Poeti i shquar amerikan i shekullit tё 19-tё, Henry Wadsworth Longfellow (1807 – 1882), botoi me 1873 vёllimin e tretё tё veprёs sё tij me poezi Rrёfenja tё njё Hani ndanё Udhёs, ku pёrfshihet edhe njё poemё pёr heroin tonё kombёtar Gjergj Kastrioti.

Mё 1916 Fan S. Noli e pёrktheu kёtё poemё nё gjuhёn shqipe dhe e botoi nё njё vёllim mё vete nё Boston tё Shteteve tё Bashkuara.

Botimi i Nolit hapet me kёtё dedikim ndaj Faik Konicёs:

“Faik Be Konitzes,

Leronjesit te gjuhes aterore

Dhe kaloresit te kryqesates kombetare

Si shenje nderimi,

I dedikon kete vepre

Nje shok armesh.”

 

Mё pas Noli bёn njё parathёnie pёr botimin e poemёs, ku jep disa nga motivet qё e shtynё pёr tё pёrkthyer e promovuar kёtё vepёr letrare:

                                                                              PARETHENIE

Mungimi i librave ne gjuhen tone me shtyri te themelonj LIBRARINE POPULLORE me qellim qe t’u jap bashkatdhetareve te mi ca vepra te zgjedhura nga letretyra e perbotshme. Nisa dyke botuar “Skenderbene” e vjershetorit amerikan te degjuar Henry Wadsworth Longfellow. Kjo vjershe eshte nofta me e bukura qe eshte shkruar ne nje gjuhe te huaj per trimin tone kombetar dhe meritonte vendin e pare ne mes te vellimeve qe kam ner ment te nxier ne shesh per kendonjesit shqiptare. Vjershen e kam kthyer lirisht, sikunder do te shohin me nje here ata qe dine inglishten, dyke u-perpjekur te mos largohem shume nga teksti dhe dyke perdorur masen dhe rithmin e kengeve tona popullore. Kam shprese qe Shqiptaret do te me perkrahin, dyke blere vellimin e pare qe te munt t’a vazhdonj pune qe nisa dhe te botonj disa libra te tjera qe jam dyke gatitur.

                                                                                                                                                                     F. S. Noli.

Boston. Mass., 30 Gusht, 1916.

 

Parathёnia ndiqet nga njё “hyrje” nё tё cilёn Noli vё nё pah disa fakte mbi jetёn dhe veprimtarinё e poetit amerikan si edhe mbi poemёn nё fjalё:

                                                                               HYRJE

Vjershetori amerikan Henry Wadsworth Longfellow lindi ne Portland. Me., me 1807 dhe vdiq ne Cambridge, Mass., me 1882. Passi mbaroj studimet e tij universitare, sherbeu disa vjet si professor i gjuheve te gjalla ne Bowdoin College, ne Brunswik, Me., dhe pastaj qe me 1836-1854 ne Harvard University. Veprat e tij me te degjuara jane Evangeline, Hiawatha, Tales of a Wayside Inn dhe nje kthim i bukur i Komedise Divine te vjershetorit Italian Dante. Skenderbeu ndodhet ne vepren Historira te nje Hani Afer Udhes (Tales of a Wayside Inn). Ne kete vepre vjershetori na tregon nje vjershetor, nje theollog, nje shtudent, nje muzikant, nje Cifut nga Spanja dhe nje Italian nga Sicilia, qe jane mbledhur ne nje Han dhe qe rrefejne cilido nga nje histori per te shkuar kohen gjer sa te vinje ora e gjumit. Historin’ e Skenderbeut e rrefen Cifuti i Spanjes. Vjershetori amerikan zgjodhi episodin me dramatik te jetes se Skenderbeut si subjekt dhe na dha nje vjershe, e cila bashkon te gjitha cilesite qe i duhen nje kryevepre. Ikja e Skenderbeut pas luftes se Nishit, vrasja e Qatipit, kthimi i tij ne Shqiperi, hyrja e tij ne Kruje, zaptimi i forteces me fermanin e rreme qe i mori me pahir Qatipit, ngritja e flamurit kombetar dhe gezimi i popullit per clirimin e atdheut nga zgjedha e huaj pershkruhen me nje mjeshteri, me nje gjallesi, me nje sulme, me nje zjarr dhe me nje brohori qe t’a rrembejne zemren dhe mendjen. Kthimi i nje vjershe nga nje gjuhe tjater eshte nje gje e zorshime, ne mos e pamundeshme. Nga frika pra se mos e shqiperova liksht “Skenderbene” e vjershetorit amerikan, u jap kendonjesve dhe tekstin inglisht. Ata qe s’dine tjater gjuhe do te kenaqen, dyke marre nga shqiperimi im nje ide pak a shume te larkme te bukurise, me te cilen e kendoj trimin tone kombetar vjershetori Longfellow. Kam nje shprese te vogel qe lulen qe mora nga kopshti i tij nuke e humbi fare as eren, as ngjyren, as freshkesine, dyke u-mbjellur ne gradinen e Shqiperise. Kendonjesit do te gjykojne me mire.

Noli pёrfshiu nё botimin e kёtij vёllimi si tekstin shqip ashtu edhe atё origjinal nё anglisht. Mё poshtё po i japim tё dy variantet nё tё dyja gjuhёt, duke i vendosur pranё e pranё.

 

TALES OF A WAYSIDE INN                                                         HISTORIRA TE NJE HANI AFER UDHES

THE SPANISH JEW'S SECOND TALE                                              HISTORI E DYTE E ÇIFUTIT SPANJOLL

SCANDERBEG                                                                           SKENDERBEU

Written February 4, 1873                                                           Shkruar me 4 Shkurt, 1873 

 

THE BATTLE is fought and won                                                     Leftoj luften dhe fiton, 

By King Ladislaus the Hun,                                                          Mbreti Ladisllav gjemon,

In fire of hell and death’s frost,                                                   Djek si Ferr, si vdekje pret

On the day of Pentecost.                                                            Diten e Rushjavet.

And in rout before his path                         5                               Dhe nga fush’ e kuqe gjak

From the field of battle red                                                         Iken, rent perpara tij

Flee all that are not dead                                                           E Muratit ushteri

Of the army of Amurath.                                                             Qe shpetoj e s’ra ne lak.

 

In the darkness of the night                                                        Kur u ngrys e kur u-err,

Iskander, the pride and boast                    10                              Skenderbeu, nder, lavdi                              

Of that mighty Othman host,                                                      I asqerit Osmanlli,

With his routed Turks, takes flight                                               Me Turq bashke krismen merr,

From the battle fought and lost                                                   Si lefton e si humbet

On the day of Pentecost;                                                            Diten e Rushajavet;

Leaving behind him dead                            15                             Mbet e vdekur prapa tij

The army of Amurath,                                                                 E Muratit ushteri,

The vanguard as it led,                                                               Kryerojtja udhen hap,

The rearguard as it fled,                                                             Praparojtja rent me vrap

Mown down in the bloody swath                                                  Dhe armiku gjakesor

Of the battle’s aftermath.                            20                           Si me draper grin e kor.

 

But he cared not for Hospodars,                                                 Po kujdes ay s’te ka                                       

Nor for Baron or Voivode,                                                           As per Bej as per Pasha

As on through the night he rode                                                  Edhe naten tek po shkon

And gazed at the fateful stars,                                                   Yjt’ e fatit po shikon

That were shining overhead;                        25                           Qe i ndritnin n’udhetim;

But smote his steed with his staff,                                              Edhe kalit tij i ra,

And smiled to himself, and said:                                                 Nenqeshi dhe tha:

“This is the time to laugh.”                                                        “Eshte koha per gezim.”

 

In the middle of the night,                                                         Mez’ i nates kur afroj,

In a halt of the hurrying flight,                    30                            Ikja e rrepte kur pushoj,

There came a Scribe of the King                                                  Nje Qatip na vjen i Mbretit

Wearing his signet-ring,                                                             Me myhyrin e Dovletit

And said in a voice severe:                                                         Edhe tha me zemerim:

“This is the first dark blot                                                           “Njoll’ e pare t’u-vu sot

On thy name, George Castriot!                    35                             N’emer, o Gjerq Kastriot!

Alas! why art thou here,                                                             Pse keshtu? Oh, mjere ne!

And the army of Amurath slain,                                                   Ushterine pse e le

And left on the battle-plain?”                                                      Therrur fushes per vajtim?”

 

And Iskander answered and said:                                                U pergjeq Skenderi e tha:

“They lie on the bloody sod                         40                            “Dergjen nbytur neper gjak,

By the hoofs of horses trod;                                                       Thembr’ e kalit i ka prak,

But this was the decree                                                             Po keshtu e shkruar qe

Of the watchers overhead;                                                         Nga i Madhi Zot atje

For the war belongeth to God,                                                    Q’urdheron cdo ushteri.

And in battle who are we,                            45                           Dhe ku kemi ne fuqi

Who are we, that shall withstand                                                Kur ngre doren kunder nesh

The wind of his lifted hand?”                                                      Dhe na grryen si rrebesh?”

 

Then he bade them bind with chains                                           “Lidheni, tha, me litar

This man of books and brains;                                                   Shkronjesin me kallamar!”

And the Scribe said: “What misdeed              50                          Dhe Qatipi tha: “Po c’faj

Have I done, that, without need,                                                Paskam bere qe Pashaj

Thou doest to me this thing?”                                                    M’a ben mua kete gje?”

And Iskander answering                                                            U-pergjeq Skenderi e tha:

Said unto him: “Not one                                                           "Faj s’ke bere asnonje,

Misdeed to me hast thou done;                    55                          Po qe te mos na shpetosh,

But for fear that thou shouldst run                                             E te fshihesh e te shkosh,

And hide thyself from me,                                                         Prandaj t’a benj kete.”

Have I done this unto thee.        

 

“Now write me a writing, O Scribe,                                              Tani shkrua-me nje shkrim

And a blessing be on thy tribe!                     60                          --Dhe per fis e pac bekim!--

A writing sealed with thy ring,                                                    Me myhyrin e dovletit

To King Amurath’s Pasha                                                           Per Mytesarifn’ e Mbretit

In the city of Croia,                                                                   Qe mban Krujen, nje qytet

The city moated and walled,                                                       Rreth me mur e me hendek

That he surrender the same                          65                          Te m’a kthenje gjen’ e atit

In the name of my master, the King;                                           N’emrin e Sulltan Muratit;

For what is writ in his name                                                       Se cdo urdher qe te jape

Can never be recalled.”                                                              Kurre nuke merret prape.

 

And the Scribe bowed low in dread,                                              Dhe Qatipi u-krrus prej tmerrit

And unto Iskander said:                               70                           Dhe keshtu i tha Skenderit:

“Allah is great and just,                                                              “O Allah i math, i nalte

But we are as ashes and dust;                                                    Qe te jemi hi e balte!

How shall I do this thing,                                                           Qysh te shkruanj keto shkrime

When I know that my guilty head                                                 Kur e di qe koken time

Will be forfeit to the King?”                          75                           Po ma pret ay Dovlet?”

 

Then swift as a shooting star                                                      Shpejt ahere si nje yll

The curved and shining blade                                                      Qe keputet lark nga qielli

Of Iskander’s scimitar                                                                Cpallet nga i arti myll

From its sheath, with jewels bright,                                             Nje hanxhar me reze dielli

Shot, as he thundered: “Write!”                     80                          Dhe gjemon Skenderi: “Shkruaj!”

And the trembling Scribe obeyed,                                                Dhe Qatipi i tmerruar

And wrote in the fitful glare                                                        Shkroj ne driten e drithmuar

Of the bivouac fire apart,                                                           Afer zjarrit, i dermuar,

With the chill of the midnight air                                                 Floke-bardhe, koke-ngrire,

On his forehead, white and bare,                    85                         Nga e ftohta i merdhire,

And the chill of death in his heart.                                               Zemer-prere, vdekje-ngrire.

 

Then again Iskander cried:                                                          Dhe Skenderi prape tha:

“Now follow whither I ride,                                                          “Tani eja pas me mua

For here thou must not stay.                                                       Se te mbetesh ketu s’dua.

Thou shalt be as my dearest friend,                 90                         Do t’te kem si mik e vlla,

And honors without end                                                              Gjithenje do t’te nderonj

Shall surround thee on every side,                                                Me kujdes do t’te rrethonj

And attend thee night and day.”                                                  Sa te rrosh ne kete bote.”

But the sullen Scribe replied:                                                      U pergjegj Qatipi e thote:

“Our pathways here divide;                             95                        “Udha jone ketu ndahet,

Mine leadeth not thy way.”                                                         Shoqeria jone s’mbahet.”

 

And even as he spoke                                                                Pa mbaruar kete fjale   

Fell a sudden scimitar-stroke,                                                     Nje hanxhar i rende ra,

When no one else was near;                                                       Kur s’ish afer asnje tjater,

And the Scribe sank to the ground,                   100                       Dhe Qatipi po permbyset

As a stone, pushed from the brink                                                Si nje gur qe rrugulliset

Of a black pool, might sink                                                          Ne liqen te zi dhe shket

With a sob and disappear;                                                          Tatepjete dhe humbet;

And no one saw the deed;                                                           Edhe reth ne qetesi

And in the stillness around                              105                       Asnje pipetim s’u-ndi

No sound was heard but the sound                                               Pervec kalit Skenderbeut

Of the hoofs of Iskander’s steed,                                                 Qe perpjet’ u-hoth prej dheut.

As forward he sprang with a bound.       

 

Then onward he rode and afar,                                                     Pastaj sulet si shigjeta

With scarce three hundred men,                        110                      Me tre qint pothua veta

Through river and forest and fen,                                                  Neper lum’ e pyll e garth

O’er the mountains of Argentar;                                                   Permi mallet Argjendar;

And his heart was merry within,                                                   Dhe me zemren plot gezim

When he crossed the river Drin,                                                   Kaperxeu lumin Drin

And saw in the gleam of the morn                     115                      Dhe u gdhi e n’agullim

The White Castle Ak-Hissar,                                                        Pa keshtjellen Ak-Hisar

The city Croia called,                                                                  Krujen, ah ate qytet

The city moated and walled,                                                        Rreth me mur e me hendek,

The city where he was born,—                                                      Tek u-lint e tek u-rrit,--

And above it the morning star.                          120                      Yll mengjezi mi te ndrit.

 

Then his trumpeters in the van                                                     Dhe ahere trumbetaret

On their silver bugles blew,                                                          Brireve t’argjente u bien

And in crowds about him ran                                                         Edhe togje rreth i mblidhen

Albanian and Turkoman,                                                               Turqit bashke me Shqiptaret

That the sound together drew.                          125                       Qe degjuan ate thirrje.

And he feasted with his friends,                                                    Dhe kremtoj me miqt’ e tij

And when they were warm with wine,                                             Dhe u-ngrohne me dolli

He said: “O friends of mine,                                                          Dhe u thote: “Miqt’ e mi,

Behold what fortune sends,                                                          Shihni fati c’na dergon,

And what the Fates design!                              130                       Perendia c’na bekon!

King Amurath commands                                                              Mbret Murati urdheron

That my father’s wide domain,                                                      Mall’ i gjere i tim-eti,

This city and all its lands,                                                            Vend’ i tere dhe qyteti

Shall be given to me again.”                                                         Te me jipen nga Dovleti.”

 

Then to the Castle White                                 135                       Dhe pastaj me salltanet

He rode in regal state,                                                                 Veshur me armet si nje mbret,

And entered in at the gate                                                           Shkon kaluar ne Keshtjelle

In all his arms bedight,                                                                Dhe hyn nga port’ e gjere

And gave to the Pasha                                                                 Dhe Pashajt qe urdheron

Who ruled in Croia                                          140                        Permi Kruj’ i dorezon

The writing of the King,                                                                Urdherin e Murat Mbretit

Sealed with his signet-ring.                                                           Me myhyrin e Dovletit.

And the Pasha bowed his head,                                                     Dhe Pashaj, si heshti, tha:

And after a silence said:                                                                               

“Allah is just and great!                                  145                        “Lavdi paste Perendia

I yield to the will divine,                                                              Ja ku hiqem nga fuqia.

The city and lands are thine;                                                        Merr-e vendin dhe qytetin;

Who shall contend with Fate?”                                                      Kush lefton dot me kesmetin?”

 

Anon from the castle walls                                                           Nga Keshtjella shpejt ka rene

The crescent banner falls,                               150                        Flamuri me gjysme-hene

And the crowd beholds instead,                                                    Edhe populli shikon

Like a portent in the sky,                                                             Qe ne vent te tij valon

Iskander’s banner fly,                                                                  Flamur’ i Skenderit n’ere

The Black Eagle with double head;                                                Shkab’ e Zeze me dy krere.

And a shout ascends on high,                          155                        Dhe nje thirrje lart u-ngrit,

For men’s souls are tired of the Turks,                                           Se cdo zemer e cdo shpirt

And their wicked ways and works,                                                 U-merzit nga Turku i lik,

That have made of Ak-Hissar                                                       Qe e beri ate Kruje

A city of the plague;                                                                   Zi, murtaje dhe rremuje.

And the loud, exultant cry                               160                       Ay ze me gas me buje

That echoes wide and far                                                            Q’oshetin nga brek ne brek

Is: “Long live Scanderbeg!”                                                          Eshte: “Rrofsh, o Skanderbeg!”

 

It was thus Iskander came                                                          Ja keshtu Skenderi trim

Once more unto his own;                                                            Mori Krujen me rrembim

And the tidings, like the flame                         165                       Dhe lajma u-perhap

Of a conflagration blown                                                             Si nje flage, si nje zjarr  

By the winds of summer, ran,                                                      Q’i fryn era ne behar

Till the land was in a blaze,                                                        Dhe qytetet afer e lark,

And the cities far and near,                                                         Thote Ben Isa Ben Miri

Sayeth Ben Joshua Ben Meir,                           170                       Ne Qitap te tij fakiri        

In his Book of the Words of the Days,                                          “Binin m’ate lehtesi

“Were taken as a man                                                                Qe ze burri veshn’ e tij.”

Would take the tip of his ear.”  

 

Noli e pason pёrkthimin e vjershёs sё Longfellow-t me shёnime mbi tekstin qё konsistojnё nё 17 pika. Ai gjithashtu sqaron burimet e ndryshme tё veprёs, ku nxjerr nё pah Marin Barletin si burimin kryesor, por edhe hedh dritё mbi fakte nga jeta e Skёnderbeut tё cilat kanё qenё tradicionalisht tё debatueshme prej historianёve. Kёto shёnime nuk janё pjesё e kёtij postimi nё PPU.

Shёnim: Nё gjuhёn e tij tё shkruar shqipe Noli pёrdor disa gёrma, si "ε", "é", "ó", "á", qё nuk i pёrkasin alfabetit tonё modern. Veçanёrisht gёrma "ε" ёshtё pёrdorur gjerёsisht nё origjinalin e tekstit tё mёsipёrm nё vend tё gёrmёs “ё” qё pёrdoret sot. Pёr shembull, fjalia e fundit e parathёnies duket kёshtu nё origjinal:

“Kam shpresε qε Shqiptarεt do tε mε pεrkrahin, dyke blere vεllimin e parε qε tε munt t’a vazhdónj punεn qε nisa dhe tε botónj disá libra tε tjera qε jam dyke gatitur.”

10 Komente

Analizen e ketij perkthimi do ta gjeni te Mitrush Kuteli

Falemnderit per kete sugjerim. Ndonje link apo reference me te plote qe te mund ta shikojme shkrimin e Kutelit?

po vertet, s'do qe keq. 

flm per prurjen analitike

Pfff, kur ka bërë dhe Noli si përkthyes, mos ngeltë nallban pa u bërë përkthyes.

Pfff, ska ditur te vinte as ©...

he mo le te vijne ata qe duan te riperkthejne Nolin......dhe le ta bejne me te bukur..... ja sheshi e ja mejdani..... o ta bejne o te mos bejne pofka......(thone korcaret)..

 

Nja dy gjera te vogla per t’u vene ne dukje tek poema e Longfellow-t.

E para, ai permend flamurin kuqezi me shkaben dykrenare.

Si e thote Longfellow:

Iskander’s banner fly,

The Black Eagle with double head;                                               

Dhe Noli e ka dhene shume bukur ne shqip:

Flamur’ i Skenderit n’ere

Shkab’ e Zeze me dy krere.

Te mos harrojme se ky ishte poet amerikan, ndersa Shqiperia nuk egzistonte si shtet. Ajo nuk kishte flamur zyrtar. Sigurisht se Longfellow ka ‘gerrmuar’ njecike mbi jeten dhe vepren e Skenderbeut e pastaj ka shkruar poezine. Por duke ia njohur mire nje pjese te vepres se tij me duhet te them se eshte gjeniale nga ana e tij si poet i rilindjes amerikane qe te vizatoje me pak penelata (as 200 vargje nuk jane aty siper) endrren shtetformuese te nje populli te tere. E pra, duhet te mbajme mend se kur Longfellow shkruante keto vargje, me kete lloj vizioni per shqiptaret e bashkuar nen nje prijes vendas qe hedhin tutje zgjedhen e pushtuesit turk, jo vetem qe Shqiperia e atehershme nuk egzistonte si shtet me vete, por edhe ndergjegja kombetare nuk ishte zgjuar ende nga rilindasit tane. Miti i heroit kombetar nuk ishte ngjizur ende ne kulturen shqiptare te kohes.

Detaji i dyte qe dua ta theksoj eshte konteksti i poemes. Kjo poeme eshte njeri nder kapitujt e shumte te nje vepre me rrefenja poetike, Rrefenja te nje Hani ndane Udhes. Sic e sqaron edhe Noli ne parathenien e tij, kete rrefenje e tregon personazhi i quajtur Cifuti spanjoll. Pasi ai mbaron se rrefyeri mbi bemat e Skenderbeut, personazhet e tjere e pergezojne per kete “perralle me shpata”. Mirepo njeri prej tyre, ai qe quhet aty “teollogu” me duket, i thote se ndonese rrefenja ne teresi i pelqeu, nje detaj i saj nuk i la hic shije te mire. Behet fjale per vrasjen e shkruesit turk prej Skenderbeut (Longfellow e quan “scribe”; Noli eshte shume prane frymes se kohes me shqiperimin “qatipi”; Kadareja ndoshta do ta quante “kronikan”). Teollogu thote se ky akt perben nje lloj tradhtie te panevojshme dhe per mendimin tim tregon nje veshtiresi qe ka nje audience perendimore teksa has me nje histori qe i perket lindjes. Per mua p.sh. eshte krejt e qarte se pse Skenderbeu i ra kokes qatipit. Ai ne fillim i ofroi besen e tij, i tha se do ta mbronte dhe do ta nderonte nese i shkonte pas ne kete udhe qe kish zene. Kur qatipi refuzoi kete oferte, ai duhej te vdiste. Lenia e lire e qatipit rrezikonte gjithe planin e fshehte te Skenderbeut per te marre kalane e Krujes. Qatipi sigurisht qe do te perhapte lajmin menjehere dhe mekembesi i Sulltanit ne Kruje do sinjalizohej. E pra, keto detaje te perandorise dhe sistemit te atehershem osman i shpetojne komentuesit perendimor ne vepren e Longfellow-t, i cili thjesht nuk mundet ta pranoje ate akt te Skenderbeut ne tregim.

P.S.: Ndjese per formatin e crregullt tek pjesa e dy varianteve te poezise me lart, ne anglisht dhe ne shqip. Une e kisha krejt ne rregull ne dokumentin qe pergatita ne MS Word. Po keshtu ishte ne rregull teksa po e hidhja ne postim. Kur postimi u shfaq ajo pjese e tekstit doli me disa devijime dhe disi e crregullt. U perpoqa mjaft here ta redaktoj, por nuk i behej derman. Gjithsesi teksti eshte fjale per fjale sic e ka shkruar Noli. Ky botim i tij gjendet ne ‘public domain’ dhe kushdo mund ta lexoje ne Google Books.

Te habisin disa fjale te vjetra shqipe smiley qe mendoj se duhen futur ne fjalorin e madh Shqip-Shqip . 

NOLI i madh

qe e shkriu jeten

per kulturen

dhe çeshtjen shqiptare !

Ne kete 100 vjetor te Pavaresise,

s'po shoh askund,

ti zihet emri ne goje.

Me sa duket

Berisha dhe zuzaret e tij,

preferojne le teper

Sulltan Salepin

se sa

Viganin Liberator ...

nuk e di nese mund te gjendet online shkrimi i Kutelit. ai titullohet Fan Noli - shqiperonjes dhe kritik letrar

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).