Shkrimtari i madh shqiptar, Ismail Kadare, mori  në një ceremoni “Gala” çmimin e madh “Jerusalem Prize 2015”, në ditën e parë të Panairit të Librit të hapur në kryeqytetin e Izraelit. Çmimin Kadaresë ia dorëzoi kryetari i Bashkisë së Jerusalemit, Nik Barkat, ndërkohë që ishin të pranishëm përfaqësues nga 22 vende të botës. I pranishëm ishte edhe presidenti i Shtetit të Izraelit, Reuven Rivlin, i cili tha: “Kadare nuk është vetëm një shkrimtar i talentuar, por ai gjithashtu shkruan më kurajë të madhe për ekzistencën tonë moderne. Kur unë lexoj librat e Kadaresë, edhe pse ai shkruan për vendin e tij, Shqipërinë, unë e ndjej se lexoj gjëra që kanë ndodhur dhe ndodhin në realitetin tim, në të gjithëve prej nesh”. “Stili i të shkruarit të Kadaresë është poetik dhe tepër unik”, tha Dan Meridot, kryetari i Jurisë që zgjodhi Kadarenë si fitues i “Jerusalem Prize 2015”. “Kadareja përshkruan perspektiva të ndryshme, që vendos realitetin kompleks kundër imagjinatës”. 

Kadareja bashkohet kështu me fitues të mëparshëm prestigjiozë, midis të tjerëve Bertrand Russell (fituesi i parë), Mario Vargas Llosa, Milan Kundera, Simone de Beauvoir, Susan Sontag, Arthur Miller, Haruki Murakami, Ian McEwan dhe të tjerë. Pasi mori çmimin për të falënderuar organizatorët, Kadareja mbajti një fjalim në gjuhën shqipe.

 

Fjalimi i plotë i Kadaresë

“Është bërë pothuajse zakon që shkrimtari ose artisti, kur merr një çmim prestigjioz, në fillim të fjalës së rastit, në qoftë se të tillë do të ketë, të thotë diçka për çastin e parë kur e mori vesh lajmin.

Mendoj se nuk ka ndonjë arsye të veçantë për këtë. Thjesht është gjithmonë më e lehtë të fillosh në këtë mënyrë një fjalim. Dhe kështu ndodh që fituesi, duke nisur nga befasimi përfundon te modestia, shpesh e panevojshme. Kam përshtypjen se shkrimtari mund të befasohet ngaqë merr një çmim, po aq sa ç’mund të befasohet tjetri që nuk e merr.

Megjithatë, pa kërkuar të tregohem origjinal, po e pohoj sinqerisht se, kur më lajmëruan për çmimin “Jerusalem”, ndjesia e parë pas kënaqësisë, ka qenë ajo e surprizës. Befasimi lidhej me motivin e lirisë, që e kushtëzonte, si temë kryesore, këtë çmim. E dinin vallë zotërinjtë e jurisë që shkrimtari i laureuar, më saktë, vepra e tij, kishte një problem me lirinë?

Më duhet të pranoj se pyetja tingëllonte më shumë se naive. Unë isha shkrimtar, pra një murg i letërsisë, ndaj ishte e natyrshme të kisha një lidhje pozitive, harmonioze me lirinë. Problemi ishte thjesht i natyrës së rrokshme, bazike: po merrja një çmim të madh për lirinë në letërsi, në kohën që gjysma e veprës sime nuk ishte shkruar në liri, por në robëri (non liberté).

Pas rënies së komunizmit, për ne shkrimtarët që kishim jetuar në kohën e tij e tani po kalonim në një kohë tjetër, pyetjet dramatike tingëllonin shpesh naive, dhe e kundërta, naivet, ktheheshin në dramatike.

E tillë do të ishte, për shembull, pyetja se si do të quhej letërsia e kohës së totalitarizmit? Do të quhej ashtu siç ishte bërë zakon: letërsi e realizmit socialist, apo do të gjendej një tjetër emërtim? Dhe kryesorja: si do të vlerësohej ajo? Si diçka që kishte rënë bashkë me diktaturën? Si diçka e panevojshme, njëfarë nënletërsie, që do të kujtohej vetëm si kureshti?

Rrjedhimisht, pyetje të ngjashme do të shtroheshin për ne, shkrimtarët që kishim bërë letërsi në atë kohë të gabuar. Gjatë kohës së regjimit totalitar nuk besoj se ka pasur ndonjë shkrimtar që nuk ka bërë, qoftë dhe një herë të vetme, hamendësimin se si do të shkruante në qoftë se do të jetonte në liri? Hamendjet ishin të larmishme. Nga ata që ishin të sigurt se po të ishin të lirë do të shkruanin perla, gjer te shumica, e cila, duke mos shkuar gjer te perlat, mendonte se, sido që të vinte puna, diçka më të mirë do të bënin.

Ne nuk besonim se komunizmi do të binte në gjalljen tonë.

Dhe ja, mrekullia ndodhi. Komunizmi ra. Dhe ne u gjendëm në kohën tjetër. Një specie e veçantë shkrimtarësh, e huaj, e frikshme, ndoshta e panevojshme.

Tërheqja nga skena ishte mendimi i parë që vjen në kësi rastesh.

Kur një diktaturë bie, të shumtë janë ata që, duke bërë të habiturin, turren të shpjegojnë se si erdhi puna që kjo diktaturë e frikshme u vendos. Dhe kush ishin fajtorët për këtë.

Shkrimtarët shqiptarë u gjendën nën një stuhi qortimesh të llojit: më mirë të kishit heshtur se të shkruanit. Ose, të kishit rënë në burg. Për të mos thënë më të keqen: më mirë të kishit vdekur.

Më kot ngriheshin zërat për të sqaruar se një diktaturë nuk e sjellin dhe as nuk e rrëzojnë romanet dhe vjershat. Se të bësh letërsi nuk është mëkat. Se nuk është mëkat në asnjë vend. Dhe në asnjë kohë, sado e mbrapshtë të jetë ajo.

Bota perëndimore, e cila herë pas here ndiqte zhvillimet në Shqipëri, sidomos pas shkëputjes së saj groteske nga kampi socialist, kishte dhënë qartësisht shenjat se letërsia dhe artet shqiptare, ndonëse të rralla e të pakta, ishin i vetmi prodhim pak a shumë normal dhe pozitiv që jepte ky vend. Megjithatë, vlerësimi i asaj që quhej “botë e lirë” nuk luajti rolin që duhej në Shqipëri. Mendimi se letërsia shqipe e kohës së komunizmit duhej fshirë nga historia, zotëronte. Paralelisht me të zotëronte shpresa se tani, falë lirisë, do të krijohej vetvetiu një letërsi e paparë ndonjëherë. Për çudi, vetë shkrimtarët u përfshinë nga ky iluzion, nga kjo pritje e mrekullisë.

Por mrekullia vononte.

Gjersa një ditë ndodhi zbulimi i madh. Mrekullia po ndodhte në sytë tanë, por ne ishim të paaftë ta kapnim.

Mrekullia ishte vetë fakti që mrekullia e pritur nuk po ndodhte.

Që letërsia vazhdonte t’iu bindej ligjeve të saj. Që ajo ishte shpërfillëse ndaj kohës.

Që robëria nuk kishte fuqi ta prishte. Madje vetë liria, gjëja më sublime në botë, ishte e aftë të përmirësonte gjithçka, me përjashtim të letërsisë.

Shkurt, letërsia ishte e pavarur. Ajo mund të gjykohej vetëm sipas ligjeve të saj. Sipas këtyre ligjeve, përgjegjësinë për fatin e letërsisë e mbajnë shkrimtarët vetë. Ata nuk mund të justifikohen se bënë letërsi të keqe, ngaqë koha ishte e keqe. Ata nuk kanë alibi.

Në këtë pikë diskursi ngjitet vetvetiu në një nivel më të lartë. S’them ndonjë gjë të re po të kujtoj se kjo mospërputhje e ligjeve të shoqërisë njerëzore me ligjet e artit e ka zanafillën e saj qysh në fillimet e antikitetit, më saktë, të teatrit antik grek.

Sipas një përfytyrimi disi të thjeshtuar, viti i njeriut antik ndahej në tri periudha: E para, koha e veprimtarisë jetësore, ndërtuese. E dyta, koha e luftës. E treta, stina teatrale. Thënë shkurt, njerëzit, pasi ndërtonin e pastaj shkatërronin sa mundnin, ndienin nevojën të shkonin në teatër, për të parë atë që luhej në skenë.

Pyetja se çfarë kërkonin të shikonin spektatorët në teatër lidhej me thelbin e artit dhe arsyen e të qenit të tij. Për të gjetur përgjigjen, së pari duhet të kemi parasysh se qytetet antike ishin tepër të vogla, kurse teatrot tepër të mëdhenj. Rrjedhimisht, spektatorët përbënin një pjesë të madhe të popullsisë. Ata ishin njëherësh qytetarë, ushtarë, zyrtarë, zgjedhës, opinion publik. Ata i njihnin pamjet e jetës, ashtu siç njihnin ato të luftës. Por në skenë ata kërkonin diçka tjetër: pjesën e padukshme të botës, atë që ndodhte jo në sheshet e zhurmshme, por në thellësi të shpirtit njerëzor.

S’është e rastit që tragjedia fitoi qysh në krye vendin e zgjedhur, duke u kthyer në kurorë të artit antik. Ishte ajo e para që zbuloi atë që ngjante e pazbulueshme: shqyrtimin, vrasjen e ndërgjegjes.

Qytetërimi niste pikërisht aty.

Shqyrtimi i ndërgjegjes mbetet sot po aq dramatik dhe aktual sikurse në teatrin grek, dy mijë e pesëqind vite më parë. Nga krimet e nazizmit e të komunizmit, ai vjen gjer te hapja e dosjeve të fshehta, ato që janë kthyer në ankth në vendet që ende s’e kanë bërë këtë, duke përfshirë këtu, për fat të keq, edhe vendin tim, Shqipërinë.

S’është e rastit që kur shkojmë në Yad Vashem, këtu në Jerusalem, ne përpiqemi të kapim përmasat e një tmerri që gjuha njerëzore, duke pranuar kufizimet e saj, e ka përcaktuar si “të papërfytyrueshëm”.

Letërsia, siç u tha, ka nisur si një kërkim i madh ndjese për një krim të madh të kohës: shfarosjen e një populli. Si e tillë, qysh në rreshtat e parë të saj, ajo ka kërkuar ndalimin e këtij tmerri.

Për fat të keq, kjo ende s’po ndodh. Thirrjet për shfarosje popujsh, që ju i njihni më frikshëm se kushdo, ende vazhdojnë. Megjithatë ne duhet të shpresojmë. Ndonëse jetojmë në një botë të ashpër, s’mund të themi se, midis mjegullës së saj, nuk kemi vënë re raste mirëkuptimi të madh. I tillë është pakti i popujve që, ndonëse e kanë aq lehtë të grinden për tokat, naftën, apo për një ishull të humbur, nuk grinden kurrë për vlerat shpirtërore, letërsinë dhe artet. Në ndryshim nga gjithçka tjetër, çdo popull i krijon këto vlera për veten e njëherësh për të tjerët. Asnjë shtet, sado i fortë të jetë, nuk ngre ushtrinë a flotën, se po i marrin Shekspirin a Moxartin. Dhe kjo histori ka nisur që nga Roma e Virgjilit, për të ardhur gjer te Rusia e sotme, që kacafytet për ca kufij në Ukrainë, pa u bërë merak se qyshkur ia kanë marrë e vazhdojnë t’ia marrin Tolstoin.

Ky zakon befasues dëshmon se njerëzimi, sa ç’është i aftë për keqkuptime, po aq e ka të mundur mirëkuptimin.

Më lejoni të zgjatem me një shembull nga Gadishulli Ballkanik, të cilit i përkas. Ky rajon i Europës është shquar gjithmonë për grindje dhe acarim. Shqiptarët, ashtu si të tjerët, janë gjendur në qendër të një rivaliteti dhe mosmarrëveshjeje për gjithçka.

Ndërkaq, ka kohë që në Ballkan është shfaqur një rivalitet i ri, që lidhet me hebrenjtë. Më saktë, me mbrojtjen e hebrenjve gjatë luftës.

Prej shumë kohësh shqiptarët ngulin këmbë se është vërtetuar që në mbarim të luftës, ndërsa në gjithë Europën hebrenjtë ishin rralluar krejt, si pasojë e gjenocidit, në Shqipëri përkundrazi, ishin shtuar dukshëm. Arsyeja ishte e thjeshtë: hebrenjtë, që nga dita e parë e luftës gjer në të fundit ishin të mbrojtur në Shqipëri.

Popuj të tjerë në Ballkan dëshmojnë gjithashtu mbrojtjen e hebrenjve prej tyre. Është krejtësisht e huaj për mua ideja që, duke përfituar nga prania në këtë sallë, të bëhem pjesë e këtij të ashtuquajturi rivalitet. Dëshiroj vetëm të them me përgjegjësi të plotë morale, se mëtimi (pretendimi) i kahershëm shqiptar është krejtësisht i drejtë. Por kjo s’do të thotë aspak se kam rezervën më të vogël për mëtimin e të tjerëve.

Jo vetëm kaq. Duke njohur natyrën e vështirë të popujve ballkanas, brezat më të rinj, që hyjnë në jetë në gadishull, ëndërrojnë natyrshëm të sjellin një frymë të re, të ndryshme dhe pajtuese.

Në këtë kah (sens), sa herë që bie fjala për të krahasuar aktet e popujve tanë, mungesat dhe meritat, vetvetiu krijohet një atmosferë e rënduar, ku xhelozia dhe rivaliteti sundojnë mbi gjithçka.

Do të ishte një gjë e rrallë që mbrojtja e hebrenjve, për të cilën u fol më lart, të bëhej shkas për një vizion të ri, afrues e pozitiv.

Bota ka nevojë për këtë vizion. Popujt kanë gjithmonë nevojë të mbrohen. Duke mbrojtur të tjerët, ata mbrojnë veten.

Do të doja që me një urim të tillë ta mbyllja këtë diskurs për lirinë, këtu në Jerusalem.

23 Komente

O Ismail, po te ben media shqiptare laj-thaj si kenge partizane para 90-tes.

e di qe ti s'i lexo kto mrrokllat tona, perfshi edhe gazetat, edhe sh. mire e bo, por po e hudh nji gur ne lume, ngaqe prap te du fort.

Une cuditem se si nuk ka dale akoma ndonje video private e Elenen, ose se si ndonje nga ish-dashnoret nuk e ka hudh akoma ne gjyq per seks jo-konsensual apo edhe perdhunim. smiley Media pastaj po behet gjithmone e me shume nje Facebook gjigand. Le pastaj keto bloqet ku Amarildo Fënda 21 kile me rroba te lagura, gjyslyke numur 6 e1/4  dhe me pseudonimin Ursusi i shkruan Shvarcenegerit ne FB: "Aha Nandi. Te jan var zhapat e barkut. Je pjerdh fare."

gjith kjo amerike, me buxhetin luftarak goxha me te madh se gjithe pjesa tjeter e botes marre se bashku, edhe prap erdh nji moment qe tha: we're spread out to thin. e jo mo nje rob i vetem. se izraeli ket nji here e nigjo. e merr mesazhin. OK. Bukur foli ai shqiptari, do thot. Ene vazhdo me jehuda amichain masnej. s'kalo shum, ismailin e therresin ne poloni. po kshu ene polaku. ismaili te njejtat gjona do thot, amon. gjona qe bejn pershtypje kur i nigjo per here te pare. nderkaq shqiptari nigjoi llogon e izraelit, te polonise, nigjoi nderkaq edhe lavderatat e dy shqiptareve (ne lavdrojm shume, ose shajm shume), pastaj ismaili shkon ne lidhjen e shkerrtareve mongole, 80% e fjalimit atje eshte njisoj (shqipot e nigjun per here te trete kte mrena mujit), dhe 20% eshte e pershtatme ket radhe per qumshtin e peles dhe lidhjen shqiptar-shqiponja te arta qe gjuetaret mongole i perdorin per te gjujt ujqit...

problemi ne fakt eshte se ismaili nuk po thote asgje te re, te pa sterthene me pare.dhe per mua, artistikisht eshte tej plateau-se qe u arrit ne vitet 80-te, vjen nje disheze aty...

monumente arti si Ismaili i Madh duhen mbrojt, edhe nga ne, edhe nga ai vete. Dhe me se pari, Ismaili duhet mbrojt nga mbiperdorimi (lexo edhe abuzimi) mediatik - nuk mund te katandiset gjigandi i letrave shqipe ne nje objekt konsumi qe te shese ca libra me shume nje fare Hudhre a Qepe a si e ka ai tipi qe e boton. 

" ...mrekullia ndodhi !", " ....mrekullia s'ndodhi .l" ..Se letersia vazhdonte tu bindej ligjeve te saj." 

Po mor Ismail, ti bere letersi te mire, ne nje kohe te keqe, ne kohen e roberimit te lirise.Sepse letersia nuk pyeti hic per forcat e ...( " tmerrshme te kufizimit te lirise.." ) por u ngrit si nje uragan kunder  tyre dhe cau ne saje ...te ligjeve te saj ! E ne nuk duhet hic te vrasim mendien  , te qederosemi prej ca gjerave "  te vogela ketej pari..."  kur jemi ngopur e dendur me liri, por vetem e vetem .... se mos te huajt ... nuk na vleresojne sa duhet, allaasndek se na marrin Ismailin..! ...Si ruseve qe jau kane grabitur Tolstoin 

Na duhet ta pranojme llogjiken tende dhe te vime gjer pasditeve te kohes keqe, per te ardhur ne cerek shekullin me kohe te mire.Dhe si ne nje teater antik, te unjemi ne bisht e te shijojme letersine e mire , ardhur prej kohes se mire.Pasi vet letersia, me lgjet e saj , nuk mund te rrinte pa e kapur e ngritur ne nivelet me te larta te artit modern, ...kohen e mire ne te cilen heronjte e lire bejne qe bota te ndjehet me e qete, me e sigurte, krejt paqesore dhe e begate....! Aty jemi dhe nuk mundemi ta veme ne dyshim llafin tend , pasi eshte bolleku i veprave letrare,  qe ka mbushur dinga raftet tona...! 

Raftet e letersise mire ..te kohes mire ...Me kot ankohen ca ne Shtyllas! 

 

 

Popujt kanë gjithmonë nevojë të mbrohen. 

Me shume armatim per Izraelin! 

P.s. Izraeli ka nevoje te mbrohet! 

 

Roni ,  e ke dhafin  qe ti jepet Izrailit ... edhe bomba me neutron ? 

E kam llafin qe Izraelit ti jepen te gjitha bombat e nevojshme per tu mbrojtur prej terrorizmit islamik.

Te gjithe kunder terrorizmit!

Te gjithe bashke!

E ke shum mire por duhet me pas parasysh ate efektin qe sjell " lodhja e mekanizmave shperthyes" , te cilet kane nje afat dhe pastaj  " lodhen .."  e shperthejne duke nejt magazeve ..! 

Pikerisht bazuar ne kete fakt shkencor, un jam qe ta furrosin me bomba izrailij ..! per te shpetuar nje here e mire ...nga terrorizmi islamik ! 

Gjykuar nga lloji i personave ne listen e fitimtareve te meparshem te çmimit rezulton thashethemnaje e viteve 90-te qe Moli osht bo katolik mçeftas, njesoj si ai kosovari gandist.

 

Roni...aty ku jeton ti...ste ve faj per idete qe ke...smiley

Grava...edhe ti e "ndrite" me ate qe the...duhet ta kuptojme qe ne epoken ku jetojme...bombat..bombardimet...kallashnikovi.."kallashi" nuk jane zgjidhe te problemeve...keto zgjidhje qe jepni ju..jane "worst case scenarios" te cilat, jane edhe me lehta per te ndodhur...te cilat po ndodhin...dhe vetem jete njerezish te pafajshem po merren. 

Hahahaha,kelyshet e koloneve turq te vendosur ne token arbnore pas 1478-es,vazhdojne e hedhin helm mbi te madhin Kadare.

Kadareje eshte i madh,o mjerane arabie,dhe nuk pyet per morracake si puna juaj.

Kadarene e kane vleresuar tere shtetet qe kane 2 para mend.

Po te ishte ne doren tuaj o kolone turq,as nene Tereza kurre nuk do te merrte cmimin Nobel dhe as i krishteri Ferid Murat.

Fare e keqe,qe keni 400 vjet qe po na rrini si zinxhira neper kembe!

Ndersa per zotin Kadare:

Urime dhe mos degjo cerrat turq,por vazhdo dhe krijo se te vlereson tere Europa kristiane.

ACD te paska marre amerika per ters lale...cfare ke?.."Pse keshtu o cipeplasur...shume urrejtje paske pasur?..smiley"....

 te vlereson tere Europa kristiane.

megjithse edhe ti vete je fare e keqe, kelysh i koloneve turq ... 

smiley Po kohe per lufte kur paska patur ai?

Do provuar njehere, se mos genjejne keta dreq shkencetaresh.smiley

metimi(pretendimi)smiley

ky shpjegimi i shqipes me gjuhe te huaja eshte shume domethenes per jokombetaristet,te cilet jane shumice tani per tani dhe e marrin shqiptarin kombetarist kadare per drejtor te kryqezates se shtate per evropen juglindore!

 

...

Nuk di pse fjalimi i tij mban nota viktimizimi, sna u nda qe sna u nda ky lloj sporti, kupen e botes e kemi te sigurt

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).