Letërsia, feja, identiteti

Në kohën e Rilindjes Kombëtare, atdhetari i madh dhe shkrimtari i vogël, Pashko Vasa, duke njohur karakterin përçarës të feve, shkroi vargun emblematik “mos shikoni kisha e xhamia, se feja e shqiptarit asht shqyptaria”. Shikuar nga ditët e sotme, kuptohet që ky varg ka hasur në veshë të shurdhër. Çuditërisht, edhe shkrimtarët janë bërë apologjetë të feve. 

“Mendoj se të gjitha religjionet e mëdha të botës – Budizmi, Hinduizmi, Kristianizmi, Islamizmi dhe Komunizmi - janë jo vetëm të pavërteta, por edhe të dëmshme”, thoshte para gjysmë shekulli Bertrand Russelli, të cilin besimtarët e konsideronin “ambasador të djallit në tokë”. Jo vetëm në këtë sentencë të famshme, por edhe në shumë ese të tjera, Russelli e konsideronte komunizmin religjion, “doktrinë të varfërisë, të urrejtjes dhe të grindjes”. Ndryshe nga filozofi Russell që nuk e pranonte mundësinë e utilitaritetit të religjioneve, shumë shkrimtarë dhe intelektualë e shohin Evropën si kontinent me identitet kristian dhe kësaj feje i japin meritat për vënien e themelit të qytetërimit. Rrjedhimisht, qytetërimi ka kulturën dhe letërsinë e vet, e cila doemos ka identitetin e qytetërimit të cilit i përket. Mirëpo, Thomas Stearns Eliot, në esenë “Ç’është klasiku? (1945) këtë identitet e gjen të krijuar në epokën parakristiane, në Greqinë e lashtë: “Gjaku i letërsisë evropiane është latin dhe grek, madje këto jo si dy sisteme të qarkullimit, por si një, sepse nëpër Romë duhet t’i gjejmë gjurmët e trashëgimisë greke”. Elioti nuk i sheh rrënjët e Evropës në Jerusalem, por në vendet greke. Dhe kjo është Evropa e vërtetë, ky është identiteti i vërtetë i saj. Kushdo që i jep kontinentit evropian identitet fetar, është një i prapambetur që i janë ndalur akrepat e orës në Mesjetë, të cilën filozofët dhe të gjitha mendjet e ndritura e panë si makineri për kthimin e territ nëpërmjet kërcënimit dhe dhunës. Në ditët e sotme, kur këtij kontinenti po i kanoset Mesjeta e Dytë, arti dhe shkenca, si “dy sy të njerëzimit” (J. Lotman), janë në shënjestër të sulmeve islamike, ashtu siç ishin dikur në shënjestër të sulmeve kristiane. Domethënë, qytetërimi evropian, i ngritur mbi baza të qytetërimit grek (pra, jofetar), rrezikohet nga antiqytetërimet fetare (Kristianizmi dikur, Islami sot), të cilat nuk bazohen në shumësi mendimesh e tekstesh që nxisin debate dhe janë inkluzive, por vetëm në dy libra (Bibla e Kurani) që, nëpërmjet diskursit dogmatik, mbeten ekskluzive. Islami sot është po aq i keq, po aq kërcënues, po aq pretendues sa ç’ishte Kristianizmi dje.

Prandaj, të shohësh një Iluminizëm të Ri në horizont, si mjet preventiv për shpëtimin e një qytetërimi, nuk është epifani profetike, por rrjedhë logjike. Se, fundja, Evropa artin dhe shkencën i ka autoktone, kurse religjionet i ka të importuara, prandaj kurrë nuk mund të krijohet identiteti i saj nëpërmjet diçkaje që është e huaj për të. Fetë abrahamike lindën në një kontinent tjetër, ndërsa figura më fantastike e atyre religjioneve u shpall e vdekur në Evropë. Nietzsche kumtoi që Zoti vdiq. Kështu, Zoti lindi në Azi dhe vdiq në Gjermani. 

Pra, Evropa nuk ka identitet fetar as në qytetërimin e saj, as në letërsinë e saj. Natyrisht, as letërsia shqipe, si letërsi minore, nuk do të duhej të kishte identitet fetar; as shkrimtarët shqiptarë nuk do të duhej të pozicionoheshin fetarisht. 

Letërsia dhe feja 

Kur flasim për besimet pagane, nuk mund të flasim për fe, pasi ato ishin mite. E, mitet janë interpretime naive mbi fenomene natyrore, në mungesë të të dhënave shkencore. Ato nuk e luftojnë shkencën, por janë joshkencore, sepse janë krijuar para saj. Në pamundësi për të bërë një interpretim shkencor për fenomenet natyrore, janë krijuar perënditë, të cilave u binden të gjithë, pos Prometheut, i cili si largpamës (gr. Prometheus- Largpamës) që është, bëhet edhe “heretiku” i parë. 

Besimet pagane, pra, duhen parë në relacion me mitet si paraardhëse të shkencës, por jo si penguese të saj, kurse fetë abrahamike duhen parë ashtu siç janë: dogmatike dhe antishkencore. Një sintezë e besimeve pagane dhe e atyre abrahamike, të shartuara edhe me njohuri shkencore, gjendet te “Komedia hyjnore, e cila, prandaj i jep fund Mesjetës dhe është një vepër referencë për lexuesit e të gjitha feve, ashtu si edhe për lexuesit e pafe. 

Ndryshe, nga ajo, veprat e para shqipe dalin vetëm nga një libër, duke marrë kështu statusin e teksteve komentuese, thjeshtëzuese. Pastaj romantizmi vë në qendër kombin dhe shmang fenë, edhe pse vepra më e madhë islame (“Qerbelaja”) shkruhet pikërisht në këtë kohë. Është e pakuptueshme sesi një autor që shkroi atë vepër fetare në zemër të romantizmit shqiptar, vazhdon të konsiderohet poet i madh kombëtar. Siç del nga vepra e tij, Naim Frashëri ishte poet dyfytyrësh: atdhetar dhe fetar. Në të dy rastet, ishte tejet patetik dhe naiv, prandaj s’është çudi që poema e tij më e bukur mbetet “Bukurija”, ku nuk ka temë as atdheun, as fenë, por dashurinë. Duke e harruar Naimin e poezive atdhetare dhe fetare dhe duke e kujtuar Naimin e “Bukurisë”, në humbasim një poet “të madh” dhe fitojmë një poet “të vogël”, por të mirëfilltë. 

Më vonë, versioni kristian i Naimit është Gjergj Fishta, krijimtaria e të cilit ka për bazë binomin fe-atdhe. I quajtur gjithashtu “poet i madh kombëtar”, Fishta me “kryevepeprat” mund të quhet më shumë vargnues sesa poet. Në gjithë krijimtarinë e tij, art të mirëfilltë paraqesin vetëm 27 vargjet e para të poezisë “Nji lule vjeshtet”, madje nga vargu i njëzet e shtatë duhet hequr gjysmën, pas pjesëzës mohuese “jo”, sepse pas saj shfaqet fetari dhe atdhetari. Pra, Fishtën e bëjnë të vogël veprat “e mëdha”, ndërsa e bën poet të madh një çerek poezie. 

Në përgjithësi, letërsia shqipe deri vonë është dominuar nga feja, sepse vetë shkrimtarët ishin fetarë: Buzuku, Budi, Bogdani (priftërinj), Naimi (bektashi), Fishta (frat françeskan), Noli (prift ortodoks) etj. Në krejt letërsinë shqipe janë dy ateistë, por mjaft të zhurmshëm: Çajupi dhe Migjeni. Poezia e Çajupit është revoltë ateiste (me bazë në tragjedi familjare) dhe parodi e parë e fesë. Në poezinë “Vaje” poeti ateist qan, kurse te poema “Baba Musa Lakuriq”, qesh e përqesh. Si në rastin e parë, kur ateizmi vjen si artikulim i dëshpërimit personal, ashtu edhe në rastin tjetër, kur ateizmi shfaqet si konceptim esëll mbi historitë entuziaste të Dhiatës së Vjetër, në krijimtarinë e Çajupit mungon thellësia e trajtimit të temave. Aty shihen lotët, dëgjohet e qeshura, por nuk duket mendimi. Prandaj, Çajupi mbetet poet intuitiv që nuk arriti ta kthejë intuitën në filozofi. Ndërsa, te Migjeni ateizmi dhe arti janë të baraspeshuara. I ndikuar nga filozofia e Nietzsches, Migjeni është poeti dhe ateisti i parë i mirëfilltë shqiptar dhe nuk është çudi që, me kalimin e kohës, derisa “të mëdhenjtë” bien, ai, “i vogli”, ngrihet. Prandaj, mund të thuhet se derisa Çajupi është një Migjen i pakryer, Migjeni është një Çajup i përkryer. Ndryshe nga Çajupi që kishte fe atdheun, Migjeni e kuptoi që feja e shkrimtarit është letërsia. 

Identiteti i keqkuptuar 

Nga gjysma e dytë e shekullit të njëzetë e këndej, letërsinë shqipe (edhe për arsye politike) nuk e përfaqësojnë shkrimtarët fetarë, por ata që supozohej të ishin ateistë. Mirëpo, çudia e shekullit të ri është se pikërisht dy shkrimtarët përfaqësues të letërsisë bashkëkohore shqipe, bënë polemikën më të bujshme në letrat shqipe, duke u përplasur për identitetin fetar. Dy ateistë që mbrojnë fe të ndryshme! Njëri mbron identitetin kristian të shqiptarëve dhe bën thirrje për kthim në të ashtuquajturën “fe e të parëve”, kurse i dyti kërkon që të mos shpërfillet feja islame, si element përbërës në krijimin e identitetit shqiptar. Të dy tërheqin një litar (fetar) nga anë të ndryshme. Të dy, me ose pa vetëdije, bëhen apologjetë të religjionit, në vend se të ishin sulmues të tij. Kadare, nga fillimi deri sot, e mbështet fenë kristiane, sepse atë e identifikon me fenë e Evropës dhe e sulmon fenë islame, sepse e konsideron fe të një kontinenti tjetër dhe e identifikon me Perandorinë Osmane, nga e cila, siç del nga vepra e tij, por edhe nga historia, kombi shqiptar ka vuajtur një pushtim të gjatë e përgjakës. Ndryshe prej tij, Qosja nuk e identifikon fenë islame vetëm me Perandorinë Osmane dhe pushtimin nuk e sheh vetëm si shkatërrim, por si instalim institucional të një kulture të ardhur e cila, doemos, hyn në marrëdhënie me kulturën vendase. Kështu, edhe identitetin e shqiptarëve e sheh si identitet të përbërë, pos të tjerash, edhe nga elementet kristiane dhe islame. Nisur nga ky pikëshikim, ai e konsideron antihuman çdo veprim që mundohet ta zhdukë njërën fe në favor të tjetrës. Po çka është në të vërtetë humanja dhe humanizmi? 

Humanizmi dhe ekstremizmi 

Për ta kuptuar këtë keqkuptim të identitetit evropian, duhet të merremi me vetë fjalën “humane” dhe me humanizmin si frymë mbrojtëse e humanes. Human (njeri) dhe humanizëm (sistem i të menduarit që e vë njeriun në qendër) janë fjalë që qëndrojnë në themelin e qytetërimit evropian, i cili është latin, por kur shkohet më thellë (siç sugjeron Elioti), është qytetërim grek, që s’ka të bëjë me fetë aziatike, abrahamike.

Një periudhë terri (Mesjeta) nuk mund, as nuk duhet, të përbëjë identitetin e një kontinenti që ka shekuj e mileniume drite (periudha paramesjetare dhe pasmesjetare). Humanizmi e kuptoi që Zoti është thjesht figurë fantastike, prandaj e hoqi nga fokusi, në qendër të të cilit e vuri njeriun. Rilindja evropiane ishte ringjallje e kulturës evropiane, të cilën e kishte mbytur krishtërimi i importuar nga kontinenti fqinj. Me fundin e Mesjetës, Evropa i kthehet identitetit të vetë jofetar. Tash, në shekullin e ri, kur gjasat për ardhjen e një Mesjete muslimane nuk janë për të mos u marrë në konsideratë, hipokrizia (zor të thuhet injoranca) e madhe e intelektualëve evropianë është në ndarjen që mundohen ta bëjnë mes “fesë së vërtetë që proklamon paqen” dhe ekstremistëve fetarë që për ta përhapur “fenë paqësore”, përdorin dhunën. Pra, intelektualët kërkojnë dallimin mes fesë dhe esktremizmit fetar, ndërsa ekstremistët insistojnë në njësimin e tyre me fenë. Fatkeqësisht, e vërteta qëndron në anën e ekstremistëve, jo të intelektualëve. Ekstremistët fetarë e kuptojnë drejt Kuranin, kurse intelektualët e keqkuptojnë, sepse, në fakt, ekstremistët janë mbrojtësit dhe zbatuesit më të mirë të fesë që bazohet në librin e tyre, që e konsiderojnë të shenjtë. Kurani, si edhe Bibla, është libër që kërkon shtrirje sa më të gjerë territoriale, prandaj është i mbushur me këshilla e kërcënime, të cilat zbatohen nga ekstremistët. Ekstremistët islamistë janë inkuizitorët e sotëm, ata mbështeten nga shtetet islamike (ISIS), siç mbështeteshin inkuizitorët mesjetarë nga shteti kristian. Si nga prerja me shpatë, si nga djegja në turrë të druve, njeriu përfundon i vdekur. Njeriu, ai që u ringjall nga humanizmi. Prandaj, dy armiqtë e vërtetë të humanizmit evropian janë kristianizmi dhe islamizmi. Tani nuk është koha për hipokrizi diplomatike, tani është koha për të kuptuar një fakt: feja me injorancën shkojnë bashkë, po ashtu edhe injoranca me dhunën. 

Ashtu si intelektualët evropianë që për ta mbrojtur identitetin e tyre evropianë, duhet të heqin dorë nga deklaratat hipokrite, edhe intelektualët (pra, edhe shkrimtarët) shqiptarë për ta mbrojtur identitetin e tyre kombëtar, apo evropian, nuk duhet të bëhen apologjetë të ndonjë feje. Se, fundja, fetë abrahamike janë versione të së njëjtës histori. Duke u nisur nga gjendja e sotme, pastrimi i kulturës dhe letërsisë shqipe nga elementet fetare do të ishte po aq utopik sa pastrimi i Evropës nga religjionet. Megjithatë, një kohë e pafund është përpara dhe asnjë ëndërr nuk është e pamundshme. 

4 Komente

"Megjithatë, një kohë e pafund është përpara dhe asnjë ëndërr nuk është e pamundshme"

Qky esht thelbi i vuejtjes dhe përkotjes njerzore. Jem boe skllev te ændrrave tona smiley

Po muntishte edhe me keq supozoj. Supozoj, 'Megjithatë, një kohë e pafund është përpara dhe asnjë ëndërr nuk është e paturpshme ', doishte nji trishtim depresiv deshperimisht më deshperues smiley

Nji sy gjum vlla, nji sy gjum moter, pa pickime pa fërgëllime pa retushime, nji sy gjum natyral pa kapar pa kolateral, please.

Qi ta lidhim me temen, siç thot i moçmi:

Ka than Frati / Shko te shtrati / Nmos tzant gjumi / Trritet shtati

Meqe jemi ne zemer te ngjarjes se çeshtjes greke Oqi apo nuk-Oqi, e ketu qeka prek çeshtja e rrenjeve evropiane kulturalistet e interesuar te s'kapin po deshen kete artikull fresko fresko te nje mesjetaristi dhe orientalisti: 

http://www.ariannaeditrice.it/articolo.p...

L’Europa moderna non ha un bel niente a che fare, storicamente e obiettivamente, con l’antica Greciasmiley. Forse ha a che fare con l’eredità romana, che a sua volta aveva metabolizzato l’eredità ellenistica (attenzione! Non quella puramente ellenica: il che vuol dire che c’era un bel po’ dell’Oriente immessovi dall’avventura di Alessandro Magno e dai suoi esiti): ma della Grecia noi occidentali ci eravamo scordati al punto che, nel medioevo, il greco non veniva più letto e le opere dei greci antichi le abbiamo ricevute tradotte nel XII-XIII secolo dagli arabi attraverso la Spagna. La gente del medioevo, gli antichi greci, li aveva anche antipatici: Iliade e Odissea le erano note solo attraverso epitomi latine e semmai franchi e germani – come del resto i romani stessi – si sentivano legati ai troianismiley.

Che cos’è l’Europa, Frau Merkel? Che cos’è la tradizione europea che ci siamo illusi fondasse le sue radici sull’antica Ellade? Nulla, se non ce la sentiamo di far qualche sacrificio per tenere con noi la sua sgraziata nipotina, la Grecia fallita e in bancarotta. Non sarà che, in fondo, siamo noi a non valere un accidente?smiley

Edizioni Ariana smiley...paska parashtruar alamet pyetje!

E para, ky shkrim nuk gjindet as tek Koha ditore e as ne gjithe internetin. E dyta, persa i perket fese ne letersi gjate 70 vjeteve te fundit, kjo eshte e paperfillshme, ndaj dhe ky autor (?) permend vetem debatin Kadare-Qose, debat i cili nuk ka te beje me letersine shqipe. E treta, edhe duke qendruar tek ky debat alias kristian-mysliman, nuk kemi aty nje barazpeshe midis dy personave, ku i pari rendon si nje karat floriri me perzierje (lidhje) te tjera elementesh, ndersa i dyti nuk i afrohet as bakrit, por eshte nje lloj perzierje baker-plumb-squfur-karboni-alumini-etj, qe ndricon pakez dhe hiqet si flori; po keshtu edhe fete qe "prezantojne", kristianizmi ungjillor pershkruhet nga nje filozofi me paqesore dhe e qarte se ajo myslimane e Kuranit. 

Ky shkrim ka edhe shume perkufizime te medha metafizike, si ato ku fete pagane nuk i konsideron fe por mite, pra universalon nje kendveshtrim te caktuar, ate te vete autorit. Po ashtu don ti largoje moralisht feja nga jeta e sotme europiane, pa u ndalur pikerisht tek ato aspekte (dhuna dhe paqja) qe dy librat fetare (Bibla dhe Kurani) japin e qe ky autor vetem sa i permend, pa u ndalur ne 'to. Nje shkrim deshirues-moralizues, sa sallate ruse aq dhe me majo dhe kecup persiper. Mungonte vetem kurri indian. 

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).