"Mes Shqiperise dhe Ilirise, eshte deti qe na ndan ne mes"

Krenar Zejno, ndër njerëzit e rrallë në letra që mban aktivitetin kulturor në Tiranë mbi shpatullat e tij; libra, pikturë… hap dyert për poetë, për lexime librash, fton gazetarë. Në këtë intervistë e vendosim në qendër për të marrë një perceptim mbi vargjet e reja, quajtur si elegji në botimin “Hyllirikum; për nomadën e detit dhe barkun e dheut” (bot. ZENIT, 2012).Hyllirikum: për monadën e detit dhe barkun e dheut, një elegji kushtuar dhimbjes. Është dhimbja apo lumturia që ju shtyn më shumë drejt vargjeve?

 

“Elegji” në fjalorin e shqipes quhet një poemë lirike a pjesë muzikore me përmbajtje të përvajshme e plot dhimbje. E kështu, “Hyllirikum” qysh prej titullit njofton një lirikë, ndërsa më tej përmes nëntitullit orienton – siç ju me të drejtë kërkoni një konfirmim – drejt një dhimbjeje.

Në plan të parë “Hyllirikum” mund të perceptohet si një psalm për humbjen e nënës, një temë shumë e rrahur dhe e vjetër sa njeriu. Ndërsa në shtresën themeluese të saj ajo mban një metaforë mëmëdheu, prandaj dhe dedikimi në të është “mëmës dhe dheut”. Titulli mund të lexohet edhe si emërtimi mesjetar i Ilirisë. Së fundi, vendosja e saj si një trilogji e dheut, (me dy veprat e tjera të botuara gjatë vitit 2012, ndonëse pjesa më e madhe të shkruara shumë vite më parë, por të pabotuara ndonjëherë si libër): “Autostop për në reminor” dhe “Amordheu”, e konsolidon idenë e një lajtmotivi përbashkësie. Ne e dimë që letërsia si akt është procesi i letërsimit, mirëpo dhimbja personale nuk i mjafton të bëhet publike, nëse nuk ngrihet në rang letërsie. Ne kemi me shumicë një pasuri folklorike që shpërfaq dhimbje morti, bile edhe më të thekshme kur bëhet fjalë për shembull për vdekjen e një djali të vetëm. Në një bejte të njohur si: “po vjen lumi turbullo, sjell një djal të vetëmo, turbull lumi, turbullo…” vajtojca me pagesë që sjell vargjet në mort, të këput shpirtin dhe rrënqeth vërtet, duke e justifikuar plotësisht shpërblimin e aftësisë së vet. Por, ama, letërsia sado që mund të marrë shkak dhe lëndë prej realitetit, përdor mjetet e artit për të mbërritur të jetë letërsi, pra art. Cilado ngjarje e shtysë, edhe aty ku loti mund të rrjedhi çurk, nuk sublimohet medoemos si art, madje edhe një lumë lotësh mbetet thjesht ujë, nëse nuk konvertohet në dridhmë energjie poetike. Le të themi, si uji i rrjedhshëm i një lumi që pa kaluar në elikën e një dige hidrocentrali nuk kthehet në energji por shkon e derdhet në det si tash mijëra vjet.

(...)

Si gjithmonë zgjidhni një mënyrë të veçantë grafike të prezantimit të vargjeve. Vjen kjo nga njohuritë tuaja mjaft të mira të artit pamor? Si lidhet esenca me aparencën?

Për ta nisur me një lojë fjalësh dhe akrobaci etimologjike, që ndoshta na nxjerr më shkurt në shtegun e përgjigjes së përafërt të kësaj pyetjeje mjaft të vështirë: arti pamor është arti i pamort! Sepse, tekefundit, vetëm imazhi nuk vdes. Një shkrues vizaton me fjalë, një piktor shkruan me ngjyrë. Dimë që ushtrimi i shkrimit është vizatimi i të verbrit në një kartë. E në rastin e poezisë, shenja sado e ngjeshur dhe solide, nuk mjafton për të transportuar e pozuar korrespondentët e dëshirave, hesapeve, pasioneve, ëndrrave, kujtimeve me anë të grafikës së shenjave gjurmuese e gjurmëlënëse për t’u përçuar tek lexuesi. Vërtet poezia kryen një mësymje drejt kësaj, duke lënë të vizatuar në letër edhe gjurmën e rrugëtimit rrokapjekthi të kësaj turrjeje, ndeshjeje e paqtimi mes toneve e rimave, mirëpo në dallim nga proza, poezia është në anën e pikturës, skulpturës, muzikës. Dhe ngjyrat, format, notat, nuk janë shenja, ato nuk transmetojnë asgjë që është jashtë tyre.

(...)

Shpesh dyshoj se mos është një alibi e fshehur ndaj vetes tjetër për papërsosurinë e vargjeve dhe fill pas kësaj më kaplon frika. Ndoshta është një dëshirë e brendshme për ta bërë poezinë të ngrënshme edhe me sy, sido që ajo do duhej të ishte e vetëmjaftueshme ta përçonte imazhin prej të cilit mbiu në kokë. Kushedi, mbase figurimi ku shtyhet vargu im është veçse një hajmali për të mos e ngrënë me sy. Sidoqoftë, një ide të qartë, e aq më pak të saktë e sempliste ndaj kësaj shtyse e pamjeje, jo vetëm që nuk e kam, por më vjen të shqyhem gazit edhe me veten po t’i jap aty për aty një përgjigje mendjelehtë e sa për të kaluar radhën.

(...)

Cili është raporti juaj me detin?

Si autor i poemës “Hyllirikum”, do ta gjeja veten një barkëtar që jep e merr thellësive me detin, mbi barkën e vet për t’i shpëtuar përpirjes nga Hidra e zezë. Si autor i simbolit, “Hyllirikum” e gjej te marrëdhënia lirike e barkës me barkëtarin, në detin e dallgëve ku rreken të shpëtojnë e shërbejnë njëri-tjetrin për t’u kthyer në breg, e për të rrëshqitur të nesërmen sërish në det.

Si autor i metaforës “Hyllirikum” gjej që funksionon edhe si raport elegjiak i ndërsjellë dhe i ndërvarur mes këtij binomi dhe detit, ku dëlirësia e barkave për t’iu dhënë detit dhe pafajësia e detit për të marrë brenda gjirit të vet përpirës barka e barkëtarë shpie në shpërfaqen e atij sovraniteti sa të nevojshëm për jetën aq edhe të tmerrshëm për fundin e saj, e që lë të hapur perceptimin mbi fuqinë e natyrës apo zotit ndaj njeriut.

Si autor shqiptar gjej më në fund një lidhje të qenësishme të letërsisë shqiptare me detin. Sepse pothuaj nuk gjej fare apo nuk di një lidhje të tillë më parë. I kemi kënduar mjaftueshëm sterresë, maleve, fushave, lugjeve, por edhe gurrave, krojeve, përrenjve, liqenit, lumit, ama pa e mbërritur detin. E kjo është një çudi e madhe, për banorët ndër shekuj në brigje detesh.

Ndoshta, edhe si në honor të epokës së vetme që na lidh me detin, asaj ilire, jam shtyrë për ta emërtuar me këtë titull mëmëdheun. Si me thënë, mes Shqipërisë dhe Ilirisë është deti që ndan në mes. Diçka tmerrësisht tragjike duhet të ketë ngjarë dikur, për të lënë pas një armiqësi fobike me detin, me të cilin më pas nuk kemi asnjë marrëdhënie, as bartur si përvojë, as si dashuri deti, bile as gastronomi prej deti, e jo më premisa për histori, art apo antropologji. Në mos, duke u nisur nga vetë kjo gropë kohore si ndërprerje e mangësi.

(...)

Çdo të thotë për ju të jetosh?

Të banosh në hapësirë vendin ku je i varur në çengelin e pikëpyetjeve si më sipër, ku me gjithë të tjerët mund ta shohësh edhe vdekjen në sy e me sy, e ndonjëherë sy më sy, por jo dhe aq gjatë. Jo se në realitet ajo nuk të shfaqet më gjatë, por ekzaktisht siç ngjet edhe me diellin: shqisa jonë nuk e përballon kontaktin e zgjatur me të. Dhe pastaj, ecejakesh sa të lejon litari, herë në kërkim e herë duke gjetur rastësisht, ndonjë copë pasqyrë a cipë pasqyrimi, si Perseut që iu desh të përdorte një të tillë për ta parë kokën e Meduzës. Dhe sa më shumë sheh përmes një cope, aq më shumë të vjen të bredhësh atypari për të krisura të tjera, për të përftuar një më të madhe. Drejt një pakuptimësie edhe më të madhe, e që pikërisht pse s’ka pikë kuptimi… e bën jetën kaq të bukur dhe kapricioze.

Fuqia e poezisë, si pasqyrim i poezisë së jetës, është te pafuqia për të thënë fjalën e fundit mbi përmbajtjen e vet. Sa dëshirë kisha ta përmbyllja këtë pyetje me jetë, me vargjet e një miku të vdekur, Jamarbër Marko:

“Në jetë fryma do të jetë imja

në rrugë hapi do të jetë imi

sa dëshirë që kisha në vdekje lulet ti shpija vetë”.

 

Intervista e plote mund te lexohet ketu

14 Komente

Hiqi llakun e parë, të dytin, të n-tin derisa mbesim me hiç në gojë.

PS: Nuk mund të largohem pa cituar prej tekstit

Si autor shqiptar gjej më në fund një lidhje të qenësishme të letërsisë shqiptare me detin. Sepse pothuaj nuk gjej fare apo nuk di një lidhje të tillë më parë.

 

Ah, arti i prerjes se citimeve. Une e postova intervisten (e cila, s'dhet harruar jepet gojore, pra s'ka rreptesine e shkrimit) pikerisht per kete pasazh, qe me duket i nje te vertetesie te thelle dhe me rendesi, por qe duhet lexuar i plote, per te bashkeshoqeruar habine qe shpreh: 

"I kemi kënduar mjaftueshëm sterresë, maleve, fushave, lugjeve, por edhe gurrave, krojeve, përrenjve, liqenit, lumit, ama pa e mbërritur detin. E kjo është një çudi e madhe, për banorët ndër shekuj në brigje detesh.

Ndoshta, edhe si në honor të epokës së vetme që na lidh me detin, asaj ilire, jam shtyrë për ta emërtuar me këtë titull mëmëdheun. Si me thënë, mes Shqipërisë dhe Ilirisë është deti që ndan në mes. Diçka tmerrësisht tragjike duhet të ketë ngjarë dikur, për të lënë pas një armiqësi fobike me detin, me të cilin më pas nuk kemi asnjë marrëdhënie, as bartur si përvojë, as si dashuri deti, bile as gastronomi prej deti, e jo më premisa për histori, art apo antropologji. Në mos, duke u nisur nga vetë kjo gropë kohore si ndërprerje e mangësi."

Nisue nga nje verejtje e tille, insistimi i Kadarese per ta nxjerre eposin dhe doket shqiptare si vijim te Homerit duket krejt pa vend. Ku "deti plot me peshq" i Odisese dhe ku malet e vrenjtura dhe kullat e zymta!

Po nuk mbeti kjo gje te jete zbulim i Zejnos, merr vesh.

ps. professor, rezervoj te drejten te te them "fjalet mbrapsht" nqse do me thuash edhe ketu, simbas zakonit te atdheut jugperendimor, "hajde ma rruaj".

Se meqe ra llafi. Shof qe kishin perkthy 1984. E blej. Parathenia e K.Z. 

E di si ia bente gjyqin E.H.? Kufirin te thana, llaf pa thene s'kishte lene. Jo, se kujtonte ai qe ishin te gjithe keshtu rroca-poca. 

Nenshkrimi i parathenies ishte qershi mbi torte:

Botuesi

Jo Meshiruesi.

smiley

puna esht mos me u bo te kqinj tani. smiley

 

Zejno, ose dikush tjeter, e ka gabim qe s'i hyn nje studimi a persiatjeje nisur nga fakti se sa shpesh dhe pothuaj detyrimisht shqiptaret e ngaterrojne "meshirimin" dhe "misherimin". Ka ketu perspektiva per trajtime niçeane ne potence.

nenshkrimi eshte:

Botuesi,

Jo MIsheruesi

Gje qe s'do te thote se ia rrit vlerat nenshkrimit, por keshtu eshte, per te qene te sakte.

Mbase mund te kesh te drejte. Nuk e kam ketu librin qe ta vertetoj. Por, shkembimi i vendosjes se shkronjave brenda fjales eshte e vertetuar shkencerisht.

Por ndoshta ngaterresa vjen edhe sepse vete parathenia ishte E Pameshirshme. Apo edhe per frymen e furishme dhe te fuqishme te parathenies duhet ndonje studim nicean me potence, prepotence dhe prevalence?

Poet, une nuk thashe se eshte zbulim i Zejnos. Por mire me duket se eshte thhet e insistohet ne kete "incident" letraro-antropologjik, dhe me duket se ne kuadrin e nje interviste Zejno e thote jo keq, jo pa bereqet dmth. Nese e leme vleren e tekstit te shkruar vetem te zbuliemet e pathena ndonjehere, dakort, ngushtohet shume fusha, por s'di ne perdor(im) vertet nje kriter kaq te serte per gjithe çka lexojme dhe e marrim te pranueshme.

Sa per zakonet e atdheut jugêrendimor, kujtoj vetem se citimi fiksional "hajt ma rruaj", vinte pas pretendimit (jo me pak fiksional, ndoshta) per "ta patur gjuhen brisk". Nuk e di nga cila zone e etdheut keto gjera mbeten te pakaperdishme.

well, "gjuha brisk" ishte po e jotja, dmth e the ti. ne fakt mu nuk me boni pershtypje "e rrujtmja" - asnji ali demsi s'do i bonte; me boni pershtypje pikerisht se vinte si pergjigje e asaj qe e the po vete. edhe ne volejboll, nji tjeter e "ngre topin", dhe tjetri e zhyt, professor.

jom i sigurte qe ke gezu shume veta kur e ke thon ate gjo. apo e kom gabim?

"well, "gjuha brisk" ishte po e jotja, dmth e the ti."

Oficeri gjerman pa ne studion e Picassos tablone Guernica dhe u mvrenjt: "Ju e keni bere kete?" e pyeti. "Jo. E keni bere ju!" u pergjigj Picasso.

Une vetem sa e shpreha ne formen e barcaletes, qe mesa duke ti nuk e njeh, te takimit mes shkodranit dhe vlonjatit:

Ju vlonjatet e keni gjoksin grope, eh?

E, e kemi.

Po hajt te dhjes nje here aty te gropa jote ra.

Ou, e paske gjuhen brisk, eh?

Po e kam.

...

ka dhe nje batute tjeter me Profesor, po s'po e them.

Sa per vetat e gezuar s'e besoj; s'e vuri njeri ujet ne zjarr hiç. Vetem ti e ndeze peshkun duke leshuar fatwa gjthandej ku shfaqej ndonje "kontribut" modest i imi. Zakon alidemsi mesa duket, megjithese edhe une alidems jam, dmth, kam bere gjimnazin alidemi.  

Unë kujtova se do më falenderoje se i kisha shkuar deri nga mesi.

Po se mos ishte intervista ime. po deshe o burre, madje edhe imja po te qe.

Të parat në fillim: a mundet dikush, qetësisht, t'i thotë autorit, i cili është edhe piktor, që të mos e shtojë jeshilen, pas blusë, pas të kuqes, pas portokallisë, pas varakut, pas llakut, pas vinovilit. Kaq e vështirë qënkësh të flasë tjetri kuptueshëm? seriozisht. unë e kuptoj që tjetri është artist, por edhe oficerët veshin shapka civile në bregdet.

Të dytat: ju ftoj të vini pak buzën në gaz, e të mos merrni fjalinë se mungesa e detit në të shkruajturën shqipe, për një argument filologjiko-historik të 'mosprejardhjes së eposit prej Homerit, e dërrci vërrci", jemi dakord? Gjithkush që ka bërë të paktën njëherë në jetë orë fizkulture, e kupton se bërja e një të tillë sparkate, prej viteve minus 500 deri ne plus 1500, nuk mund të vërtetohet as të hidhet poshtë me të tilla n'importe quoi. Të tilla përfundime, vijimi apo mosvijimi (si ajo e Ismailit, e autorit në fjalë, apo shkrimtarëve të tjerë) për mendimin tim duhen marrë si argumente poetike, jo filolo-historike, e mbi të gjitha dozën e duhur të buzëqeshjes.

Të tretat: Mua madje më duket që ka një valë poezish për detin, nëse mund të shprehem kështu të cilat po ju lë t'i gjeni vetë në Google.

diku ne nje varr antik ne itali kishin zbulu te shkrujtme me germa greke "oanija per ne a ire e gajret". 

edhe une e kam shume fiksim kete humbjen e lidhjes me detin qe kemi pesu qe kur romaket na vune kufirin te thana e na ndalun te dalmen ne det. imagjino edhe himariotet qe jetojne me detin dun me thane se jane greker. edhe pargalinjte. edhe durrresi koloni greke, dalmatet sllave, ardianet rrace e humbur. 

sepse, te thush se shqiptaret nuk kane marredhenie me detin te ngrihet mbreteresha teuta bashke me dhimiter farin e me djemte e republikes se ishujve te jonit e te bejne lanet. te vijne te gjithe me anije, te vijne. 

eshte tjeter mos pasja marredhenie me detin e tjeter e shkrujtmja e historise me krenari malesh te zymta. 

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).