U prezantua dje “Mëngjeset në kafe Rostand” nga Ismail Kadare, një libër me ese botuar nga “Onufri”. Shkrimtari  ul bashkë lexuesit e tij të të gjithë brezave, ata të djeshmit dhe ata të sotmit. Kadare do të jetë i pranishëm në Panair ditën e shtunë, ku edhe do të firmosë autografe për lexuesit

Pas “Mjegullat  e Tiranës”, shkrimtari i madh kthehet për lexuesin me veprën e tij më të fundit, “Mëngjeset në Kafe Rostand”. Libri me ese u prezantua dje për herë të parë me lexuesin në stendën e “Onufrit”, botuesi zyrtar i veprës së Kadaresë. Shkrimtari sjell motive nga Parisi dhe ul bashkë lexuesit e tij të të gjithë brezave, ata të djeshmit dhe ata të sotmit. Një ftesë që Kadare ua bën në një studio të improvizuar siç është kafeneja Rostand, vendi i kthyer në shenjtëroren e krijimit, aty ku ai ka shkruar disa nga romanet dhe esetë e tij. Ai i fton për një kafe përsiatjeje lexuesit e tij, duke rrëfyer nga këndi i vet i preferuar.

Lexuesit do të kenë mundësi edhe ta takojnë shkrimtarin, pasi Kadare do të vizitojë Panairin ditën e shtunë në orën 10 të mëngjesit dhe do të japë autografe për admiruesit. Ne kemi shkëputur një prej eseve të botuara në këtë vëllim, të titulluar “Makbeth”.

Pjesë nga Libri

Makbeth

Nga thëniet e pafundme për Makbethin dhe makbetizmin në Shqipëri, ajo që ndoshta ka mbetur po aq e freskët qysh nga dita që u shkrua, gati njëqind vite më parë, ka qenë ajo e Fan Nolit, se asnjë vepër tjetër në botë nuk përmbledh në një vend aq të ngushtë një gjëmë aq të madhe.

Ishte e natyrshme që një ditë, herët a vonë, do ta kërkoja se ku gjendej qendra e gjëmës. Dhe kjo s’ishte e lehtë, ngaqë ndryshonte nga viti në vit. Në kafenenë time të Parisit, e dija se do të vinte gjithashtu ora e kërkimit të zemrës së diamantit. Këtë herë më dukej se ajo gjendej në skenën e dytë të aktit të dytë, në jo më shumë se 90 vargje njëmbëdhjetërrokëshe. Koha e njëmendtë, ajo e nisjes së Makbethit për vrasje, e vetë vrasjes, dhe e dialogut me gruan, më pas, nuk duhet të ketë zgjatur më shumë se tri-katër minuta. Në skenë, pas gufmimit të njohur të artit, ajo bëhej gati dyfish.“Qendra e tmerrit”, në mund ta quajmë kështu, nis me dëgjimin e ziles, shenja e Lady Makbeth, se gjithçka ishte gati për krim. Makbethit ajo zile i ngjan si kambanë, ndaj për herë të fundit që janë të dy në jetë, i drejtohet mbretit me fjalët:

Dunkan, mos e dëgjo, se kjo kambanë

Po të thërret në qiell a ferrhapsanë.

Makbethi del për të kryer vrasjen. Në skenë hyn Zonja Makbeth dhe në rreth 20 vargje është pritja plot ankth e saj. Makbethi hyn (kthehet). Në 10 vargje është e folura e tij e famshme, e ndërprerë, gjysmë përçart, me të shoqen. Në duar mban dy kamat e përgjakura, me të cilat porsa e ka vrarë mbretin. Vizitori që në ditët e sotme ndjek hartën e krimit, brenda kështjellës, nuk e ka të vështirë ta përfytyrojë atë që ka ndodhur shekuj më parë. E vetmja përshtatje që duhet t’i bëjë përfytyrimit të tij ka lidhje me shkallët. Në dramë, Makbethi i zbret ato. Pas vizitës së kështjellës kuptohet se ka ndodhur e kundërta, i ka ngjitur. Dhe kjo për arsyen e thjeshtë se vrasja ka ndodhur në katin e poshtëm, atje ku, për arsye të trashësisë së mureve, pra të sigurisë, ishte dhoma e fjetjes së mbretit. Zbritja gjithsesi është më dramatike se ngjitja dhe për mbindjesinë e një gjeniu, edhe pa i ditur hollësitë, zgjedhja e zbritjes i shkon gjithçkaje në këtë histori, nga vetë rënia si tharm i kësaj tragjedie, gjer te marrja e këmbëve të vrasësit të trandur, e cila, gjatë zbritjes, jepet më dukshëm, sidomos në skenë. Pas përçartjes së shkallëve, dialogu midis burrit dhe gruas ngjan sikur shtrohet, po në të vërtetë i ndan edhe më fort nga njëri-tjetri, thua se flasin, jo për një, por për dy ngjarje të ndryshme. Befas, Zonja Makbeth vë re se i shoqi mban ende në duar dy veglat e vrasjes, kamat. E qorton dhe gati me ashpërsi i kërkon t’i çojë te vendi i krimit, por ai s’pranon. E gjithë kjo, bashkë me daljen e Zonjës Makbeth për të kryer atë që ia ka kërkuar më kot burrit, shtjellohet në rreth 40 vargje. Makbethi mbetet vetëm në skenë dhe atëherë dëgjohet trokitja (knocking) e famshme. Në qoftë se skenën do ta quanim si qendrën e gjëmës, ky varg, me trokitjen brenda tij, mund të merrej si qendër e qendrës.

Në këtë qendër, gjithçka nis me një zile, për të mbaruar me një trokitje.

Mund të thuhen shumë gjëra për të. Herë-herë duket sikur gjithë tragjedia e Makbethit është ndryrë në këtë varg të vetëm:

Wake Dunkan with thy knocking! I would thou couldst!

Ngjan gati e rrokshme krusma e Fan Nolit për ta përkthyer në shqip:

Trokit e zgjo. Sikur ta bëje dot!

Ndonëse njëmbëdhjetërrokëshi është ruajtur, ndihet një mungesë. Është emri i mbretit, natyrisht. Por është diçka tjetër ndoshta. Përkthimi ad litteram, do të ishte: Zgjoje Dunkanin me këtë trokitje! Unë do ta doja!

Tingëllon jo natyrshëm. Edhe duke e përligjur disi gjysmëvargun e rëndomtë unë do ta doja, me argumentin se ato fjalë pa ngjyrë në gojën e gjithkujt, s’do të ishin të tilla në gojën e vrasësit, ngaqë është vetë ai që porsa e ka vrarë, që porsa ka thënë me vete: të vdesë, të mos zgjohet më, kurse tani, dy-tri minuta më pas, klith: zgjoje Dunkanin!, pra dhe në një rast të tillë teksti na lë të zbrazët. Diçka më saktë ndoshta do të ishte: zgjoje Dunkanin… Unë s’do t’isha kundër! Megjithatë as kjo s’na mbush. Është kjo zbrazëti që me ç’duket e ka shtyrë Nolin, t’i japë më shumë peshë dhe dramacitet gjysmës së dytë të vargut me fjalët: Sikur ta bëje dot!, por kjo është bërë në dëmtim të gjysmës së parë. Kostumi i rreptë i njëmbëdhjetërrokëshit nuk ka lejuar asnjë gufmim. Më mirë, ndoshta, do të ishte: Trokit e zgjo Dunkanin! Ah, sikur!

Sa më gjatë që vret mendjen mbi këtë varg, aq më shumë bëhet e qartë se, duke qenë thelbi i gjithçkaje, dhe thellësinë e ka të tillë, saqë përpara saj s’mbetet gjë tjetër, veç të thuash: humnerë e bukur, ndriçohu vetë… I would thou couldst!

Dëshira për ta pasur vargun e famshëm në gjuhë të ndryshme, ashtu si dikur në gjimnaz, më vjen natyrshëm. Siç do të vinte thirrja që për diçka planetare, të kërkohej ndihmë nga të gjithë popujt, epokat, gjuhët.

Klopf Dunkan aus dem Schlaf! O köntest du’s!

Ka gjasë përkthimi gjermanisht të jetë nga çdo pikëpamje më pranë origjinalit.

Në mbi njëzet përkthimet e frëngjishtes, vështirësitë e kalimit janë të dukshme:

Frappe, eveille Dunkan! Ah, si tu le pouvais!

Përkthyesi frëng i drejtohet jo trokitësit, siç merret me mend në origjinal, por trokitjes, çka është pothuajse e njëjta gjë. Kurse pjesa e dytë: Ah, sikur të mundje!, gjuhësisht tingëllon zbehtë.

Në një tjetër përkthim, dëshira e tepruar për qartësi, zbeh gjithçka:

Eveille Duncan á force de frapper! Plût au ciel vraiment que tu le pusses!

Ndër gjuhët gjermane dhe ruse bie në sy se dy autorët më të mëdhenj që kanë përkthyer Makbethin, Schiller-i dhe Pasternaku, vargun e mësipërm e kanë dhënë me dy vargje. Veç kësaj, Schiller-i për fjalën gjumë, “Schlaf”, ka përdorur “Todesschlaf”,gjumëvdekje, që nuk është në origjinal. Në të vërtetë, në origjinal nuk është as fjala “vdekje”, as “gjumë-vdekje”. Kjo e fundit, “sleep  of death”, gjendet te “Hamleti”, në monologun e famshëm të tij, dhe Schiller-i, me sa duket, s’i ka shpëtuar dot tundimit për ta marrë andej e për ta futur në përkthimin e vet.

Për t’u kthyer te përkthimi shqip: Trokit e zgjo! Sikur ta bëje dot, në orën e ndarjes me skocezin fatal, ishte e natyrshme që autorit të këtyre radhëve t’i dukej se ishte ndoshta çasti për të kryer më në fund ëndrrën e tij të hershme: ndreqjen e Shekspirit… Kishte mbi gjashtëdhjetë vjet që vazhdonte kjo histori. Merr lapsin dhe… Sikur ta bëje dot!

Kishte qenë më e lehtë natyrisht futja e duarve të brishta, gjysmëfëminore, në tekstin e tij, në atë kohë, sesa sot. Megjithatë, qoftë edhe me vonesë, diçka mund të bëhej, në mos me origjinalin, me përkthimin në shqip.

Trokit e zgjo! Sikur ta bëje dot!

Mungon, siç u tha, emri i Dunkanit. Nolit i është dukur e detyrueshme ruajtja e njëmbëdhjetërrokëshit, ndaj ka flijuar emrin e të vrarit, duke shpresuar se merrej me mend. Aq më tepër që Dunkan, në shqip, duke qenë oksiton (me theks në fund), në poezi është i barasvlershëm me një emër trerrokësh, ndryshe nga anglishtja që shqiptohet Dankën, me theks tek “a”-ja, pra një rrokje më pak, çka e ndryshon krejt ritmin poetik.

Në origjinal vetëkuptohet që me fjalët zgjoje Dunkanin me këtë trokitje, Makbethi i drejtohet trokitësit. Duke e thjeshtuar pjesën e parë të vargut, vetëm me dy fjalë: Trokit e zgjo!, Noli, siç u tha, te pjesa e dytë, e ka theksuar më shumë ahtin: Sikur ta bëje dot!, i sigurt se pendimin befasues të vrasësit, e mbart pikërisht kjo pjesë.

Ka gjasë që përkthyesi francez (rusi gjithashtu), e ka ndier këtë dhe, për ta theksuar disi, i ka shtuar një “Ah”.

Ah, si tu le pouvais! (Ah, sikur të mundje!). Për fat të keq, atë çka fiton me ah-un, përkthimi frëng, e humb aty për aty me si tu le pouvais, që është dukshëm më e dobët se I would thou couldst!.

Të kthehemi te motërzimi shqip, në një përpjekje për të qenë të paanshëm, madje, më pranë anglishtes, dhe më larg shqipes (e cila, në fund të fundit, është e mësuar me të tilla shpërfillje), pyetja mund të shtrohet: mos vallë ky Noli ynë, shkon e zmadhon pendimin e Makbethit, ndryshe nga ç’e ka dashur ta japë Shekspiri vetë? (Shekspiri ynë. Ai i shqiptarëve. Dyfish yni.)

Peshkopi, i mësuar me kritika më të rënda, mund ta duronte edhe këtë, por e vërteta është që ai s’ka bërë asgjë kundër mjeshtrit anglez. Makbethi jo vetëm është penduar, por e ka humbur fare nga zënia e gjakut, duart i dridhen, flet gati përçart, ka tmerr etj.

Ndërkaq Noli, ndërsa s’ka ndonjë faj për gjysmën e dytë të vargut, për gjysmën e parë, s’mund të jetë krenar. Shkurt, emri i mbretit të vrarë s’mund të hiqej…

Dhe ja, më në fund, ndreqja e ëndërruar, gjashtëdhjetë e ca vjet, qoftë edhe në një varg.

Trokitje, zgjo Dunkanin! Veç, në mundsh!

ose, ndoshta edhe më mirë:

Trokitje, zgjoje mbretin! Ah, në mundsh!

Dëshirorja (optativi) një nga veglat më të lumtura të gjuhës shqipe, do të ngjante si e lindur enkas për këtë varg të madh. Bie ora e lamtumirës më në fund. Imzot i zi, pengmarrës e i zënë peng. Vrasës dhe njëherësh i vrarë. Me mijëra janë ata apo ato që vendosin një lidhje me të, sikush pas mënyrës së vet. Njerëz, popuj, skena teatrosh. Magjepsen prej tij, vijnë nga larg për të vizituar viset ku ka ndodhur gjëma, ose për të marrë me qira për pesë ose gjashtë mijë euro sallën e gostisë, në kështjellën e famshme, duke qeshur e duke bërë mahi për shfaqjen e fantazmës. Të tjerë gjejnë mënyra të tjera, njëra më befasuese se tjetra dhe askush nuk dëshiron të ndahet pa një mendim lamtumiror. Ka shumë që mendojnë se është vepra më e madhe e pjellë nga mendja njerëzore. Asnjëherë e një epoke të vetme e aq më pak e një populli të vetëm.

Njëqind vite pas Makiavelit u duk si një përgjigje ndaj Princit të tij. Treqind vite pas “Ferrit” të Dantes iu kujtonte të gjithëve se ferri i vërtetë ishte mbi tokë e jo nën të. Dy mijë e ca vite pas Atridëve, të rrëqethte po aq sa ata me gostitë e tyre ziplote. Treqind vite përpara komunizmit parathoshte hipertmerret e tij. Dhe çdo herë, më shumë se i kohës kur u ngjiz, i ngjante asaj që vinte pas, e më fort se të pastajmes, tjetrës, asaj që ende s’dihej a do të vinte.

Kishte stinë kur nga pesha e tij gjithë planeti dukej se do të kërrusej. Vargu i vendeve që mëtonin të kishin një ndërlikim të veçantë me të ishte i gjatë e i mjegullt. Shqipërisë së vogël i dukej se e kishte të drejtën të merrej për e tillë, ngaqë ishte i vetmi vend në Europë që gruas së tiranit të vet të shekullit XX, ende e gjallë në kohën që po shkruheshin këto shënime, ia kishte vënë nofkën Lady Makbeth. Kurse lidhja me Kinën, të vetmin vend ku Makbethi ishte ndaluar më 1970, s’kishte si të mos ishte e pazakontë, siç ishin zakonisht historitë midis librave të mëdhenj e popujve të pafund.

Jong ni damen de shengyin ba Dengken le ba!

Zgjoje Dunkanin me këtë shengyin!

Historia mund të përmblidhej shkurt me fjalët: shefi i popullit më të madh të njerëzimit, pasi ia ndaloi këtij populli librin më të madh të botës, ia mori thelbin këtij të fundit, darkën e famshme, për ta përdorur një natë shtatori.

 

Paris-Mali i Robit

2013

7 Komente

Nje media raporton se per dy dite ne panair Kadare kishte shit 5000 kopje te ketij libri, ndersa Blend Fevziu kishte 11 000 kopje me nje liber per Ahmet Zogollin.

Ja keshtu katandisi dhe puna e librit...

Kur shoh qe nje shkrim i Kadarese kalon dy dite me vetem nje koment, atehere mornica ne shtat me shkojne njesoj si ballçekanit djerse te ftohta i vijne kur mendon se serbet mund te behen njerez dhe ne na shkon mundimi kot.

 

Po "te jesh njesh me detin" esse, me fal eksperiment nga Pierre Thomas e lexove ti? Si ne cdo gje ne kapitalizem ka konkurence, dhe kesaj here lexuesit e apasionuar pas esseve, kane ndjekur Pierre-in dhe jo Kadarene.

Tani mund te lexoj vetem ne gjuhe qe nuk i njoh mire, dmth nuk mund te lexoj me ne shqip (dhe ne italisht qe na eshte bere si gjuhe e vjerres) sepse me duken te tera sajesa fallco.

 

Berber, po !Eshte me se e vertete! Po te pergjgjem sot  pasi lexova Makbethn e Kadarese.Gjynah i madh qe nuk e la, atje ku e pati lene Gjeniu Noli. Njesh me detin,  ose dyst me te eshte shume me me nivel se Makbethi.Lexoje dhe me thuaj te kunderten !

Po librat e Benit si kane ecur kete vit? Cili u shit me shume....Otello, arapi i Vlores?

Popullariteti i fevziut apo blushit them eshte me shume tregues i mediokritetit te kohes ku jetojme sesa i aftesise se ketyre te dyve. 

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).