimi barazise (Kanuni nuk e vecon nierin prej nierit )  reflekton te drejten zakonore te sistemit fisnor,te  bashkesise primitive (shkembimi gja me gja/ mall me mall)  edhe pse ne realitet , ne zonat ku Kanuni shtrinte ndikimin e tij, kishin depertuar elemente te marredhenieve  feudale dhe, rrjedhimisht , raportet e pronesise kishin konfiguruar hierarkine sociale.Ne kete hierarki, privilegjohet Kisha dhe Dera e Gjomarkut (qi isht themeli Kanuse, ka tager 500 grosh per cdo vrase-Nye i njeqindepesedhjetet)

Edhe pse Kanuni mbart nje fryme barazie te bashkesise primitive, patriarkale dhe fisnore,depertimi marredhenieve te reja te pronesise nuk mund te mos linte gjurme.Keshtu ne Kanun permenden fshataret bulg/bujq dhe argate.Ne kushtet e raporteve  te reja te pronesise, barazia me teper eshte e shprehur sesa reale.Te gjithe jane te barabarte por disa (Kleriket, bajraktaret) kane ca te drejta me shume. 

2.Parimi barazise zbatohet vetem ne linjen e gjakut (te gjithe jane te barabarte ne gjak) dhe  eshte pak kuturisje romantike te thuash qe kete barazi qe Kanuni e sanksionon qe ne shek e 15 (!) (nieri nuk vecohet nga nieri ) nuk e parashikon as Kushtetuta Amerikane!! kur dihet qe ne kete kushtetute eshte shkruar e zeza mbi te bardhe se "te gjithe njerzit jane te barabarte ne dinjitet" dhe dinjiteti behet themeli natyror i barazise ne te drejta dhe para ligjit.

Krahaso tani gjakun si themel i te drejtes zakonore me dinjitetin si themel i te drejtes civile.Brazia primitive nuk e rivalizon dot barazine moderne vetem per shkak te origjines me te hershme.

Pastaj te tregohemi pak skeptike dhe mos ti japim kaq krahe fantazise sepse keto formulime (nieri nuk vecohet nga nieri) jane te Gjecovit ne fillim te shek.20.

3.Lidhur me figuren  Klitemnestres eshte pak e sforcuar perpjekja per ti dhene asaj nje status simbolik ne narrativen e feminizmit.Edhe pse nuk mungojne analiza dhe ese te tilla, kjo figure gruaje ka shume gjak dhe korrupsion ne vetvete per t'u kthyer ne nje simbolike te feminizmit. Eshte e vertete qe ajo simbolizon gruan plot ambicie dhe vullnet per pushtet, krahasuar me Penelopen e bindur dhe pasive, eshte e vertete gjithashtu qe fundi i saj tragjik shenon fundin e "lisit tamblit" si mbartes i pushtetit dhe elementeve te matriarkatit ne demokracine greke, por , ne vetvete, ajo nuk eshte ndonje model emancipimi. Gra te tilla ambicioze, te veshura me pushtet, ka sa te duash kronika e Bizantit (Teodora, Irena) por shkelqimi dhe ngjitja e tyre ne pushtet eshte tregues i parimit te trashegimnise se pushtet brenda elites sunduese.

4.Edhe figurat e mitologjise greke (Medea, Athina, Antigonea, Elektra, Helena, Klitemnestra) jane nje tablo e ndritshme e antikitetit grek por jo nje realitet i polisit grek. Demokracia greke e Polisit perjashton nga te drejtat grate, te huajit dhe sklleverit.Grave ju rezervon nje status te neshtruar ndaj burrave dhe dallon tre kategori: grate e martuara, me rol te spikatur ne familje, konkubinat-prostituta te varfra dhe heterat, prostitutat e luksit.

Kesisoj, "infeksionin" lidhur me poziten e gruas, Kanuni nuk e ka marre ne Mesjete, por qe ne origjinat e tij qe reflektojne edhe ndikimet e kulture antike greke.Misogjinia eshte produkt made in greece.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).