Bisedoi: Alfred Lela

Fabian Kati po punon për realizimin e një dokumentari dhe studimi me shqiptarë nga zona e Postribës, të mërguar prej Shqipërisë. Postriba, siç dihet ishte kështjella e fundit e qëndresës antikomuniste në Shqipëri. Është ironik ndoshta, e megjithatë me një kuptim të fortë, ky kthim i pasardhësit të një familjeje komuniste, që po nga komunizmi u persekutua, te trashëgimtarët e atyre njerëzve të shtypur e të vrarë nga i njëjti regjim.

Edhe pse zanafillat janë të ndryshme, fundet erdhën pothuajse të njëjta. Nga e njëjta dorë apo mendësi. Kati, që i ka zhvendosur studimet e tij nga Shkencat politike te Sociologjia e tashmë tek Antropologjia, flet sidomos për këtë të fundit, duke nënvizuar se, demokracia ka mbërritur këtu te ne në formë, por jo ende si shndërrim kulturor.

A ka ndryshuar gjë në këto 23 vjet ‘tranzicioni demokratik’ apo ‘hapjeje me botën’? Nëse po, çfarë dhe nëse jo, pse?

Disa gjëra kanë ndryshuar pa dyshim, por këto janë të gjitha ndryshime sipërfaqësore. Përsa i përket thelbit, mendoj se nuk ka ndodhur ndonjë ndryshim. Kur them ‘thelbit’ i referohem përçimit të vlerave të demokracisë brenda shoqërisë shqiptare, dhe jo formalizimit institucional të saj. Në fakt, kjo nuk është dhe aq e thjeshtë për t’u bërë. Ky përçim vlerash vjen përmes një procesi shndërrimesh të thella, pra jo vetëm të instrumenteve rregulluese të sistemit demokratik në funksionimin e tij si sistem politik. Në radhë të parë, këto shndërrime duhet të mbruhen e të reflektohen në perceptimin që ka çdo individ si për veten, ashtu dhe në raport me komunitetin apo botën që e rrethon. Thënë thjesht, është një proces që kërkon një qasje të sinqertë dhe njëkohësisht të pjekur ndaj një morie problematikash individuale dhe shoqërore. Është si një lloj rritjeje në mendësi, që di të ruajë vlerat e së shkuarës dhe t’u bashkëngjisë këtyre hapjen ndaj botës, duke gjetur kështu ekuilibrat e zhvillimit. Vlerat thelbësore të demokracisë burojnë në fakt nga individët të cilët kanë aftësinë për ta bërë sistemin demokratik të mirëfunksionojë. Pra, kemi të bëjmë me ndryshime që kanë natyrë kulturore e që më pas do të reflektoheshin pashmangshmërisht edhe në jetën politike. Mirëpo në një shoqëri si e jona, fortësisht të traumatizuar nga përvoja e zgjatur nën regjimin komunist, këto ndryshime u provua të ishin të vështira për t’u ndërmarrë. Thellimi në shkaqet e kësaj ngecjeje nuk mund të bëhet këtu, por roli i ‘tranzicionit demokratik’ në thelb nënkupton pikërisht këtë proces. Madje mund të them që, në rastin tonë, ‘tranzicioni’ apo ‘hapja me botën’ jo vetëm që nuk bëri të mundur të ndërmerrej ky proces, duke lënë të hapura plagë tashmë të gangrenizuara, por për mendimin tim, ka sjellë një sërë deformimesh në perceptimin që kanë sot shqiptarët në përgjithësi për demokracinë. Pra në Shqipëri, 23 vjet pas rënies së regjimit komunist nuk ka ndodhur ndonjë ndryshim substancial, e them këtë duke iu referuar mentalitetit që mbizotëron ende këtu tek ne.

Si ndjehet në Shqipëri një ish i përndjekur apo ish i burgosur politik: ka nga ata që e çojnë sentimentin in extremis duke thënë se nuk ka nevojë për ‘ish’ para ‘të përndjekur’…A i është kthyer ‘borxhi’ kësaj shtrese?

Një ish i përndjekur apo ish i burgosur politik në Shqipëri, ndjehet i zhgënjyer fillimisht; politikisht i përdorur; por edhe i fyer; ndonjëherë ndoshta edhe i përbuzur. Mbas një euforie të shkurtër dy-trevjeçare të fillimit të viteve ‘90, çështja e tyre erdhi duke u përkeqësuar dhe tani së fundmi mund të quhet dramatike. Vetëflijimi i Lirak Bejkos gjatë grevës së urisë së vitit 2012 e tregon qartë këtë. E megjithatë, ende sot nuk shikojmë asnjë shenjë që çështjes t’i jepet zgjidhje. Qeveria e re socialiste çështjen e tyre ia ka deleguar Ministrisë së Mirëqenies Sociale dhe Rinisë, duke e futur kështu në të njëjtën kategori me pakicat që rrezikojnë të diskriminohen. Kjo flet qartë për qasjen në parim, që është krejt e gabuar, pavarësisht nga ç’do arrijë të bëjë kjo ministri në të ardhmen.

Ndryshe nga vendet e tjera të kampit ish-socialist, në Shqipëri numri i të përndjekurve politikë në raport me popullsinë ka qenë shumë herë më i lartë. Gjithashtu, dënimet e të burgosurve politikë kanë qenë shumë më të egra. Kjo e bën rastin shqiptar të veçantë brenda llojit. Fakti është që shtresa e të përndjekurve politikë gjatë regjimit komunist në Shqipëri, pikërisht për këto arsye, ka qenë shumë heterogjene në përbërjen e saj. Gjithashtu, kohëzgjatja e regjimit komunist e bën këtë shtresë të shtrihet së paku në tre breza.

Duke qenë se edhe kushtet në burgjet apo kampet e punës, si dhe, natyrisht, ato të të internuarve  kanë qenë jashtëzakonisht të rënda, ka pasur njëfarë trysnie kundërshtish apo antagonizmi të brendshëm, që erdhi duke u rritur së bashku me zgjerimin e përmasave të kalvarit. Pastaj, mos harrojmë që Shqipëria qe i vetmi vend ku u përdorën gjerësisht ridënimet nëpër kampe dhe burgje, në kundërshtim dhe me vetë Kodin penal të asaj kohe. Mosmarrëveshjet e mëpasme të të përndjekurve politikë lidhen me diçka që është vështirë të kuptohet nga ata që nuk i kanë vuajtur drejtpërdrejt dënimet politike. Problemi është që ato u shfrytëzuan politikisht dhe u përdorën kundër tyre qysh nga mesi i viteve ’90 e në vazhdim.

Për mendimin tim, borxhi ndaj kësaj shtrese është fillimisht moral. Pra, në shoqërinë tonë duhet të kishte ndodhur së pari një pajtim e së dyti një integrim i të gjithë atyre që kishin vuajtur padrejtësisht dënime politike gjatë regjimit komunist. Në këtë aspekt, borxhi ndaj kësaj shtrese gjatë këtyre viteve në fakt është rënduar, sepse mbas vuajtjeve erdhi gradualisht injorimi dhe përçmimi i këtyre 23 viteve të fundit. Kjo mendoj është edhe gjëja më e rëndë që ka ndodhur. Përsa i përket, borxhit financiar që është përfolur kaq shumë, për pjesën dërmuese të tyre ai sot ka rëndësi jetike dhe shpresoj të shlyhet sa më parë. Veç kësaj, jam i mendimit që fondi i pensioneve duhet t’u paguajë të gjithë të dënuarve politikë, pavarësisht nga dënimi, së paku të njëjtën shifër që u ka paguar për më shumë se gjysmë shekulli veteranëve të luftës së viteve 1942-1944. Kurse për atë pakicë që paradoksalisht u ka qëlluar të jenë si pjesë e veteranëve të luftës ashtu dhe e të dënuarve politikë, le t’u lihet të zgjedhin se cilin prej dy pensioneve preferojnë të marrin.

Sa herë që debati shkon te çrregullimet e Shqipërisë dhe shqiptarit, përmendet otomanizmi dhe komunizmi. A janë këto dy periudha ‘laboratorët e së keqes’ ku u mbrujt shqiptari?

Nuk mendoj se ‘e keqja’ është diçka induktive që shtrihet apo mbrun një popullsi. ‘E keqja është banale’, thotë Hannah Arendt, dhe si e tillë, ajo merr hov në sisteme totalitare. Në këtë sens komunizmi ka qenë një ‘inkubator’ më shumë se ‘laborator’. Pra, një lloj ambienti ku ‘e keqja’ gjen kushte të përshtatshme për të lindur, por në fakt ‘e keqja’ lind si banalitet që prek vetëm individë të caktuar, ata që e kanë një predispozicion të tillë.

Kurse për otomanizmin nuk mund të thuhet se ka qenë ‘inkubator i së keqes’. Natyrisht, ai ndikoi në ndërrimin e linjës historiko-kulturore, ndoshta në përmasa më të forta se në vende të tjera ballkanike. Ndikoi gjithashtu, deri diku, mënyrën e strukturimit të shoqërisë shqiptare gjatë periudhës së dominimit otoman dhe padyshim la gjurmët e veta edhe më pas. Sidoqoftë, këto gjurmë nuk mund të gjykohen kurrsesi në mënyrë absolute, pasi janë tepër të larmishme sidomos në aspektin kulturor.

A është Shqipëria një vend traumatik?

Shqipëria nuk është aspak vend traumatik. Përkundrazi, në qoftë se nuk do kishim vënë dorë për ta shëmtuar, dikur me bunkerët, tunelet e pallatet me punë vullnetare, e tani me betonizimin fatal që nuk ka shenjë frenimi, do të kishte qenë një nga vendet e rralla ku natyra ekuilibron të gjitha bukuritë e saj. Por ndoshta ju e keni fjalën për shqiptarët. Një shoqëri që kalon përvojën e zgjatur të një sistemi totalitar, është në fakt gjithnjë shoqëri e traumatizuar. Mungesa e lirisë, ngjizja e frikës, janë gjithëpërfshirëse dhe padyshim lënë pasoja. Problemi qëndron nëse ekziston apo jo brenda kësaj shoqërie antidoti për të ulur nivelin e traumatizimit të saj. Një nga mënyrat për të kuptuar nëse ky antidot ekziston është ballafaqimi me shkaqet që kanë krijuar traumat, punë jo e lehtë kjo. Në të kundërt, në qoftë se antidoti mungon, traumatizimit të së kaluarës i shtohen efekte të reja të së tashmes dhe ai vjen duke u rënduar.

A ju kujtohet ajo që keni menduar ditën e parë të daljes nga burgu? Për fatin tuaj personal dhe atë të vendit e të shoqërisë…

Më kujtohet pak a shumë gjendja shpirtërore në të cilën isha. Më kujtohen gjithashtu disa detaje të udhëtimit tim nga Spaçi për në Tiranë, pritja që më bënë shokët e mi te Pallati i Sportit.

Mendimet, natyrisht ishin të shumta, si ato reflektuese, ashtu dhe ato konkrete. Dilja i ndryshuar nga ajo eksperiencë…kisha mësuar shumë nga vetja dhe të tjerët.

A udhëton me ju qelia juaj e burgut? Në kuptimin që, a ua përkufizon konceptin dhe të jetuarit që i bëni ju lirisë suaj?

Jo, e kam lënë jashtë konceptimit dhe të jetuarit të lirisë sime. Është shumë kufizuese ta mbash me vete…

A ka një shenjë të posaçme që e shquan, që nuk i ndahet, që bëhet vetë ai, për një të burgosur politik?

Nuk mendoj se ka shenja të posaçme shquese e të përbashkëta njëkohësisht tek të burgosurit politik. Ata natyrisht njohin dhe vlerësojnë tek njëri-tjetri thjesht të qenët ‘bashkëvuajtës’ të dikurshëm. Të paktën përsa më përket mua ndodh kështu, por gjithkush ka perceptimin e tij personal lidhur me këtë. Më parë fola gjatë për shtresën e të përndjekurve dhe burgosurve politik si studiues. Lidhur me veten mund të shtoj këtu që unë personalisht ndjehem krenar që kam qenë i burgosur politik dhe kështu jam ndjerë gjithmonë, përpara dhe pas 1990-ës. Në qoftë se do ta quajmë këtë si shenjë të posaçme, nuk kam kundërshtim…, por dimensioni i burgut tek unë nuk është i pandashëm, nuk mund të bëhet kurrë vetvetja ime. Bile do të thosha që është vetëm një fraksion i shkurtër, por i rëndësishëm imi.

Çfarë ju dhëmb posaçërisht ndër ato që keni humbur, e ndër ato që fituar dot nuk i keni?

Jam mësuar të mos kem pishmane në jetë. Pra, në qoftë se e keni fjalën për humbje e fitore në planin e gjërave që unë bëj, humbjet dhe mosrealizimet e disa prej këtyre gjërave i kam parë si pjesë e procesit tim formues dhe nën këtë këndvështrim ato normalisht nuk mund të më shkaktojnë ‘dhimbje’. Në qoftë se e keni fjalën për ‘humbje’ nën një aspekt më të përgjithshëm, dmth në planin më të gjerë të jetës, ka mjaft gjëra të humbura apo që nuk mund të fitoheshin që mund të shkaktojnë ‘dhimbje’, por përsëri edhe në këtë rast në qoftë se diçka ‘dhëmb’ e rëndësishme është të të mos krijojë frustrime apo pishmane që bëhen pengesë për të parë përpara.

Ç’do të thotë të jesh antropolog? Çfarë është antropologjia, sidomos në raport me një vend kaq antropologjik si Shqipëria? A është antropologjia një shkencë, dhe a kemi antropologji shqiptare?

Të jesh antropolog do të thotë të jesh studiues i njeriut, i sjelljes, i kulturës së tij, i raporteve që ai ka me të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen e tij. Unë personalisht i jam afruar këtij lëmi përmes një rrugëtimi të gjatë studimor. Kam filluar studimet universitare në vitet ’90 në Itali ku jam diplomuar fillimisht në Shkencat politike, më pas kam bërë një master në Sociologjinë e proceseve kulturore dhe më tej akoma, në Angli interesat e mia u fokusuan tek Antropologjia, dhe më konkretisht tek Antropologjia vizuale. Njëkohësisht, profesioni im, si dokumentarist apo regjisor i filmit dokumentar, e mban brenda këtë bagazh të formimit tim akademik dhe në fakt filmat e mi prekin gjithnjë tema sociale apo antropologjike.

Antropologjia si shkencë, ka pasur zhvillime të forta gjatë shekullit të shkuar dhe ajo nga një shkencë që merrej ekskluzivisht me studimin e shoqërive ‘ekzotike’ tani është zgjeruar dhe kërkon të investigojë një larmi tematikash të jetës sociale. Ajo tashmë është ndarë në sektorë të veçantë studimesh, si Antropologjia kulturore, sociale, vizuale etj, të gjitha pjesë përbërëse të antropologjisë. Pra, antropologjia është bërë padyshim një shkencë e konsoliduar brenda grupit të madh të shkencave sociale, me metodologjinë e saj të mirë detajuar dhe me një fushë studimore të përcaktuar qartë. Natyrisht, ajo qëndron në kufi ndonjëherë të ndërthurur sidomos me sociologjinë, historinë etj.

Në Shqipëri, studimet antropologjike mendoj se janë në fazën embrionale të tyre dhe nuk mund të flasim për momentin për një ‘antropologji shqiptare’, por duket sikur në një të ardhme të afërt ajo do formohet brenda kontekstit tonë akademik.

Veriu-jugu; komunisti-demokrati; provinciali-tiranasi; si përplasen antropologjikisht dikotomi të tilla të natyrës së bardh-e-zisë?

Antropologjikisht,mund të konstatohet vetëm që këto dikotomi flasin për praninë e një kulture të ekstremeve, apo të‘natyrës së bardh-e-zisë’, siç po e përcaktoni ju. Duket sikur në shoqërinë tonë këto dikotomi janë shumë të fuqishme në mënyrën se si perceptohet ‘tjetri’ dhe padyshim luajnë një rol të rëndësishëm në ndërtimin dhe funksionimin e marrëdhënieve sociale.

Në praktikën studimore antropologjike pyetjeve që ngrihen u jepet përgjigje vetëm nëpërmjet rezultateve që dalin nga përfundimi i një pune kërkimore të zhvilluar posaçërisht për tematikën në fjalë. Në vendin tonë një punë e tillë nuk ka filluar ende, pra, për momentin, nuk mund të kemi përgjigje serioze lidhur me këtë gjë.

A sheh shqiptari sidomos në bardh-e-zi apo vetëm në bardh-e-zi?

Sidomos në bardh-e-zi do thosha, dmth në momente të caktuara ka tendencën të shohë kështu, drejt dy ekstremeve të kundërta. ‘O me mua…o kundra meje’ është një shprehje që e njohim mirë të gjithë. Kjo ndodh sidomos kur qëllon të ndeshet me një pluralitet të cilin kërkon ta thjeshtojë, shpesh duke e banalizuar atë. Por them se ka edhe momente të tjera kur ‘spektri i ngjyrave’ hapet në sytë e tij. Nuk mund të them që sheh vetëm bardh-e-zi, sepse po të ishte kështu do qe krejt i pashpresë.

Cila është ngjyra që ju pëlqen, dhe pse?

Ndoshta do të zgjidhja ngjyrën e kaltër, sepse më sjell ndërmend qiellin. Por ka edhe shumë ngjyra të tjera që më pëlqejnë, në fakt tërësia e spektrit të ngjyrave është magjepsëse në plotësinë dhe larmishmërinë e vet.

Cila është ajo ide të cilën e keni tradhtuar për një pragmatizëm apo konvencion social apo politik?

Idetë normalisht nuk tradhtohen, sepse të tradhtosh një ide do të thotë të bësh të kundërtën e saj, ose diçka tjetër që sidoqoftë nuk e përfshin atë ‘ide’. Tani, kur dikush bën të kundërtën e asaj që ka qenë ‘ideja’ e tij, ai na tregon vetëm që ajo ‘ide’, në fakt, nuk ka ekzistuar për të. Pra, thjesht ai e ka përdorur ‘idenë’ për të manipuluar, për të bërë të tjerët ta besojnë. Idetë mund të lihen ‘on hold’ (pezull) apo të mbeten të parealizuara për arsye të ndryshme, por kjo s’do të thotë që ti i ke tradhtuar ato.

1 Komente

" ....Për mendimin tim, borxhi ndaj kësaj shtrese është fillimisht moral. Pra, në shoqërinë tonë duhet të kishte ndodhur së pari një pajtim e së dyti një integrim i të gjithë atyre që kishin vuajtur padrejtësisht dënime politike gjatë regjimit komunist. Në këtë aspekt, borxhi ndaj kësaj shtrese gjatë këtyre viteve në fakt është rënduar, sepse mbas vuajtjeve erdhi gradualisht injorimi dhe përçmimi i këtyre 23 viteve të fundit. Kjo mendoj është edhe gjëja më e rëndë që ka ndodhur..." 

 

  Me mire as une nuk do ta kisha thon. 

Intervista me pelqeu, dhe tregon se kemi nje njeri te ekuilibruar politikisht, aq edhe te pregatitur/te afte ne fushen e tij. Po te isha qeveritar, do ta ftoja ne kabinetin tim si keshilltar, aq me teper edhe si ish i pendjekur, gje qe i shton vlerat çdo qeverie. 

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).