Në vijim të debatit të hapur në faqet tona për gjendjen e poezisë shqiptare, këtë numër* kemi vendosur në vëmendje letërsinë në tërësi, duke trajtuar jo vetëm poezinë, por edhe prozën. Është lehtësisht e evidentueshme tashmë që letërsia shqiptare, në mënyrë krejtësisht të natyrshme dhe logjikshme, ka hapur një epokë të re, të çliruar tashmë nga kushtëzimet e realizmit socialist. Mirëpo, ndonëse kemi tashmë një letëri post-komuniste, nuk kemi ende një kritikë të tillë. Nuk kemi ende një debat serioz mbi atë çfarë është mundur të realizohet në këto kushte. Mungesa e kritikës ka lënë pa trajtuar dhe pa kaluar në filtrin e duhur prurjet e reja, gjë që ia ka mohuar letërisësë shqipe kushtet e nevojshme për tu zhvilluar. Në opinionin publik mungon një analizë e thellë dhe profesionale mbi atë çfarë prodhohet në këtë fushë dhe kjo ka bërë që lexuesi të mbetet i paorientuar. Mendojmë që është momenti që të hapet një debat i gjerë në drejtim të kulturës shqiptare në përgjithësi dhe sidomos letërsisë, i cili duhet të mbështetet në një analizë rigoroze të gjendjes aktuale. Tashmë, 23 vjet pas lirisë së fjalës shqipe, ekziston një terren i lëvruar dhe për rrjedhojë, është momenti që të merret në analizë gjithçka që është krijuar. Besojmë se debatet që ne po hapim, janë një kontribut modest, në shërbim të kësaj nevoje. 

Ergys Mërtiri

 

 

Klodian Kojashi
A asht në krizë poezia shqiptare?

Për mendimin tim, poezia s’jeton dot pa krizën. Poezia asht kriza në vetvete. Pikerisht forca e poezisë asht kriza e saj, vendosja e saj skiç brenda shoqrisë. Edhe ajo e kohëve ma të lumtuna prapë mbetet poezi e krizës së lumtunisë. 
Ç’ poezi do kishte shkrue Dickinson pa krizën e kohës së saj e pa krizën e saj personale? Ç’poezi do na kishte lanë e çmenduna Merini po t’mos ishte aq e bukur e aq e trishtë në kufijt mes reales e tepër reales? Ç’poezi do na kishte sjellë Martini pa krizën e mallit, pa vujtjen e heshtun të njeriut modern? Ndaj, unë mendoj se poezia shqiptare sot po kalon nji nga momentet e saja historikisht ma të mira. Ma në fund, poezia jonë asht çlirue nga retorika e atdhetarizmave të sforcuem, asht ba e lirë, ka kalu përtej armiqve e përtej hyjnive. Poezia jonë ka lanë mënjanë vajzën e bukur e djalin si bilbili, ka lanë mënjanë pushtuesin e çlirimtarin, ajo ka hy në indet e kohës, asht ba e brendshme, ka kriju forma të reja, shprehje të reja, ka shemb teoritë e stilistikave, aq sa duket sikur s’jena ma ne që e përcaktojmë atë, por ajo ne. Vërtetë, mbase duhet të jemi ne që duhet të rishikojmë teoritë tona mbi artin e poezisë sepse realiteti i poetëve na ka lanë vendnumëro.
Ne mbetemi nji vend i vogël para syve të botës, ndaj edhe poetët tonë e kanë të vështirë me hy me forcë në hapësinën e poetikës botërore. Vendi ynë asht gjithmonë nën vëzhgimin e të huajve, për reformat, për ligjet, për votimet, për gjithçka që ka të bëjë me jetën politike e sociale, pra ne shihemi si të paaftë me veprue vetë, shihemi si të vegjël. E po në të njëjtën mënyrë shihet edhe letërsia jonë, letërsi e njerëzve të vegjël, perveç ndonjë rasti si Kadareja, që shihet si njëfarë habije e madhe. Si ka mundësi, edhe shkrimtar i madh edhe shqiptar?
Pra, duke iu rikthy poezisë, unë mendoj se kemi poetë të mrekullueshëm, decentralizimi ka përfshi krejt jetën tonë ndaj edhe poetët s’janë ma nji kategori më vete, në olimpin e shkruesve, por janë njerëz afër nesh, që krijojnë me fjalën, por që s’kanë zanatin e poetit. Sepse me shkrue poezi asht bukur, por s’të jep lekë, ndaj poetëve u duhet me ba punë të ndryshme, shpesh jo aq në qendër të vëmendjes, e shpesh s’kanë fonde as për botimin e një libri. E pastaj, duhet të ikim një herë e përgjithmonë nga teoria se: “asht poet ai që ka botue nji libër”. Sot, nji libër mund ta botojë kushdo që ka 600 euro, por kjo s’asht ma tregues i aftësisë poetike. Sot poezitë botohen në web site të ndryshme, në rrjetet sociale, në fletore, nëpër sms, e s’ka asgja të habitshme. Dikur shkruheshin nëpër gurë, sot shkruhen në ajër.
Në morinë e shkrimeve gjejmë edhe mjaft përpjekje poetike të dobëta por unë jam prej atyne që mendojnë se nji poezi e mirë nuk vjen nga çasti magjik dhe i papërsëritshëm, por nga mijëra poezi të dobëta, ndaj kritika duhet të jetë nxitëse, jo balsamuese e nji të vërtetë, për hir të një së shkuare gjoja të lavdishme. Poezia asht me thanë, jo me “kanë pasë thanë”. Poezia jonë sot asht tregue e aftë më sintetizu rryma të ndryshme. Sot që s’jena ma nën influencën e rusëve apo kinezëve, sot në kohën e globalizmit poetik, poetët tonë kanë ditë me kriju diçka të re, nga e djeshmja, nga e djeshmja e teprume, nga e djeshmja e mungume nga e sotmja. Poetët tonë kanë ditë me i dhanë jetë poezisë shqiptare në format e saja ma të mira duke poetizu përvojën dhe shpresën. Asht kurajoze poezia e sotme shqiptare, asht e vetëdijshme, asht nji poezi plurale, e aftë me pranu, e aftë me mbajtë larg, e aftë me ndez dritën e ditëve ma të largta. 
Poezia e sotme shqipe asht e mrekullueshme, ajo ka hapë horizontë të reja, për të cilët kena me u kujtu nesër, e shpresoj që e nesermja të mos vijë mbas shumë vitesh.

 

Agim Baçi
Heshtja ndaj letërsisë, më keq se djegia e librit

Edhe pse kanë kaluar 22 vjet nga ndryshimet e sistemit, ne dimë pak ose aspak për letërsinë që lëvrohet sot në Shqipëri. Trashëgimtarë të një kritike që kishte në qendër partishmërinë, pas vitit ’90, kritikët u gjendën nën një shtangie, ashtu si shumë prej shkrimtarëve. Faqet letrare në shtyp erdhën duke u zbehur, edhe pse numri i botimeve erdhi në rritje. Një bum botimesh i përkisnin atyre autorëve që deri në vitin ’90 e kishin të pamundur botimin për shkak të eksluzivitetit që kishte shteti për një gjë të tillë. Kështu pasionantët vërshuan. Kritikat e para ishin thuajse ana e kundërt e partishmërisë, duke mbrojtur atë pjesë krijimtarie që ishte kundër atij sistemi. Megjithatë, duket se në të dyja rastet nuk po flisnim dot për vlerat e vërteta letrare. Vetëm në vitet e fundit duket se nisën botime disi më të matura qoftë nga autorët, ashtu edhe nga botuesit, të cilët edhe me para nuk para afrojnë më autorë anonimë, që nuk u afrohen standardeve.
Pikërisht tani, që kemi lënë pas letërsinë “pro” dhe “anti”, nevojitet një lupë e rëndësishme për të bërë të mundur jo thjesht vendosjen e një hierarkie letrare, por të një debati vlerash që do të orientonte më së miri lexuesin, sidomos lexuesin e ri, lexues i cili ka nevojë të bashkëudhëtojë me mendimin letrar. Por kjo lupë kërkon një mendim kritik jashtë shkollës së deritanishme. Pra emra si Alfred Uçi apo Nasho Jorgaqi, të cilët kanë helmuar për vite me radhë lexuesin shqiptar sipas këndvështrimit të partishmërisë, nuk kanë asnjë të dhënë se mund të ndryshojnë shijet e tyre sugjeruese. Natyrisht që edhe një sektor në Akademi duhej të kishte nisur me kohë një rivlerësim të komunikimit me letërsinë, për faktin se nevoja e debatit letrar do të jetë gjithnjë e domosdoshme, qoftë edhe vetëm për letërsinë e sugjeruar sot në shkolla. Është e rëndësishme që sugjerimi letrar të jetë i mirëstudiuar, me qëllim që të paktën brezat në shkolla të mos ushqehen me letërsinë e rastësishme të autorëve që janë thjesht aty për ndonjë shkak njohjesh personale. 
Personalisht kam shkruar për autorë si Agron Tufa, Kim Mehmeti, Preç Zogaj, Besnik Mustafaj. Por unë mendoj se janë edhe disa autorë, të cilët, për shkak të pranisë së tyre në publik, si Canosinaj apo Zllami, duhen analizuar, pasi tashmë janë pjesë e leximeve të detyruara në shkolla. Madje të sugjeruar më shumë sesa Kuteli, Kadareja apo Koliqi.
Ne kemi emra të letërsisë së sotme që kanë nevojë për kritikën, si Kim Mehmeti, Luan Starova, që na vijnë nga Maqedonia me një letërsi të konsoliduar. Janë shkrimtarë që kanë bërë emër jashtë Shqipërisë, si Ardian Kyçyku, Elvira Dones, Ani Vilms, që kanë nevojë të diskutohen këtu. Janë librat e Zija Çelës, Fatos Kongolit, Visar Zhitit, Xhevahir Spahiut, Besnik Mustafajt, Preç Zogajt, që vijnë si një urë mes dy realiteteve të ndryshme në Shqipëri, por që kanë mundur të mbajnë ritmin, që kanë nevojë të diskutohen, ashtu siç është e nevojshme kjo edhe për emra si Agron Tufa, Rudian Zekthi, Rudi Erebara, Flutura Açka, Mira Meksi, Lindita Arapi, Arjan Leka, Stefan Çapaliku, Ervin Hatibi, Fatmir Baçi. Është edhe më shumë e rëndësishme të rivendosim në vendin e duhur emrat e Mitrush Kutelit, Ernest Koliqit, Martin Camajt, Anton Pashkut, pa harruar kurrë nevojën për të riparë letërsinë e Kadaresë dhe të Agollit. 
Të gjithë këta emra mbeten në pritje të diskutimit, debatit dhe analizimit, tashmë me të vetmin synim: çfarë i lidh këta autorë me letërsinë e vërtetë, me vlerat e vërteta, standardet e së cilës nuk i vendos as “Lidhja”, as ndonjë qytet, e as ndonjë shtet në veçanti, por i vendos lidhja e veprës me vlerat universale. Sepse kur flasim për letërsinë, nuk mund të themi “letërsia më e mirë në Tiranë”, “letërsia më e mirë në Vlorë”, “Letërsia më e mirë në Romë apo Athinë”, por mund të flasim nëse është apo nuk është letërsi. Pasi të kemi vendosur këtë metër vlerash, atëherë mund të diskutojmë këndvështrimet e ndryshme, që mund të përafrojnë një hierarki vlerash. Sepse në fund të fundit, libri është aq kopje sa e lexojmë.

 

*marrë nga "Gazeta Feniks"

 

 

31 Komente

Meqe Peshku na krijon iluzionin se kemi gje per te thene dhe se dicka duhet thene per nje teme perkundrejt nje tjetre, po i jap njehere tastieres.

Se pari ne lidhje me tekstet e Kojashit dhe Baçit. Kojashi flet me dashuri, me pasion here here, me pergjegjesi dhe duke vene perpara pergjegjesise, por mungon aty nje ilustrim sado i vogel, opo nga kater vargje nga tre poete, po te lutem o Kojash, perse jo? Baçi vjen me batarene e emrave dhe me devizat dhe nuk ka faj nese ai ka shkruajtur artikuj plot e une s'i kam lexuar, rrjedhimisht s'i kam ndermend kur perpiqem te perfytyroj gjera si "meter vlerash" dhe "letersi e vertete".

Mirazh, si gjendet gazeta "Feniks"? Komenti editorial i Mertirit me duket i sinqerte por i mungon kontekstualizimi: kur thuhet mungon kritika kjo duhet patjeter te kete te beje me format e shfaqjes dhe shperndarjes se kritikes, pra forma si artikuj gazete, reviste, artikuj akademike, hyrje ne nje vellim, perpjekje antologjike, apo edhe libra kritike, Mertiri duhet te na citoje me sakte gjendjen aktuale, ku dhe si shkruhet aktualisht kritika, dhe si mendohet se Duhet vazhduar me te, si mund te shkeputemi nga tradita uçiane dhe nje arsyetim disi me i qarte perse duhet bere nje shkeputje e tille (sepse thirrja per nje Uç te ri behet vetvetiu), cfare vlere ka kritika ne gazete kur gazetat jane pamflete politike, cfare suksesi kane pasur suplementet e dedikuara, revistat letrare, botimet kritike aktuale, cfare jehone, cfare lexueshmerie, percjelljeje ne TV, ne shkolla, ne konferenca? I bej keto pyetje bazuar mbi nje pershtypje te pergjithshme se kritika ekziston, behet ne fakt ne shume menyra, por eshte shperndarja e saj dhe shperhapja e lexuesve - duke mos pasur me mbledhje kolektivi, diskutime ne organizaten baze, apo ne ate te rinise - qe krijon shqetesimin. I rezistoj mohimit total, me duket e pamundur.

Megjithate, kam edhe une deshire te lexoj artikuj te mire kritike letrare per letersine bashkekohore shqipe, edhe ketu ku jam, pra nepermjet shtypit online, ndaj uroj me te mirat per nismen.

Lufte me mullinjte e eres. Mendoj se  akti i te lexuarit,  ashtu si edhe  ai i krijimit, eshte  nje akt  individual.  

Cdo perpjekje per ta   masivizuar, kanalizuar, kolektivizuar  kete akt me tingellon jo vetem qesharake, por edhe e mjere ne disa raste. Eshte Koha  ajo qe e ben seleksionin  e  vleres  se  letersise dhe jo  detashmentet e munguar te   kritikeve letrare  apo  jurite. Inisiativat plebeshitare per te vene ne udhe te drejte   letersine mendoj se na cojne  shume prapa ne kohe.

“C’po ndodh me poezie shqipe?” – eshte pyetja  qe  shqeteson pjesen dermuese te  artikujshkruesve ne tere  keto vitet e fundit. Asgje e vecante nuk po ndodh,  more zoterinj. Shkruhet  sipas mundesive  dhe aftesive individuale. Lexohet  sipas  mundesive  dhe aftesive  individuale. Kaq. Nuk e di se  cfare duhet te ndodhe me shume  se kaq  me nje vjershe. Autori kosovar  Albatros  Rexhaj  ka  rreth 200 mije fansa ne faqen e tij letrare te facebook, ndersa poeti tjeter  Arbelo ka nja  30. Nuk besoj se ka nevoje per  ndonje koment. 

“C’po ndodh me botimet  shqiptare?”, eshte nje tjeter pyetje qe ngrihet  zakonisht ne pragje  panairesh dhe  konkursesh letrare  te fundvitit. Kjo  eshte ceshje per  ata  qe  jane te lidhur me industrine e librit, e cila  jo domosdoshmerisht ka interesa  te njejta me artin letrar.  Lexuesin nuk mund ta interesoje ceshtja e botimeve, per sa kohe  qe  shumica e artit  letrar  gjendet  e  afishuar  kudo ne  virtualitet.

Si rregull une preferoj te lexoj  ata  autore  per te cilet nuk flitet  gjekundi dhe emrat e tyre nuk i gjej te  afishuar  kurre ne  grupime subjektive  te tipit  “autoret e  medhenj”, autoret e  medhenj te  diaspores” “avangarda letrare” apo  “autoret e pas/para/anash/skic viteve 90-te”. Aq me pak  ata  autore qe e kane  lidhur emrin me ndonje  shtepi te njohur botuese. Aq me pak  ata autore qe  promovojne njeri tjetrin ne  gazeta e fletushka  reale  ose virtuale. Panairet e librave  dhe festivalet/takimet  poetike kryesisht u sherbejne  organizatoreve, sponsorave  dhe botuesve,  marketingut     e dicka me pak edhe autoreve, por  jo lexuesit.

Ne virtualitet (FB dhe Forume/blogs letrare) sa me pak fansa  te kete nje  autor,  aq me interesant  dhe  intrigues me duket  te lexuarit e tij. Ne  te  kundert, sa me shume te kete , aq  me i pavlere me duket. Jane perceptime  personale nga  pervoja  ime  si lexues.

Une kam pershtypjen se artikujt problematizojne mungesen e kritikes, duke shprehur dhe pse mendohet si e rendesishme dhe jo se cfare ndodh me poezine shqipe, ju si mendoni, duhet apo nuk duhet kritika letrare, ka ndonje rol?

Jam kunder kritikes letrare  si institucion, per sa kohe  qe  te lexuarit/perceptuarit eshte nje akt  individual qe  kushtezohet nga  shqisat  shpirterore unike te  cdo individi. Kritike letrare e kujt? E  te njejteve  autore nga  te njejtet  kritike qe  vazhdmisht nderrojne  vendin me njeri tjetrin? Me  duken si Byroja Politike e  dikurshme  ato listat  e  autoreve qe permenden me siper dhe per hir  te se vertetes autoret nuk kane asnje faj  qe  i kane listuar. Fajin e ka  klasifikimi qe bejne  "kritiket" te cilet i japin vetes atributin dhe autoritetin per te ndare  poezine ne te mire  dhe te keqe, gje  qe eshte  nje  nonsense. Dhe nese nuk do jene ata  do jete nje  grup tjeter  qe  shume shpejt  do byroizohen. Perfundimi nje cikel vicioz. Nje krijim ne vargje,  fjala vjen, duhet te  synoje  te arrije  ato parametra  artistike qe te klasifikohet  si poezi.  Pasi te jete  konsideruar  si poezi atehere aty ka mbaruar  perpjekja e  autorit  dhe aty fillon perpjekja e lexuesit  per ta lexuar/perceptuar  ne menyren e tij unike, e cila jo rralle mund te jete  edhe  e njejte me te  disa lexuesve  te tjere. Po ashtu jam kunder  ekzistences  se botuesve. Ne  epoken e  internetit dhe te  vetepublikimeve  online libri ben pa  botuesin,  kurse botuesi pa librin merr fund  si i tille.  Dhe  tjeter,  kurre nuk e kam kuptuar  pse  i duhet autorit nje redaktor. Perndryshe mendoj se  korrektori letrar  eshte  i domosdoshem. Dola nga tema me duket.

Ju po e ngushtoni ekzistencen e kritikes letrare ne nje dukuri endemike shqiptare. Ne fillim u duk se po flisnit ne parim, mandej kritika që ngritet kunder kritikes kufizohej gjeografikisht jo vetem brenda nje territori, por izolohej edhe me akoma ne nje grup te caktuar njerezish, kompetenca ne mos ekzistenca vete e te cileve po vihej ne dyshim, sidomos ne shkrimin e dyte, paraprakisht une mund te them se me te drejte por jam vertete e interesuar te di se nese flisni ne pergjithesi apo e keni fjalen per Shqiperine vetem, ku ky realitet eshte per momentin i pamundur dhe sipas jush i panevojshem. Mund t'u kthehemi me vone propozimeve te tjere, por ne eshte e mundur une do preferoja te dija mendimin tuaj per kete gje.

Nuk ju duket se juve vete ju pelqen te shprehni mendime rreth teksteve dhe perpiqeni mesa mundeni te jeni koherente edhe kur lakonike?

Ate thashe me siper: akti i te lexuarit dhe  perceptuarit  eshte nje akt  individual. Edhe akti i te shprehurit nga une, meqe u dha nje shembull nga ju, rreth nje krijimi  artistik  eshte  akt individual i imi dhe natyrisht  subjektiv, dhe me vlere komplet  relative. Se  si mund te  fitoje nje permase universale  mendimi im  kete mund te na e shpjegoje dikush tjeter, pasi mendja ime nuk e rrok dot.

U perpoqa t'i pergjgjesha  pyetjes  suaj, ne kontekstin e intervistes  se Bacit. Endemike eshte vertet ne rang  kombetar mungesa e institucionit te kritikes, por pandemike ne rang  global ku edhe pse ekziston kritika  si institucion, zhvillime  atipike  nga  bota e librit e nxjerrin komplet jashte loje rolin e kritikes  letrare. Shembulli? 50 shades of grey.  Une e konsideroj medioker, por nja  70 milion  lexues  te tjere e konsiderojne kryeveper. Ku ishte kritika  strikte anglosaksone ne  ate kohe? I parapriu  kritika librit  apo libri  kritikes? Sa ndikoi kritika letrare  te masa e lexuesve ne kete rast? Cili do ishte ai kritik qe  do  u thoshte  milionave  te lexuesve " Hey guys that  book has no  value." . Dhe  ky kishte nje rast  flagrant qe tronditi  boten letrare  te planetit, por raste te tilla ka kudo  dhe ndodhin cdo dite ne cdo cep  te botes, kuptohet me buje  me te vogel. Nuk besoj se  ka nevoje per kritiken letrare  dikush te kuptoje vlerat  e qendrueshme qe ka nje liber. Tolstoi  lexohet  dhe shijohet edhe pa  degjuar  me pare as emrin e tij e as  te  kritikes  letrare. Mora vec nje shembull klasik.

Interpretimi ngelet perhere relativ përkah qasja, ama jo perhere aq subjektiv edhe pse lenda e marre nen shqyrtim nuk eshte ndonje perberje cilesitë e se ciles perkah vlerat te jene qe ne krye te heres te caktuara dhe ashtu te verifikueshme. Domethene nuk mund te dihet me saktesi matematike se cfare eshte letersi e mire dhe cfare jo, por kjo nuk e ka sjelle situaten ndonjehere te jete e tille qe ne te jemi teresisht ne humbje per te dalluar apo ditur ndryshimin midis Calvinos dhe Cohelos. I dyti eshte shume me i lexuar se i pari dhe ka qene perhere keshtu, por i dyti (raste ne histori ka me qindra) ka per te humbur ne po ate mase sa eshte i suksesshem tani, gje qe nuk ka ndodhur me le te themi Dickensin apo Bernard Shaw. Nese letersia, si cdo art, do i lihej ne dore shijes se masave, eshte e mundur mos ta gjenim me Don Kishotin ne librari, apo Shvejkun. Mua nuk me duket se ka qene lexuesi qe ka ruajtur historine, mendimi profesionist ka qene, ata qe kane zbuluar dhe folur per vlerat, relativisht, subjektivisht mbase, por argumentativisht mjaftueshem, shterrueshem ne aspekte te kuptimit dhe domethenies pa pasur nevoje perhere per kontekstualizim. Demi Lovato eshte me e suksesshme se Tom Waits, nuk varet natyrisht nga kritika se kush shet me shume nga ata dy, por eshte deri diku detyre e atij qe do te bukuren ta mbroje dhe tregoje per ate qe eshte. Për ta bere ndoshta me te thjeshte.

Natyrisht qe leximi eshte akt individual dhe dikush mund te mendoje c'te doje ne lidhje me nje tekst, ne pyetje u mor deshira  per ta shprehur ate mendim apo fundja opinion. Nese nje autor eshte gjithe ankth sesi pritet, si merret, lexohet, kuptohet dhe perjetohet nje tekst, nuk ju duket se atij i intereson me shume qasja dhe interpretimi i dikujt qe di se cfare thote, qe e njeh shkrimin per aq sa shkrimi lejon te njihet dhe e ben te mundur ate njohje nepermjet kritikes dhe vezhgimeve te hollesishme. Shkrimtari nderton gjeografi te shumellojeshme dhe shpesh te panjohura, kritiku mund te te pajise me nje harte dhe nje drite dore nese ndan te njejten dashuri me ty per leximin. Mirazh do ishte mire te merrte pjese ketu, ai do mund po ashtu te shprehej nese atij i intereson me shume qasja apo ndjeshmeria e dikujt qe shpreh admirim me dy rreshta apo e atij qe shkruan duke e marre tekstin si nje te vertete qe duhet eksploruar, zbuluar apo mohuar; dhe jo cdo kush i ka mjetet. 6 germa...

Mund po ashtu filozofia, kritika sociologjike, studimet antropologjike, pikturat, muzika te shperndaheshin po ashtu vetem ne rrjet dhe te priteshin komente nga populli se si i duket se e ka trajtuar konceptin e ironise ne "Ironia ne veprat filozofike" Cole Colebrook? Çfare në fund e dallon nje veper filozofike nga nje liber me poezi pervec permbajtjes?

Une po flisja per impaktin e supozuar te  kritikes mbi vepren dhe jo mbi  autorin. Natyrisht ne plan individual nje autor ndjehet mire  kur  dikush jo vetem di  ta lexoje ashtu  sic e ka shkruar  ai nentekstin e  nje  poeme  po themi, por edhe kur  e  artikulon kete gje me nje analize teksti apo koment. Por kjo gje nuk i shton/heq  asnje vlere  poemes ne fjale. Duke perifrazuar nje shprehje klasike, Bukuria  e  nje teksti letrar eshte ne syte e  lexuesit. Edhe shemtia po ashtu. Dhe te mos harrojme  qe  edhe bukuria  dhe shemtia  jane  kategori  shume relative. Eshte pikerisht relativiteti i gjerave  qe  e  zhvlefteson kritiken e supozuar  letrare. Bielinski  dhe Turgenievi ishin miq  te ngushte. Kur u publikua  nje drame e  re e Turgenievit  ne shtyp rane ne sy  dy  kritika  te shkelqyera, njera pro  dhe tjetra  kunder. Publiku u  nda ne dy pjese. Vite me vone  u mesua  se te  dyja  kritikat kishin autoresine e  Bielinskit, i cili  kish bere kete  qellimisht per te rritur  vemendjen e publikut  kundrejt  librit te mikut te vet. Nga  kjo  histori dua  te shkepus  dicka: sikur  Bjelinski (qe ne kete rast  personifikon nje gjeni te kritikes  letrare per te cilen po bashkebisedojme) te kish bere vetem kritiken kundra, publiku  nuk do e kish lexuar  librin? Besoj se publiku  do e kishte lexuar  librin. E njejta gje edhe sikur te kish qene vec  kritika  pro librit. Publiku do e kishte lexuar perseri. Pra impakti i institucionit  te kritkes  letrare mbi vlerat e vepres  letrare ne kete rast  eshte zero. Kurse ne shitjen e librit  ai impakt  eshte maksimal, me maksimali i mundshem ndofta. Kritika letrare ne kete rast eshte  vec nje reklame marketingu per librin si produkt  qe shitet. Kritika letrare, ndryshe nga pritshmerite e  njerezve, ne fakt  nuk nxjerr e nuk evidenton talente te se nesermes, por  bestsellers, libra  qe shiten shume dhe qe  shtojne para ne xhep  te  botuesit e te autorit. 

 

Nuk e di se ne c'moment te karrieres se Turgenievit ka ndodhur incidenti ne fjale. Nese ka qene apo jo i famshem nderkohe. Praktikisht ama i bie qe (ka nisur me Aristotelin por i leme menjane) Bielinski, Croce, Eliot, Said, Bloom, Derrida (kur eshte marre me kritike letrare) Achebe, Gadamer dhe nje aradhe e tere filozofesh dhe kritikesh qe jane marre me tekstet dhe qasjet ndaj tyre e kane bere per t'u shitur me shume Shekspiri dhe Yeats apo Neruda dhe Coetzee?

Ka ndodhur ne fillimet e karieres  se  Turgenievit i cili edhe pse nuk ishte bere  shume i famshem dhe akoma shume  i ri ne  moshe, terhoqi vemendjen e publikut dhe mediave  me talentin e tij qe ne publikimet e para.

Ndersa  pyetjes  suaj, meqe eshte  vone  dhe per te shmangur  terkuzen e argumentave  reciproke, po i pergjigjem me nje pyetje: Tere ajo bashkesi  kritikesh e filozofesh jane marre me veprat e Shekspirit, Yeats, Nerudes  dhe Coetzes per t'i bere  veprat e tyre me me shume vlere nga  sa  u kane dhene vete  autoret?  Ka  fituar  vlere  vepra e Shekspirit nga kritika? Nese  ata nuk do ishin marre me  autoret, ndoshta ne nuk do kishim fatin t'i njihnim si emra  autoresh ne skutat  e largeta  te planetit, por  nese rastesisht  atje te skuta e humbur do me binte ne dore nje liber i Nerudes fjala  vjen, edhe pa emrin e  autorit, une do e admiroja  ate  poezi edhe pa ekzistencen e kritikeve  qe  jane marre me vepren e tij.

 

Neser pra. Dhe une jam e lodhur.

Une nuk mund te flas per qellimet e ndonje autori, nuk e di se cfare e shtynte Dostojevskin te shkruante libra, as Prustin apo Nabukovin, mund natyrisht të marr me mend ndonje gje, mund te fantazoj apo hamendesoj se do kete qene per kete apo ate arsye praktike, konkrete, ceshtje mbijetese, apo vuajtje psiqike, metafizike, shfrytezim efektiv i kohes se lire apo ndonje mani me e erret. Ne fund fare keto do ishin thashetheme vetem, nuk kane pse na interesojne, të pakten jo me shume se cfare modeli do zgjedhe Angelina Jolie nese do beje ndonje transplant (të ciles i urojme te kete sukses te plote). Ne na intereson vepra per vlerat (te cilido lloji) qe ajo permban dhe sjell dhe që jo te gjitha mund t'i kuptojme vete. 

Dhe po, gjithe gjithe ajo bashkesi kritikesh dhe filozofesh jane marre me veprat ne mos per t'ua shtuar vlerat, patjeter per t'i zbuluar ato, zberthyer, argumentuar, shfaqur, shperndare dhe shtimi i asaj vlere mund te kuptohet ne ate hapesire qe hapet per te na treguar se ka patur aty te tjera te cilat nuk i vume re dot me pare vete. Sepse nuk ekziston jeta tjeterkund ne ndonje forme të vezhgueshme pervec se ne libra, dhe letersia eshte ta beje jeten koherente (shprehja eshte shume e guximshme dhe kerkon sqarime te tjera, por nuk me duket subjekt i tanishem). E ne kete kuptim ne nuk po flisnim per rastesite e lumtura te gjetjes se nje libri te Nerudes pasi qe kemi mesuar aksidentalisht spanjisht dhe na shpien kembet ne nje burg muze te kohes se Pinocetit ku lexojme nje poezi ne mur te poetit ne fjale perpara se te pushkatohej. Kritiket treguan se kush qe Neruda qe ai mos te perfundonte ne ate qeli por te ishte dikush te cilit po i permendin emrin ne te dy dhe e kemi lexuar me shume se ne spanjisht vetem.

Kritika e mirë është pjesë e letërsisë dhe jo e ndarë nga ajo: ajo është vetë letërsi.

Meqë po flitej për një realitet të caktuar, atë shqiptar, duhet të flitet edhe me gjuhën e tij specifike: nuk është se nuk ka kritikë në mëmëdhe; për fat të keq kjo e fundit është jokritikë, për të mos thënë çkritikë. Qasja ndaj subjektit është përgjithësisht e kompromentuar, për arsye të ndryshme, më së shumti banale e absurde.

Një kritikë, nga ajo për të cilën bëhet thirrje në shkrim e cila do të ishte vërtet letrare, në kuptimin më të mirë të kësaj fjale, nënkupton një qasje objektive e të fismë ndaj një subjekti të fismë. Malli, si i pari, ashtu edhe i dyti, janë për fat të keq me pakicë në kohët tona të potershme; duhet pritur ndoshta edhe ca, me shpresë e angazhim vetjak idealist, përndryshe nuk ka kush e bën tjetër. Flitet gjithnjë për një të tretë të munguar, një Godot kritik që nuk po na vjen: autorët e shkrimit do të kishin bërë më mirë të kishin filluar të kritikonin vetë se sa të kishin kritikuar mungesën e kritikës.

 

"Ka  fituar  vlere  vepra e Shekspirit nga kritika?"

PO! PO! Tre here PO!

Shekspir eshte shembulli klasik i "berjes", "c'berjes", "berjes" nga kritika.  Po te gjykohet nga referencat nje shekull me pas, Ben Jonson cilesohej si dramaturgu i pare anglez, dhe emri i tij permendej tre here me shpesh se ai Sheksipirit.

Lenia ne erresire per dy shekuj eshte rrjedhoje e kritikeve (Pepys, Garrick), e disa here teper te ashpra (Dryden, Dr. Johnson.) 

Eshte kritika gjermane: Lessing, Herder, Schiller, Goethe, Tieck etj qe ringjalli dhe "rihabilitoi" figuren e Shekspirit.  

Jo vetem aq, por tjeter vlere fiton Hamleti pasi ke lexuar, bie fjala, "Fantazmat e Marksit" nga Derrida, dhe tjeter vlere fiton pasi lexon Manifestin e Teatrit te Padukshem te Augusto Boal (packa se kjo e fundit nuk eshte fare kritike dhe aq me teper qe nuk flet fare per Hamletin).

Dicka me Tropizmen:
Sipas meje, ne kundershtim me sa kane thene NEVOJA, per letersine, dmth per artin, per krijimin, pra per te bukuren, zhvillohet me fort vetem atehere kur njeriu eshte mospajtues me realitetin, bilez ne dizarmoni, ne lufte me te.Pra me pake fjale, kur njeriu jeton intensivisht; ne ate menyren kur kur ai(njeriu pra), jeton pikerisht vetem kur kerkon dicka ....dhe siguron.
Plot krijues, shkrimtare, sidomos poete, ne mospajtimin me realitetin i jane drejtuar: natyres duke vecuar bukurite e saj, kane biseduar me " shpirtin e luleve", te drureve, te kafsheve e me gjuhen e mprehte te artit shpirtit njerezor.
Mirepo mes hapesirave te larmishme te nje realiteti polivalent, mjaft krijues me krijimet e tyre nuk jane shfaqur harmonioze, por kontraditore, pasoje kjo e morise faktoreve ekonomiko- shoqerore.Ne te tilla momente te historise kombeve, krijuesit dhe vete krijimi, letersia, e vuajne kontraditen qe i ngjan nje vigani me njeren kembe ne boten e vjeter. Dhe tjetren qe mundohet ta hedhi plot ndroje....ne boten e re.Krijuesave ju duket sikur ate cka do te shprehin, ca duan te thone, ja u lexojne memedyshje, sikur nuk ja u duan.Dhe krijuesit e vuajne ndaj edhe vuan krijimi, letersia, arti.Ne perjudhat tranzitore, krijimtarit nuk mund te jene ndryshe ketij realiteti.....

Interesante kjo qe thua, Grava, ne lidhje me medyshjen e lexueses, qe ti e shpjegon me qenien e njeres kembe te krijueses ne boten tjeter dhe tjetres te drojtur perpara (ketu kundershtimet ulerijne), sikur te ishte zhbere tashme korrespondenca natyrale, e pasqyruar, mes shkrueses dhe lexueses, apo ne rastin fatlum per ate klishene e zakonshme qe krijuesja e ka te pakten qendren e rendeses dic me perpara.

Sidoqofte, a je duke thene se mungesa e harmonise se pergjithshme te krijimeve krijon edhe coroditjen e kritikes? Une kujtoja se kritika perpara harmonse dorezohej, nderkohe qe me kontradikta ushqehej deri ne plasje.

Egzaktesisht ashtu!

“La fine del lavoro. La fine della produzione. La fine dell’economia politica. La fine della dialettica significante/significato che facilita l’accumulo di conoscenza e di significato, del sintagma lineare del discorso cumulativo. E, nello stesso tempo, la fine dello scambio valore/uso che è la sola cosa che rende possibili l’accumulo e la produzione sociale. La fine della dimensione lineare del discorso. La fine della dimensione lineare dei beni. La fine dell’era classica del segno. La fine dell’era della produzione” - Baudrillard.

Poezia lulzon poezia, apapapa si lulzon poezia, te gjithe drejtoret e Fiatit lexojne poezi con rima, poco prima - Heretiku.

Baudrillard, mund te kategorizohen ne tipin e iriqve...

Dolce Remi, piccolà(o) dove sei ?

Ne te gjitha traditat fetare njerezit e kenduar, e ne ndonje tradite me specifike njerezit e ndricuar, kane si shfaqje kryesore komentimin mbi tekstet baze, themelore dhe perberese te tradites, pavaresisht dhe pertej intertekstualitetit te interpretimeve. Ndoshta ne jemi mesuar keq me traditen e kritikes se diktatures ku teksteve iu vleresohej paresisht permasa didaktike dhe kateforizimi ne "mire", "keq", "te digjet", ndoshta ndikohemi nga dallget e jetes bashkekohore ku kritika merret per raport cilesie per zgjedhjet konsumatore. Nderkohe fakulteti filologjik vazhdon pranon teza doktorature mbi Migjenin e Camajn, revista e Ak. Shk. vazhdon boton kritiken e saj te shkeputur nga aktualiteti, sepse aktualiteti tremb, aktualiteti eshte perhere me sikletshem politik. Thirrjet per evidentim te klasikeve bashkekohore jane te natyrshme dhe te nevojshme. Shkruaj shkurt per te thene faleminderit qe po vazhdoni diskutimin.

Sa librari ka ne Shqiperi? Sa eshte tirazhi i librave? Sa shperndahet libri? Sa shkrimtare/artiste mbeshteten me pensione nga shteti? Sa reklame ka per kulturen ne tv? Sa eshte perqindja e buxhetit per Ministrine e Turizmit, Kultures dhe Rinise ne Shqiperi? Dhe pse tre ne nje? Sa eshte ceshtje morale kultura ne Shqiperi? Eshte bjerre qasja, kurse te tjerat jane thjesht pasoja.

Disa nga shifrat qe kerkon besoj se gjenden, duhet t'i kene shoqatat e botuesve, ne mos te sakta te peraferta, ndersa ministria e linjes njofton se paska rreth 50 biblioteka publike funksionale ne gjithe vendin. Po c'do beje me ato shifra? Ne e dime, e hamendesojme ose e ndiejme qe lexohet pak, shperndahet keq, stimulohet pak dhe keq, shperblehet thuajse hic. Qellimi i kesaj teme, mendoj une, ose i rubrikes ne gazeten ne fjale, eshte te shkruhet me shume dhe me seriozisht, pa pasur nevoje per infrastrukture pervec letres a internetit, pa pasur nevoje per pension, ja, ne rrime e shkruajme, vijme verdalle, pa i kerkuar gje shtetit a shoqerise, perhere duke synuar seriozitetin dhe rendesine e perhere duke i bere bisht me alibira te panumerta, sindroma edhe ne te atij realiteti sa shifror aq edhe mistik.

Ketu, http://www.instat.gov.al/al/themes/kultura.aspx, tek zerat "Aktiviteti i ..." ke disa shifra mbi aktivitetet kulturore qe lidhen me shtetin, perfshire ato te bibliotekave, por te dhenat me te fundit jane te 2007-es, pastaj kushedi do te kete vdekur specialisti i kultures.

"Sa shkrimtare/artiste mbeshteten me pensione nga shteti?"

 

Një poet del në treg

 

Në një cep të lirë, me libra mbi tezgë,

dilte ç'do dy ditë, një poet për treg.

 

          Me një zë të mekur, bënte dhe reklamë:

          një birrë ky libër, një bërxoll' kjo dramë;

 

Këtu njëqind vjersha, t'i lexojë bota,

nuk kushtojnë shumë, dy qindarka copa...

 

          Të nesërmen s'dilte, mbyllej në shtëpi;

          i shtrirë, symbyllur, shkruante poezi.

 

Por një ditë s'doli, u mbyll përgjithmonë...

E nxoren të ndjerin, në një arkivol.

 

(C) Ll. K. 2001.

Sot Letersi NUK ka .Letersia e shprehur nepermjet nje zeri po themi ...te Shkruarit e nje Romani eshte si Semundjet Epidemike .ne se do kishte nje te tille nuk do te kishte nevoje Fare per Kiritike .Ai do te THITHEJ pa rene ne toke ! Ka vetem copeza letrare dhe perpjekje te shoqeruara me propogande te pakuptueshme por njemije perqind te frymezuar nga Interesi parase .Perfundimisht ne duhet te shkeputemi nga mentaliteti i Bartur " se letersia " Gjithshka ka rrjedhur pa kthim .Dhe atje ku duan qe te shkojme nuk ka me babazot .

Ka dy kategori .....Yp Xhixher , qe dominojne ne Shqiperi dhe e quajne Letersi ...

...........................Ka edhe bestseller qe akoma nuk po shkojme . Vetem se duhet pat nje ndarje e qarte tek bestsellerat se shpesh ithtaret e Saliut blejne nga Njemije Cope Gazeta te Fariut !

ky te qaret qe pse kemi ftohte kur bodrumi eshte plot me dru, kam frike se po behet nje veti kombetare, po aq sa fasulet.

kritike mbi kritiken, kupton ti?

cfare te pengon ta vesh ne vendin e duhur kutelin, koliqin apo camajn? beje pra! me c'te drejte e kerkon nga te tjeret kete gje? cfare kritike ke bere ti e po u thua te tjereve pse nuk beni si une?

pra ule bythen, studjo, se ka nje cike pune ajo kritika prej verteti, edhe beje. 

po kam frike se nga kjo gje robi lodhet shpejt. dhe e di pse? se eshte nje "pune pa buke". se do besh tre volume mbi autoret padrejtesisht te harrum dhe ne fund asgje nuk do levizi. pra do edhe nje cike heroizem kjo pune. artikulli s'do heroizem, vetem pak mistrecllik dhe salc viktime. plus dhe sipas stines, geshtenja apo hide per galerine koment-madhe.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).