Kjo nuk është një legjendë. Është ndoshta pikërisht dashuria për filozofinë dhe “Kurs i filozofisë për gjashtë orë e pesëmbëdhjetë minuta” që e shpëtuan Vitold Gombroviçin nga vetëvrasja. Në vitin 1969, në Vence, i rraskapitur nga sëmundja e mushkërive, prej të cilës vuante që fëmijë, shkrimtari polak kishte kohë që u lutej vazhdimisht miqve Konstanty A. Jelenski dhe Dominique de Roux, që t’i gjenin një revolver, apo helm. 

Kishte ndërmend të shkruante një dramë për dhembjen dhe nuk i kursente kritikat për filozofinë e kohës dhe për armikun e dashur Zhan Pol Sartër(Jean Paul Sartre). 

“Një qëndrim i drejtë, mirëfilltazi realist ndaj jetës – është të dish që gjëja e vetme konkrete, realiteti i vërtetë është dhembja. Ndërkohë që, filozofia bashkëkohore ka marrë tone prej akademiku, profesori, sikur dhembja të mos ekzistonte. Sartri guxon madje të pohojë se edhe tortura mund të jetë kënaqësi, nëse përfytyrojmë që pas vdekjes do të shkojmë në qiell. Sipas meje, kjo nuk mund të jetë kurrsesi e vërtetë. Mendoj, se kjo mënyrë e trajtimit të dhembjes, me njëfarë shkujdesjeje, me tone akademike, është një prej gabimeve kryesore të filozofisë moderne, e cila është skajshmërisht borgjeze dhe e krijuar nga njerëz universitetesh [...]. Do të doja të shkruaja diçka që të mund të jepte përfytyrimin e një dhembjeje tmerrësisht të frikshme dhe absolute, të një dhembjeje që është themeli i realitetit. Gjithësia më shfaqet si diçka kryekëput e zezë dhe e zbrazët, ku e vetmja gjë reale është ajo që të shkakton vuajtje: ose më saktë dhembje. Ky është ferri i vërtetë, të tjerat janë thjesht fjalë1.” 

“Kursi i filozofisë për gjashtë orë e pesëmbëdhjetë minuta”, apo ndryshe ligjëratat që i mbante të shoqes Rita Labrosse dhe Dominique de Roux në prillin dhe qershorin e vitit 1969, i mundësuan shkrimtarit polak që t’i përballonte më lehtë muajt e fundit të jetës. Përgatitej me mjaft skrupulozitet për këto leksione. Iu kthehej shënimeve të veta, sërish kishte nisur të lexonte ata pak libra që kishte sjellë me vete prej Argjentinës, ndër të tjera: El ser y el tiempo të Hajdegerit(Heidegger), monografinë për Huserlin (Husserl) të M. Faber dhe monografinë për Hajdegerin të A. De Waehlensa, Historia del existencialismo të J.Wahl, esenë e Lyotard mbi fenomenologjinë dhe Lecciónes preliminares de filosofia të Manuel Garcia Morente2. 

Këto leksione ishin një ide e Dominique de Roux, në bashkëpunim me të cilin, Gombroviçi kishte botuar “Testamentin” në vitin 1968, një libër-intervistë, që përshkon të gjitha veprat dhe idetë e veta3, - i cili e kishte kuptuar se vetëm filozofia mund t’ia bënte më të durueshme sëmundjen4. Ai kishte propozuar që të ishte një lloj “nxënësi” i “mjeshtrit të filozofisë”, Gombroviçit. Këtë fakt e konfirmon dhe bashkëshortja e shkrimtarit, Rita: “Dominiku ishte i saktë në parandjenjën se në çastet e dobësisë fizike, vetëm filozofia mund ta qetësonte dhe ta mobilizonte shpirtërisht”5. 

“Kursi i filozofisë për gjashtë orë e pesëmbëdhjetë minuta” është një interpretim vetjak i veprave të atyre mendimtarëve bashkëkohorë, të cilët, sipas mendimit të Gombroviçit kishin themeluar filozofinë e shekullit tonë. Këto “ligjërata në filozofi” ruajnë një ton përmbledhës të mendimeve të të tjerëve dhe të mendimeve të veta. Ose më saktë: të mendimeve të veta, me ndërmjetësimin e mendimeve të të tjerëve. Mund të gjesh nëpër këto faqe shumë gjurmë humori dhe intuite brilante. 

Gombroviçi i kishte vënë vetes qëllim që të riprodhonte një lloj “gjenealogjie të ekzistencializmit”, duke përfytyruar se trungun e kësaj “peme gjenealogjike” do ta përbënte Kierkegardi(Kierkegaard). Që në vitin 1960 kishte skicuar në ditarët e tij një listë të autorëve të domosdoshëm për të kuptuar filozofinë ekzistencialiste. Por, për të shkuar tek Marksi(Marx), sikurse dhe tek Kierkegardi ishte i nevojshëm Hegeli. Ndërkohë që Hegelin nuk mund të zhbirosh pa “Kritikën e arsyes së kulluar”. Kjo e fundit mund të ketë njëfarë lidhje me Hume, apo Berkley. Aristoteli dhe Platoni do të duhej patjetër të përfilleshin në një rrafsh më të largët, e sigurisht Dekarti, i cili ishte babai i mendimit modern e po aq e nevojshme ishte dhe prolegomena për fenomenologjinë (Huserli), pa të cilën nuk do të ishte e mundur të lexohej as L’ Être et le néant dhe as Sein und Zeit6. 

Leksionet për filozofinë janë një çelës për të rilexuar dhe kuptuar të gjithë veprimtarinë prozatore, teatrore dhe kryesisht për të kuptuar “Ditarët” e Gombroviçit. Filozofia, njësoj si muzika, ka qenë në fakt, pasioni i tij i madh. Çeslav Miloshi na kujton që ky shkrimtar “kishte lindur me një mendje filozofike7”. Ky pasion kishte gjetur pjesërisht çlirim në didaktikë në Buenos Aires, kur në vitin 1959, Gombroviçi zhvillonte biseda për Hajdegerin në klubin Amigos del Arte8. Në vitin 1936, miku i tij, shkrimtari Bruno Shulz(Bruno Schulz), me të cilin ndante interesin për mendimin e Huserlit, shkruajti disa fjalë profetike: 

“Ti ke brumin e humanistit të madh. Çfarë mund të jetë tjetër ndjeshmëria jote thuajse patologjike për antinominë, përveçse malli për universalizmin, humanizimin e zonave gri ende jonjerëzore, për të përvetësuar ideologji të veçanta e për t’i aneksuar ato për llogari të një uniteti të madh9.” 

Që kur botoi romanin e tij të parë, “Ferdydurke”10, në vitin 1937 (në të cilin shënohej një datë botimi me rreth një vit vonesë), kritikët vërejtën se kanë të bëjnë me një përzierje të veçantë të romanit dhe të esesë filozofike. Vaclav Kubacki11, për shembull, pohonte se temat e papjekurisë dhe të sjelljes prej fëmije, që janë trajtuar prej Gombroviçit si fenomen shoqëror dhe kulturor i epokës tonë, kanë disa veriga filozofike shumë të rëndësishme. E pikërisht këto dy tema, për herë të parë të trajtuara me kaq thellësi dhe sarkazëm në letërsinë evropiane, përbëjnë trungun mbështetës “të filozofisë” së Gombroviçit. Papjekuria është për të kategoria më e goditur për të shprehur gjendjen e njeriut modern, por dhe të vendit të tij, apo të pjesës tjetër të Evropës. Ai vuri re si pakkush nga shkrimtarët e tjerë, veçanërisht në Evropën Qendrore miliona persona infantilë, të privuar nga Ati dhe të pasigurtë rreth Ligjit, të lumtur që mund të rrinë krahaqafë me totalitarizmat dhe ideologjitë dylekëshe, të cilat vetëm sa përforconin infantilizmin e tyre dhe i shtynin të gjithë të thereshin me njëri-tjetrin nën sloganet e “atdheut”, “racës” “proletariatit” “rinisë”, “konsumit”, etj. Një tipar dallues i Njeriut Modern, modelin e të cilit mund ta gjejmë tek Piter Pan dhe Juzhi, heroi kryesor i “Ferdydurke”, është mospranimi i pjekurisë, mospranimi i përgjegjësisë së barrës së hidhur të pjekurisë, të kaosit të përbindshëm që mbart liria dhe demokracia. Gombroviçi e shpjegonte këtë kështu: 

“Libri është larja e hesapeve me diçka që mua vetë më ka infantilizuar dhe që ka lënë gjurmën më të thellë në zhvillimin tim. [...] E kam fjalën për papjekurinë që të gjitha kulturat shkaktojnë tek individi nëse janë të paasimiluara, të patretura, apo nuk janë mjaftueshëm organike. [...]. Para së gjithash ky është një libër filozofik dhe logjik [...]. 

Është rënkimi i individit që kërkon të mbrohet nga zhbërja dhe kërkon vrullshëm hierarkinë dhe formën, e njëherazi kupton se çdo formë i rri ngushtë dhe e kufizon që mbrohet përballë papjekurisë së të tjerëve me vetëdije të plotë për papjekurinë e vet12.” 

Infantilizimi dhe papjekuria lidhen ngushtë me problemin e FORMËS, që është një prej vizioneve qendrore të botës së Gombroviçit. Vetë ai, në parathënien e botimit argjentinas të kësaj vepre sqaronte se: 

“Ferdydurke ka dy tema kryesore: papjekurinë dhe formën. Është një fakt i pranuar që njerëzit përpiqen ta fshehin papjekurinë e tyre, duke i treguar botës vetëm atë që kemi të pjekur brenda nesh. Ferdydurke shtron pra pyetjen: a nuk e shihni se pjekuria juaj e jashtme nuk është veçse një shtirje dhe gjithçka që mund të shprehni nuk përkon me botën tuaj të brendshme? Derisa të vazhdoni të shtireni sikur jeni të pjekur, do të jetoni në një botë kryekëput të ndryshme. Nëse nuk do të orvateni t’i bashkoni këto dy botë, kultura do të jetë gjithnjë për ju instrument mashtrimi. Por jo vetëm kaq. Ferdydurke nuk merret vetëm me atë çka do të mund ta quanim papjekuri natyrore të njeriut, por mbi të gjitha shqetësohet për papjekurinë e fituar në mënyrë artificiale: pra, kur dikush e shtyn njeriun që të jetë i papjekur. [...]. Personazhet në Ferdydurke jo vetëm që nuk bëjnë atë që duan, por as atë që natyra i shtyn të ndjejnë, pasi shumica e ndjenjave dhe veprimeve të tyre u diktohet nga jashtë. Shtyhen me njëri-tjetrin në heshtje drejt sjelljeve, situatave, ndjenjave dhe mendimeve të huaja për vetë vullnetin e tyre, dhe vetëm më pas mundohen të përshtaten psikologjikisht me atë që u ka rënë për hise të kryejnë, duke kërkuar ndërkohë justifikime e shpjegime [...], të kërcënuar nga kaosi dhe anarkia13.” 

Sipas Gombroviçit, njerëzimi karakterizohet nga një nevojë e pandërprerë për t’u formuar “kjo nevojë është si një dallgë që merr çdo çast një formë të caktuar”14. Forma është një faktor mbizotërues, pasi jetojmë me frymën e asaj që shkrimtari tek “Ditarët” e quajti, Kishë ndërnjerëzore: njeriu formohet nga njeriu, qëndron në lidhje të pandërprerë me njerëz të tjerë, asgjë nuk i shpëton trysnisë vendimtare që ushtron prania e të tjerëve. Formën duhet ta kuptojmë në mënyrë të dyfishtë: 1) si një maskë që na e vendosin të tjerët dhe jemi të detyruar ta mbajmë; 2) si sjellje të cilave u përshtatemi vetë, duke dashur që të na pranojnë (duam të jemi të lirë, por i frikësohemi shumë më tepër izolimit). Gombroviçi shndërrohet me ndihmën e veprës së tij në “kalorës të antiformës”: qëllimi i tij është të çlirohet nga yzengjitë e botës së jashtme. Ngase vëren se krijesat njerëzore janë thelb joautentike: 

“Krijesa njerëzore shprehet në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe në përputhje me natyrën e saj, por gjithnjë në një formë të caktuar dhe [...] kjo formë, ky stil, kjo mënyrë jetese nuk është vetëm prej nesh, por na është diktuar nga jashtë – dhe prandaj ky njeri mund të shpërfaqet së jashtmi si një budalla, apo një i mençur, gjakësor, apo engjëllor, i pjekur, ose i papjekur, në varësi të stilit që do t’i bjerë për hise dhe sipas varësisë që krijon nga njerëzit e tjerë[...]. Ne e ndjekim formën këmba-këmbës, kacafytemi me njerëz të tjerë për stilin, për mënyrën tonë të jetesës, [...], gjithnjë pa pushuar kërkojmë formën dhe e shijojmë atë, ose vuajmë prej saj dhe i përshtatemi asaj, apo e përdhunojmë dhe e thyejmë atë, lejojmë që forma të na krijojë15.” 

...Njeriu, pra, nuk është kurrë autentik, është përherë i shformuar, nuk ekziston në mënyrë të pacenuar, por në mënyrë të krisur, poshtë nivelit të realitetit të vet të vërtetë. Por, si do të dukej realiteti i vërtetë i qenies njerëzore? Sipas Gombroviçit, ky realitet është diçka pakthyeshmërisht e humbur. Pas një historie shumëshekullore nuk kemi më mundësinë që, ashtu siç kërkonte Zhan Zhak Rusoi (Jean Jaqcues Rousseau), të gjejmë njeriun e vërtetë dhe autentik. Pas maskës së formës fshihet një fytyrë e shtrembëruar nga mungesa e ajrit dhe nga zakonet. Jemi të dënuar që ta luajmë rolin tonë, me një maskë në fytyrë: pra, njeriu është: 

“Një aktor i përjetshëm, por një aktor i natyrshëm përderisa artificialitetin e ka të lindur [...] – të jesh njeri do të thotë të shtiresh si njeri [...] pas kësaj maske nuk ka asnjë fytyrë – mund të mëtojmë vetëm që njeriu të ndërgjegjësohet për artificialitetin e vet dhe ta pranojë ekzistencën e vet .” 

Forma i kundërvihet Kaosit ashtu sikurse Lartësia i kundërvihet Ultësisë. Gombroviçi zbulon me hidhërim se luftojmë pandërprerë për të sunduar Formën dhe Lartësinë, porse na përpin Kaosi dhe Ultësia, pasi na duket se falë tyre mund të njohim më shumë liri. Kurse në thelb, e vetmja liri e mundshme, ndonëse e pjesshme, është e mundur falë krijimtarisë artistike. Artisti, edhe pse nuk ka mundësi që t’i shtëmënget Formës dhe as të zotërojë Formën e përsosur, është të paktën në gjendje të ndihet pjesërisht i lirë, duke hyrë në lojë me të. Mund t’i bëjë të dukshme në vend që t’i fshehë, qoftë pjekurinë e konvencionit artistik, ashtu dhe papjekurinë vetjake, e kështu, duke vendosur një distancë të shëndetshme nga të dyja këto, të çlirohet në një farë mase nga shtypja e tyre. Për Gombroviçin arti është mjeti i vetëm që zotëron njeriu në kaosin e Qenies, mjet që e përdor për t’i dhënë sadopak vlerë formës së vet. 

Por, tema e Formës është e lidhur ngushtë me temën e marrëdhënies subjekt/objekt. Gombroviçi, ngjashëm me heronjtë e rrëfimeve të veta, ishte një individ, që mund të ngulej deri në përhumbje tek objektet që shihte, ose tek mendimet që i vinin. Këtë fiksim mund ta shohim qartë veçanërisht tek “Kozmos”. Ky roman është ndërtuar si “roman policesk”: është historia e kërkimit spazmatik të gjurmëve, që u bien në sy heronjve të romanit, në rrëmujën e sendeve që i rrethojnë. Trajtimi i një sendi si gjurmë nënkupton që atij i kemi dhënë një kuptim, dhe kjo ngre menjëherë pyetjen, se përse ky send e jo një tjetër tërhoqi vëmendjen tonë. Hetimi në stilin policesk, është për Gombroviçin, pak a shumë sjellja e çdo individi në procesin e njohjes në raport me realitetin. 

“ Ç’është romani policesk? NJë përpjekje për të organizuar Kaosin. Për këtë arsye Kozmosi im, të cilin pëlqej ta quaj “roman mbi formimin e realitetit”, do të jetë një si biçim romani policesk .” 

Për Gombroviçin bota objektive nuk ekziston, është jashtë njohjes, sikundër dhe Noumenon-i i Kantit. Çdo qenie njerëzore sapo arrin të ndërgjegjësohet për veten, mundohet të vendosë rendin (Kozmosin) tek rrëmuja (Kaosi) që e rrethon, përpiqet të gjejë fillin në lëmshin e thurur nga miliarda përshtypje, që vërshojnë përditë mbi të. Kalimi nga Kaosi tek Kozmosi, nga sendet e çrregullta, tek rendi subjektiv, është pothuaj i gdhendur në natyrën tonë: “të lindur nga Kaosi, nuk kemi më asnjë pikëpjekje me të, sapo hedhim vështrimin tek ai, ky vështrim mbarset nga rregulli... dhe forma ...” 

Çdo qenie njerëzore “krijon” realitetin. Të njëjtën gjë bën shkrimtari, filozofi, studiuesi. Madje romani është në vetvete një realitet, një sistemim i shumë elementeve të përzgjedhura prej nesh. Por, ky rend që i servirim realitetit është diçka thellësisht personale, e veçantë, private. Sipas Gombroviçit, rendi që njeriu i propozon botës ka një subjektivizëm të pamatë. Simboli i këtij subjektivizmi njohës është Don Kishoti. Kalorësi nga Mança provon se tashmë Bota nuk ekziston më -nëse ka ekzistuar ndonjëherë- si gur peshe që na lejon të dallojmë realitetin nga marrëzia, ëndrrën nga zhgjëndrra. Botë ka pafundësisht shumë, po aq sa ka dhe subjekte që i kanë menduar ato. Don Kishoti është shembulli i subjektivizmit njohës të çuar në ekstrem: i gjithë realiteti duhet t’i nënshtrohet kthimit të tij në kohërat kalorësiake dhe strehimit që ai gjen në ato kohë. “Don Kishoti i paraprin Kantit”: diçka duhet megjithatë të ekzistojë në këtë realitet, përderisa e ka krijuar mendja e tij .” 

Mekanizmi i lidhjeve tona të fiksuara pas botës së sendeve, ky “kurth i vërtetë” përshkruhet nga Gombroviçi në këtë mënyrë: 

“Nga pamatshmëria e dukurive që më rrethojnë po veçoj një. Për shembull, po vërej tavllën e duhanit në tryezën time (pjesa tjetër e sendeve në tryezën time përpihet nga hiçi). Nëse arrij të shpjegoj se përse kam vënë re pikërisht tavllën e duhanit (“dua të shkund hirin nga cigarja”) gjithçka është në rregull. Nëse i kam hedhur sytë nga tavlla rastësisht, pa asnjë qëllim, dhe nuk i kthehem sërish këtij vëzhgimi, përsëri gjithçka duket në rregull. Por, nëse i kthehem kësaj dukurie pa asnjë kuptim, për herë të dytë, atëherë, i mjeri unë! Përse iu riktheva, përderisa nuk ka kuptim? Epo, e paska njëfarë kuptimi përderisa iu ktheva sërish... Kështu pra, vetëm sa u mbërtheva pa të drejtë tek kjo dukuri, për një sekondë më shumë, ajo ka fituar tipare ... [...]. 

Tek ndërgjegjja jonë fshihet diçka e tillë, si të ishte vetë për veten e saj, një kurth .” 

Marrëdhënia Subjekt/Objekt në suazën e teorive filozofike u trajtua nga Gombroviçi në një prej fragmenteve të “Ditarët”, që nuk u publikua për një kohë të gjatë, e të cilin e shkroi në të njëjtën periudhë gjatë së cilës jepte “leksionet e filozofisë”: e vlen që këtë fragment ta japim në tërësi: 

“Shpërfytyrimi më i madh i njeriut, plaga e tij që kullon gjak është pikërisht kjo: subjektivizmi-objektivizmi. Themelore. Dëshpëruese. Marrëdhënia subjekt-objekt, apo ndryshe ndërgjegjja dhe objekti i ndërgjegjes është pikënisja e mendimit filozofik. Le të përfytyrojmë sikur bota reduktohet në një objekt të vetëm. Nëse askush nuk do të ishte i vetëdijshëm për ekzistencën e këtij objekti, atëherë ai nuk do të ekzistonte. Ndërgjegjja ekziston përtej gjithçkaje, është fundore, jam i vetëdijshëm për mendimet e mia, trupin tim, përshtypjet e mia, ndjesitë e mia, prandaj dhe e gjitha kjo ekziston për mua. 

Që në gjenezë mendimi përthyhet tek Platoni dhe Aristoteli – në mendimin subjektiv dhe objektiv. Aristoteli mbërrin tek ne nëpër rrugë të ndryshme përmes Shën Thoma Akuinit, ndërsa Platoni përmes shën Agustinit, përmes Dekartit, përmes shpërthimit verbonjës të kritikës kantiane, tek e cila mund të shquajmë zanafillën e linjave të idealizmit gjerman të Shelingut (Schelling), Hegelit, sikurse mund të vërejmë lulëzimin e bujshëm të tij, shumë më të vrullshëm se në kohërat e lashta, tek fenomenologjia e Huserlit dhe tek ekzistencalizmi. Ndërkohë, që mendimin objektiv sot e gjejmë më shumë të përhapur tek katolicizmi dhe tek marksizmi; por, marksizmi nuk është siç thoshte Marksi, filozofi, ndërkohë që katolicizmi është metafizikë që mbështetet tek besimi, apo tek një bindje e brendshme paradoskalisht subjektive, mbi ekzistencën e botës objektive. 

Do të donit të gjenit subjektivizmin dhe objektivizmin në artet plastike? Shihni me vëmendje. A nuk është rilindja objektivizëm dhe baroku subjektivizëm? Në muzikë, Bethoveni subjektiv dhe Bahu objektiv. Dhe a nuk kanë qenë mendje të ndritura ato që kanë përqafuar subjektivizmin, si Montaigne dhe Niçja... dhe nëse do të donit të shihnit se sa gjak ende vazhdon të kullojë ky dyzimi ynë, shihni faqet dramatike të Sartrit, tek “Qenia dhe hiçi” që i kushtohen pyetjes së çuditshme: a ka njerëz të tjerë përveç meje? 

Them “problem i çuditshëm”, pasi ekzistenca e njerëzve të tjerë është realiteti më i dukshëm dhe i prekshëm – ndërkohë, që për ekzistencialistin Sartër, por dhe për marksistin, apo moralistin Sartër, ishte një çështje thuajse për jetë a vdekje që ta pranonte këtë realitet. Dhe pse më duhet të pranoj, që pas analizës rrënjësore të këtij problemi nga Dekarti, Kanti, Hegeli, Huserli, ekzistenca e njeriut tjetër është e parrokshme nga mendimi rreptësisht filozofik. Po përse vallë? Pasi siç edhe e thashë, jam në thelbin tim më të fundit, ndërgjegje e pastër, jam subjekt... por, nëse do të pranoja që edhe njerëzit e tjerë janë ndërgjegje, atëherë, unë vetë kthehem në objekt të kësaj ndërgjegjeje të huaj, që do të thotë, send. Për mendimin rreptësisht filozofik nuk mund të ekzistojnë dy subjekte përnjëherësh, njëri përjashton tjetrin. 

Po i bëj thirrje vëmendjes së injorantëve, të cilët, duke mos kuptuar kurrgjë mëtojnë se filozofia na qenka thjesht një pirg me broçkulla, se mbi një kontradiktë të ngjashme po thyejnë turinjtë, për shembull, fizikanët (teoria e dritës si valë dhe si grimcë, natyra e dyfishtë e elektronit, continuum-i i Ajnshtajnit dhe teoria e Plankut). Ngado, mendimi më i thellë i njeriut përplaset me dy variante, të papajtueshme interpretimi. Prandaj, njeriu mbetet kaq i mistershëm për veten e tij. 

Ndërkohë, për mendimtarët polakë ky problem është i rëndomtë, apo një kokëçarje e vërtetë vetëm për egocentrikët dhe snobët, apo për mendjelehtët. 

Dhe një gjë tejet kurioze, kjo kundërvënie themelore shpërfaqet edhe atëherë kur duam të shpjegojmë se çfarë është ndërgjegjja në vetvete, ndërgjegjja e pastër – pasi dihet tashmë që ndërgjegjja duhet të jetë ndërgjegje për diçka, është e ndërlidhur, pra, mund të jem i vetëdijshëm për formën e kësaj tryeze, apo për lëvizjen e asaj lope, ose një ndërgjegje e shkëputur nga objekti nuk mund të konceptohet, pasi ajo është pikërisht vetëdija për ekzistencën e diçkaje. Këtu ligji i të qenit identikë, ose A është e barabartë me A, nuk na hyn në punë – prapë mbetet kundërvënia themelore e pamposhtshme për mendimin tonë, që na shpie në formulën ekzistenciale, e cila e kristalizon këtë “shkarje” themelore që na ndodh, papërcaktueshmërinë e humanizmit, “njeriu është ai që nuk është dhe nuk është ai që është. 

Kështu paraqitet në trajta të përgjithshme problemi i subjektivizmit, i cili për shumë vetë është ‘vëmendje egoiste për veten’ dhe ‘turbullirë’. Për kokat e turbullta gjithçka është e turbullt. Problemi i rëndomtë, vështirësia e vockël sundojnë të gjithë kulturën bashkëkohore. Por, mendjet e turbullta nuk arrijnë as të kuptojnë që e gjithë beteja e tyre me marksizmin është lufta e subjektivizmit me objektivizmin. Kjo, sepse marksizmi e ka pikënisjen tek shkenca dhe përbën një sprovë për organizimin shkencor, apo objektiv të shoqërisë, duke qenë për këtë arsye një teori abstrakte, e cila operon me koncepte të shkëputura dhe i trajton njerëzit sikur shprehen ‘nga jashtë’. Ndërkohë, që kush mbron botën e vet të brendshme, lirinë e vet, jetën e vet private, konkrete, ai është rreshtuar krah subjektivizmit. 

Por, të japim dhe një shembull tjetër që të rrokim më mirë dallimin ndërmjet objektivizmit dhe subjektivizmit. Kur operoni një njeri të sëmurë nga apendisiti, ai është për juve një send, pra, do ta operonit atë, njësoj siç do të ndreqnit një automjet, apo një makinë tjetër, pasi për juve është një mekanizëm që funksionon keq. Por, nga këndvështrimi i të sëmurit, pra, të atij që po e “përjeton” operacionin, çështja paraqitet pak më ndryshe, për të, kjo është diçka tjetër, unike dhe personale, është operacioni “i tij” . 

Këtë logjikë na duhet ta pranojmë si fakt subjektiv. Realiteti është një mozaik (puzzle) fragmentet e të cilit, çdonjëri prej nesh i vendos sipas mënyrës së vet, duke iu dorëzuar shtysave që janë shumë personale si dhe një lloj “magjie” të botës së sendeve (në kuptimin, që realiteti sikur i ‘përgjigjet’ impulseve dhe fantazive nga më tekanjozet të njeriut). 

Krijimtaria e Gombroviçit u gjend që prej fillimit të saj në kryqëzimin e dy rrymave bazë të mendimit të shekullit të njëzetë: psikanaliza dhe ekzistencializmi, të cilat ky shkrimtar i ndjeu dhe i përpunoi në mënyrën e vet që në vitet tridhjetë, në Poloninë e ndjeshme dhe të trazuar. 

Nuk është e rastit që lidhur me psikanalizën, Gombroviç, në vitin 1935, krahas nisjes së romanit të tij, botoi dhe një recenzë entuziaste rreth librit “Hyrje në psikanalizë” të Zigmund Frojdit(Zigmund Freud), në një kohë, kur ende një pjesë e madhe e kulturës katolike dhe marksiste polake i dënonte me përbuzje tezat e saj . Tek ky fakt ka ndikuar jo pak Bruno Shulzi, që siç u përmend më herët, në recenzën e vet, kushtuar “Ferdydurke”, e quajti Gombroviçin menaxherin e pjekurisë: 

“Vetvetiu mund të dallojmë një analogji me frojdizmin, por nëse Frojdi, teksa zbulonte sferën e të pandërgjegjshmes e trajtoi atë si një kuriozitet (curiosum) psikologjik, një ishull të veçuar, të cilin e vendosi së bashku me manifestimet e veta të pakuptueshme dhe logjikën e vet të shkëputur e paradoksale, në një zonë haptazi të mënjanuar, pak a shumë në rrëzë të patologjisë, të shkëputur nga sfondi i ecurisë normale, Gombroviçi e ktheu vëmendjen e vet pikërisht tek këto procese kinse normale e të pjekura, duke treguar se rregullsitë dhe ligjësitë e tyre nuk janë veçse një iluzion optik i ndërgjegjes sonë, e cila duke qenë nga ana e saj fryt i njëfarë stërvitjeje kafshësh, pranon vetëm mesazhe të përshtatshme, duke injoruar krejtësisht stuhitë e papjekurisë, të cilat përmbytin me vrundujt e tyre luginën e papërfillshme të mesazheve zyrtare (nënvizim i Francesco M. Cataluccio) .” 

Megjithatë, pas luftës Gombroviçi e humbi paksa interesin për Frojdin . E madje u largua prej tij, duke qëndruar në krah të letërsisë: 

“Psikologjia... bah, kuptohet që e respektoj atë si shkencë! [...] Në një libër psikologjie mund të gjesh më shumë psikologji se tek veprat e Prustit dhe Balzakut të marra së bashku. Por, psikologjia nuk mund t’i ofrojë asgjë ndjeshmërisë sonë, pasi na trajton ne si sende – ndërkohë që kur lëvrojmë letërsinë jemi subjekte, krijojmë. Ky është një dallim i jashtëzakonshëm. Sot e gjithë ditën ende vazhdojmë të gjendemi përballë antinomisë themelore ndërmjet objektit dhe subjektit .” 

Elementi i dytë shumë më i rëndësishëm është ekzistencializmi. Gombroviçi me të drejtë ndjehej si pararendës i tij duke pohuar madje me kryeneçësi se i kishte paraprirë Sartrit: “Sartri më është dukur si kodifikues i ndjesive të mia personale” . Në librin e Sartrit, “Qenia dhe Hiçi” (1943) mund të shquash se si janë trajtuar temat me të cilat u mor Gombroviçi në mënyrë më pak sistematike, lidhur me deformimin nga forma, me faktin se njeriu nuk është kurrë ai që është, por ai që nuk është: 

“Ferdydurke (1937) është roman ekzistencial deri në palcë... [...], pasi njeriu i krijuar nga njerëzit e tjerë, pasi njerëzit e formuar reciprokisht, përbëjnë pikërisht ekzistencën dhe jo esencën. Ferdydurke është një ekzistencë në boshllëk, ose asgjë përveç ekzistencës. Prandaj, në këtë roman luhen fortissimo pothuajse të gjitha temat thelbësore të ekzistencializmit:kompletimi, vetëkrijimi, liria, frika, absurdi,hiçi.... me ndryshimin e vetëm, se në këtë libër, sferave të jetës njerëzore tipike për ekzistencializmin, pra jetës banale dhe autentike të Hajdegerit, apo jetës estetike, etike dhe fetare të Kierkegardit, apo sferës së Jaspersit, i shtohet dhe një sferë e re, e pikërisht “sfera e papjekurisë”. Kjo sferë, ose më mirë, kjo “kategori” është kontributi im i ekzistencës vetjake në ekzistencializëm. Le të shprehemi këtu pa doreza: kjo është ajo që më largon më shumë nga ekzistencializmi klasik. Për Kierkegardin, Hajdegerin, Sartrin, sa më e thellë vetëdija, aq më autentike është ekzistenca, ata vetëdijen e intensifikuar e përdorin si masë për të matur sinqeritetin, apo përjetimin. Por, a mund të pohojmë se humanizmi është i rrënjosur tek ndërgjegjja? Apo mos ndoshta ndërgjegjja, ajo e intensifikuar, vetëdija e skajshme, krijohet mes nesh dhe jo prej nesh, duke qenë fryt i sforcimit, i përsosjes së mjeshtërisë dhe i bindjes së ndërsjellë, ose diçka që filozofi shtyn filozofin ta besojë? A mos ndoshta njeriu është në realitetin e vet privat, diçka fëminore dhe përherë i vendosur poshtë ndërgjegjes së tij... por të cilën e quan njëkohësisht diçka të huaj, të diktuar dhe jo aq të rëndësishme .” 

Megjithatë, Gombroviçi hyn në polemikë me Sartrin, sidomos tek “Ditarët”, duke e akuzuar atë se nuk kishte kuptuar problemin e lirisë, përderisa pohonte se njeriu mund të përzgjedhë lirisht (edhe pse në “rrethana konkrete”). 

“Të thuash se edhe përballë vuajtjes prapëseprapë ruajmë të pacenuar një mundësi të mirëfilltë për të zgjedhur [...], kjo do të thotë t’ia heqim tërësisht kuptimin kësaj fjale. Vuajtja është diçka të cilën nuk e dua dhe prandaj më duhet “ta vuaj”. [...].Të na thuash neve, viktimave, martirëve, skllevërve, të zhytur deri në grykë në sëmundje, në vese, pasione, gjithnjë të mbajtur nën kapistall, të sfilitur, të dëbuar, të çoroditur që jemi të lirë? Ne që përjetojmë robërinë më të neveritshme prej mëngjesit deri në mbrëmje.. dhe pikërisht ne të provojmë “lirinë !” 

Gombroviçi thekson me forcë se nuk ekziston një ndërgjegje individuale dhe se ajo është moralisht e lirë. Dhe këtë e bën duke sulmuar “Njeriu i revoltuar” të Kamysë(Camus). 

“Për mua, ndërgjegjja individuale nuk e zotëron atë fuqi që mendon ai, nëse është fjala për shpëtimin e botës. A nuk bindemi vallë në çdo hap që hedhim se ndërgjegjja nuk ka pothuaj asgjë në dorë? A mos vallë njeriu vret dhe torturon pasi ka arritur në përfundimin se ka të drejtë? Ai vret, sepse sheh të tjerët që vrasin. Torturon, sepse të tjerët torturojnë. Edhe veprimi më i tmerrshëm bëhet i lehtë, nëse është hapur rruga drejt tij, siç do të ishin për shembull, kampet e përqendrimit, ku shtegu që të shpinte drejt vdekjes kaq shumë ishte rrahur, saqë një burokrat që nuk ishte në gjendje të vriste mizat në shtëpinë e vet, vriste lehtësisht njerëzit .” 

Tek kritika e ekzistencializmit gjejmë tashmë të gjithë kritikën që Gombroviçi derdh në periudhën e fundit të jetës së vet, mbi lëvrimin e filozofisë tradicionale: sipas tij, filozofia nuk mund të jetë diçka e gjallë dhe njëkohësisht të shpjegojë jetën. Rruga qorre e ekzistencializmit nënkupton, sipas tij, hedhjen e postulatit për vetëndërgjegjësimin sa më të madh të konditës njerëzore, që shpie pikërisht drejt refuzimit të ekzistencës dhe përqafimit të spekulimeve mbi Qenien tout court. Gombroviçi kërkon që t’i përmbahet vazhdimisht filozofisë së ekzistencës konkrete. 

Prandaj dhe ekzistojnë afërsi të tij marksizmin. Konstanty A. Jelenski, mik i Gombroviçit, të cilit i detyrojmë rizbulimin e shkrimtarit pas luftës, pohon se shkrimtari polak është diçka në llojin e marksistit/ekzistencialistit eklektik ante litteram. 

“Para se të lexonte ndonjëherë Marksin, Gombroviçi e kuptonte që gënjeshtra më e madhe janë ideologjitë, e nëse sot lufton me marksizmin, kjo vjen pasi marksizmi u shndërrua në ideologji, duke shterur së qeni një fushë e hapur dhe pjellore e realitetit. Para se të dëgjonte për Kierkegardin, Hajdegerin dhe Sartrin, Gombroviçi e dinte që nuk ekzistonin dije të tjera për njeriun, veç hulumtimit të transformimit të pandërprerë të tij, se e rëndësishme është ekzistenca dhe jo esenca aq problematike .” 

Marksizmi dhe ekzistencializmi u bënë diçka tjetër: marksizmi u bë një ideologji e cila premton mbi baza ‘shkencore’ një të ardhme të ndritur, teksa fsheh paturpësisht kanosjen e socializmit të zbatuar në praktikë, ndërkohë që ekzistencializmi, nisur nga dëshpërimi vihet shpesh në shërbim të marksizmit, ose shndërrohet në një “mendim modern” tërësisht akademik e komod. Prandaj, që të dyja nuk mund të kënaqin pesimizmin radikal të Gombroviçit, që gjithnjë qëndron pranë “rrugës kryesore” të hapur nga Kierkegardi. 

Por, duke qenë se Gombroviçi ishte polak, ai sfidon gjithashtu katolicizmin. Sikurse vëren Stanislav Baranczak , Gombroviçi e konsideronte veten njeri ateist dhe racional, që arrinte të dallonte të gjithë prapambetjen kulturore të Kishës polake (“E përsëris, nuk jam armik i katolicizmit, jam armik i funksionit që ajo përmbush prej kohësh në shoqërinë tonë” ), e që përgjithësisht ishte dyshues për mungesën e dyshimeve tek besimtarët. Por, ndoshta pikërisht për këtë, katolicizmi modern me dëshpërimin e vet ekzistencial i dukej më i afërt. 

“Më lidh me të perceptimi i mprehtë i ferrit që mbrun natyrën tonë, si dhe droja përballë dinamizmit të tepërt njerëzor. Duke parë katolikët jam bërë më i kujdesshëm në disa drejtime. [...]. Ndjehem shumë pranë Kishës në mosbesimin e vet ndaj njeriut – si dhe refuzimi im për formën, dëshira ime për t’u zmbrapsur nga forma, pohimi im se “ky prapë nuk jam unë” përballë të gjitha mendimeve dhe ndjenjave të mia, përkon me qëllimet e doktrinës së Tij. Kisha i frikësohet njeriut njësoj si dhe unë i frikësohem njeriut. Kisha nuk i zë besë njeriut dhe po ashtu unë nuk i zë besë atij. Kisha duke i kundërvënë të tashmes, pafundësinë, tokës, qiellin, kërkon t’i sigurojë njeriut pikërisht atë lloj distance nga natyra e tij, që edhe për mua është e domosdoshme. [...]. Është vendimtare për mua, që si unë dhe ajo kërkojmë ndarjen ndërdyshas të njeriut, ajo – në elementin njerëzor dhe hyjnor, ndërsa unë – në jetë dhe ndërgjegje .” 

Në letrat e pabotuara drejtuar së motrës, Irenës , një aktivisteje katolike, Gombroviçi thekson vlerën e besimit si përgjigje ndaj domosdoshmërisë së ekzistencës. 

“I pranoj të gjitha llojet e besimit, e madje dhe atë fanatik, si dhe mendoj që do të kisha mundur të mirëkuptohesha me ndonjë Claudel, apo Leon Bloy, ose më saktë, do të mundja të bashkekzistoja. Kjo aventura jonë tokësore është kaq çuditërisht fantastike, saqë të gjitha zgjidhjet janë të mundshme dhe vetëm personat që janë krejtësisht të zhveshur nga përfytyrimi dhe inteligjenca do të mund të kënaqeshin vetëm me “arsyetime” . [...]. Sinqerisht të përgëzoj për besimin dhe të këshilloj që ta ruash dhe ta kultivosh atë me sa më shumë energji, pasi besimi nënkupton sidoqoftë epërsinë e të drejtës njerëzore (shpirtërore) mbi të drejtën çnjerëzore të natyrës (7.III.1960).” 

Për arsyet që tashmë i përmendëm më sipër, Gombroviçi u prek mjaft nga leximi i La pesanteur et la grâce të Simone Weil. E quante Weil-in “ligjëruesen më të shkëlqyer të çdo lloj morali të Evropës moderne: katolike, marksiste, ekzistencialiste” . Me ndërmjetësimin e personit të Weil-it, Gombroviçi ndjeu praninë e Zotit të saj, të Zotit konkret, i cili megjithatë nuk mund të ishte ende Zoti i tij: 

“Zoti abstrakt është për mua grek. Zoti i arsyetuar nga Aristoteli, Shën Thomai, Dekarti, apo Kanti nuk është më i tretshëm për ne – ne që mund të quhemi nipërit e Kierkegardit. Marrëdhëniet tona – që do të thotë të brezit tim – me abstrakten janë thyer plotësisht, ose më saktë janë bastarduar, duke qenë se tashmë shfaqim një mosbesim tejet ordiner; dhe e gjithë kjo dialektikë metafizike më ngjan mua, nga lartësitë e shekullit të njëzetë, njësoj si feudalëve naivë në të shkuarën, për të cilët Kanti ishte një mashtrues .” 

Ëeil shkaktoi tek ai hutim dhe habi për besimin e saj dhe Gombroviçi duke u ndjerë shumë më poshtë saj, pohon me ndershmëri: “Madje, nuk bëhet fjalë për të besuar në Zot, por për t’u dashuruar me Zotin. Ëeil nuk është “besimtare”, por është e dashuruar. Ndërsa unë nuk kam pasur kurrë nevojë për Zotin – qoftë edhe për pesë minuta, që nga fëmijëria e hershme – kam qenë gjithnjë i vetëmjaftueshëm. Pra, nëse tani do të ‘dashurohesha’ (duke e anashkaluar faktin që unë në përgjithësi nuk mund të dua) kjo do të ishte nën përdhunën e një fatkeqësie të madhe që rëndon mbi mua. Do të ishte një britmë e nxjerrë nën torturë, pra e pavlefshme .” 

Idetë filozofike të Gombroviçit, janë shprehur në disa mijëra faqe të “Ditarit” të shkruar në vitet 1953-1969. Ndërkohë, Gombrovici kaq shumë ka qenë i vetëdijshëm për këtë, saqë pohonte qartë: “Po filloj të besoj se jam autori i një vepre filozofike në katër vëllime “. Forma e copëzuar e ditarit i dha mundësinë shkrimtarit polak që të sistemonte pavarësisht kundërthënieve dhe mungesës së rregullit, një material që ndryshe nuk mund të ishte shprehur. Ky ditar është një vepër e veçantë filozofike, e ngjashme me “Sprovat” e Montaigne-it. Kjo është sprova e tij për të arsyetuar mbi krizën e botës dhe të sistemit të mendimit (perëndimor) të hapërdarë në shumë degëzime. Gombroviçi rreket t’i bëjë ballë humbjes së Vetes, vdekjes së Unit, si një parim që vendos rendin dhe e mban botën të bashkuar. Kështu, “Ditarët” kthehen dhe në një mënyrë për t’i vënë gardh Kaosit dhe një mënyrë për të regjistruar përhapjen e tij dramatike. “Ditarët” janë një mënyrë për të mbushur përjetimet e thella intelektuale dhe ekzistenciale. Në faqet e tyre, Gombroviçi shpreh filozofinë e tij, në të vetmen mënyrë që i është lejuar, duke zhvilluar e duke saktësuar temat e romaneve dhe pjesëve të tij teatrale. Shkrimtari polak na rrëfen që zotëron një dije të posaçme: dijen e totalitetit, por edhe të kundërthënieve, të cilat mendimi filozofik, ai akademik e klasik nuk është në gjendje t’i rrokë dhe që nuk mund të shprehen në një sistem të mbyllur. Ai e gjen frymëzimin tek Niçja(Nietezsche) dhe Shopenhaueri(Schopenhauer), si në stilin e të shkruarit, ashtu dhe në atë të të menduarit. Stili që e karakterizon që në kohërat e rinisë së tij, kur shkruante për letërsinë dhe filozofinë: 

“Që në klasë të gjashtë (15 vjet) i hidhja sytë tek Kritika kantiane e arsyes së kulluar dhe që atëherë më kanë mbetur disa shënime për gjykimet sintetike “a priori”. Spenceri, Kanti, Shopenhaueri, Niçja, Shekspiri, Gëtja, Montaigne, Paskali(Pascal), Rabelais... ajo që gjurmoja në këto shkrime, ka qenë stili, stili në shprehjen e mendimit bazë dhe të ndjesisë bazë, të pavarësisë, lirisë, ndershmërisë, mundet dhe të mjeshtërisë .” 

Stili i Gombroviçit pasqyron një mendim jo të sistemuar, që ndriçohet nga shkëndija të çastit, nga një intuitë që vështirë se kuptohet. Sikurse është shprehur kritiku Vojçieh Karpinski, ditari i Gombroviçit të sjell ndër mend jo dhe aq Niçen e ekzaltuar, Niçen si autorin e frymëzuar të “Zarathustra”, apo Niçen si poet të rikthimit të pafund, Niçen si filologun dionizian të “Lindja e Tragjedisë”, e madje as Niçen si autorin gjenial të “Ecce Homo”, apo “Antikrishti”. Gombroviçi është pasues i denjë i “Dija gazmore”, të kriticizimit niçean, të Niçes skeptik, që e plandos përdhe zotin, duke qeshur e duke vallëzuar . Një Niçe të tillë mund ta gjesh nëpër faqet e “Ditarët”, në paragrafin: 

“Arti edhe kur ngre duart lart, është njëfarë triumfi në vetvete; Hegeli? Hegeli nuk ka shumë të përbashkëta me ne, sepse ne jemi një lloj vallëzimi .” 

Një tipar karakteristik i lidhjes së Gombroviçit me filozofinë është ironia. Pikërisht, nga një ton i tillë përshkohet tej për tej “Kurs i filozofisë për gjashtë orë e psembëdhjetë minuta” (një çerek ore do t’ia kushtoj Marksit” ). Gombroviçi e tall sheshit atë lloj filozofie, e cila, njësoj si letërsia, ishte kthyer në monopol të “profesorëve”. Por, çdo herë nënvizon epërsinë e letërsisë ndaj filozofisë apo shkencës, pasi ajo është zëri i njeriut me mish dhe me gjak, është zë individual. Filozofia është loja e formave, sistematizimi i tyre. Nuk i shërben jetës. Është e shkëputur prej saj, nuk është “erotike”: 

“Nuk besoj tek filozofia joerotike. Nuk i besoj mendimit që çlirohet prej seksit.... 

Në të vërtetë, e vështirë është të përfytyrohet Logjika hegeliane pa u shkëputur nga trupi. Ndërkohë, ndërgjegjja e pastër duhet sërisht të rizhytet në mish, në seks, në Eros, artisti duhet sërish ta namatisë filozofin me hijeshinë. Ndërgjegjja na dikton bindjen se ajo është përfundimtare dhe se puna e saj do të ishte e pamundur pa një bindje të tillë, porse rezultatet e punës së saj mund t’i falen sërish jetës, të shihen nga një tjetër këndshikimi, nga një tjetër frymë, këtu fryma e artistit mund t’i bëjë shumë nder frymës së mendimtarit [...]. A kemi nevojë për një absolut tjetër, nga ai, ku vështrimi i të ndezurit nga pasioni u kryqëzua me vështrimin e të ndezurës nga pasioni ?” 

Gombroviçi arriti në fund të jetës së tij në përfundimin se filozofia i shërben fare pak jetës (për të mos thënë aspak) dhe theksonte përbuzjen e tij ndaj mendimit filozofik: 

“Nderimi i tepruar për të vërtetën shkencore, nisur nga dëshira e zjarrtë për të kuptuar realitetin na ka errësuar të vërtetën vetjake [...]. Nuk realizohemi në sferën e koncepteve, por në sferën e personave. Jemi dhe duhet të mbetemi persona, roli ynë është që në një botë që bëhet gjithnjë e më abstrakte, të mos pushojmë së reshturi fjalën e gjallë njerëzore“ 

Sikurse vëren me mjeshtëri kritiku Pavel Beylin: 

“Në thelb, Gombroviçi kërkon tek filozofia të njëjtën gjë që kërkon dhe tek një person tjetër, atë që kërkon tek perëndimi i diellit, tek një lopë, apo tek kritikët e tij, kërkon pikërisht vizionin artistik të botës, elementet e asaj forme që i jep trajta konkrete vizionit të tij. Dëshmi e kësaj janë si përzgjedhja e filozofëve për të cilët flet, ashtu (dhe) ajo çka ai kërkon prej tyre. Tek Hegeli e tërheq shumë dialektika e pastër, tek Huserli – epoché, (e vënë në thonjëza), tek Hajdegeri – autentizmi që Kundërshton veten, tek Sartri – koncepti i lirisë, tek Marksi fuqia e transformimit, fjala kthehet në trup. Por, në të njëjtën kohë ai i përçmon sistemet si të tilla. Përqesh moralin e profesorëve, pasi vizioni i tij artistik i botës nuk arrin t’i nënshtrohet a priori kategorizimit. Këtu qëndron dhe antinomia e Gombroviçit, si shkrimtar dhe mendimtar: dëshiron ta përjetojë filozofinë, por mund ta bëjë këtë vetëm duke paguar çmimin e të filozofuarit të jetës .” 

Në tetor të vitit 1966, në një prej fletëve të fundit të “Ditarët”, që u publikuan që kur ishte gjallë, Gombroviçi shprehu me një dozë të madhe sarkazme dhe pezmatimi atë që me shumë gjasë do të kishte qenë përfundimi i “Kurs i filozofisë”, nëse vdekja nuk do t’ia kishte ndalur punën në kohën që po përgatiste leksionin për strukturalizmin: “Problemi kryesor i kohës tonë, i cili ka sunduar fund e krye të gjithë epistemën perëndimore, është problemi që sa më inteligjent bëhet mendimi, aq më budalla bëhet”. 

Milosao

Përktheu: Edlira Lloha

6 Komente

Megjithse e di qe nuk do me besoni, sepse "un jam i huaj ketu sinjora Bertini", ju rekomandoj peshqeve ta lexojne kete shkrim, megjithse i gjate ja vlen. Ajo shprehja e fundit eshte yll fare, humor i zi.

Sa per informacion. Kjo eshte parathenia e librit te sapo dale ne treg te Witold Gombrovic "Filozofia ne JGashte ore e gjysem" (qe e keni ne foto). Mendoj se eshte nje nga prurjet me interesante te nje shkrimtari shume pak te njohur nder shqiptaret.

Urime, sikur edhe Ferdidyrken nuk do ishte hic keq.

Se shpejti del dhe Ferdidyrke, mjafton te blihet

"“Në thelb, Gombroviçi kërkon tek filozofia të njëjtën gjë që kërkon dhe tek një person tjetër, atë që kërkon tek perëndimi i diellit, tek një lopë,.  kërkon pikërisht vizionin artistik të botës, elementet e asaj forme që i jep trajta konkrete vizionit të tij"

 

..nën lëkurën e një lope ne bregun e Gandhit

nje mizë doli andej nga hyri

andej nga doli hyri prapë

e andej nga doli prapë hyri

Lopa vozit bishtin në të thatë

ne te thatë i lundron edhe syri smiley

 

(anonim)

6 ore e 15 min = 21 njesi kohore

pse pikerisht nje artikull i tille  heeeeeeeee !!!!

keto numrat po na i morin ment e kokes fare smiley

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).