Me albanologun dhe akademikun rumun Grigore Brâncuş

Profesor Grigore Brënkushi (Grigore Brâncuş) është një ndër albanologët më të shquar sot në Evropë e në botë, që ka sjellë një ndihmesë kolosale në fushën e albanologjisë dhe të historisë së gjuhës shqipe.

Si rezultat i veprimtarisë shkencore dhe, veçanërisht, i aktivitetit didaktik universitar (për rreth 40 vjet) pranë Universitetit të Bukureshtit, gjuha shqipe dhe qytetërimi shqiptar kanë hyrë në vëmendjen e botës shkencore rumune dhe të qindra studentëve që kanë studjuar filologjinë pranë këtij universiteti.

 

Profesor, ju lutemi fillimisht na tregoni se si e zbuluat pasionin tuaj për gjuhësinë?

Pasionin tim për gjuhësinë e kam zbuluar shumë herët. Kam lindur në shtëpinë e një prifti. Im atë kishte studiuar teologji në vitin 1900, por, në të njëjtën kohë dhe letërsi. Kishte pasur fatin që të ndjekë ligjëratat e Maiorescut, Ovid Densusianu-ut, profesorë të mëdhenj të fillimit shekullit XX pranë Fakultetit të Letërsisë dhe Filozofisë në Bukuresht. Ai mbante mend shumë mirë Bogdan Petriceicu Hasdeu-un, i cili, siç e dimë, u nda nga jeta në vitin 1907, në Campina, dhe kishte një admirim të madh për këta dijetarë. Në shtëpinë tonë kam gjetur, kur isha në shkollë të mesme, librat e Hasdeu-t “Magnum Etymologicum Romaniae”, “Fjalët e pleqve” dhe të tjera. Hasdeu ka qenë, siç dihet, dijetari i parë rumun që iu përkushtua me guxim të madh, por edhe me sukses, lëmisë më delikate të gjuhësisë rumune: substratit trako-dak, gjuhës pleqërishte të të parëve tanë dakë, që u pushtuan dhe u kolonizuan nga romakët, dhe, pas një periudhe të gjatë dygjuhësie, kanë mësuar latinishten, por në të njëjtën kohë, ata ruajtën shumë elemente të gjuhës vendase, autoktone, d.m.th. të dako-trakishtes. Kjo fushë e errët e gjuhësisë rumune, që merret me elementin trako-dak të gjuhës rumune, më ka pasionuar gjithë jetën. Kam pasur, qysh në shkollë të mesme, një prirje të veçantë për zbulimin e zonave më të errëta, më delikate të gjuhësisë rumune. Isha student në Fakultetin e Letërsisë në vitin 1948 dhe kam pasur shansin të kem kontakt me një profesor të madh: Alexandru Rosetti.

Di se ju keni pasur mbështetjen dhe simpatinë e gjuhëtarëve më të rëndësishëm rumunë. Si kanë ndikuar ata në karrierën tuaj të ardhshme shkencore në ballkanistikë?

Profesori im i parë që e kam dëgjuar, kur isha student në vitin e parë të Fakultetit, ishte një asistent i ri i profesor Rosetti-it, Ion Coteanu, i cili kishte studiuar në Francë, dhe qysh nga ajo kohë ne u bëmë miq, madje dhe miq të mirë. Prej tij kam mësuar shumë, sepse ai ishte një njeri i jashtëzakonshëm dhe inteligjent dhe kishte një kulturë perëndimore, e cila i dha atij mundësinë që të ishte shumë aktiv në një fushë kaq delikate siç është gjuhësia. Ai iu qas të gjitha degëve të gjuhësisë rumune: historisë së gjuhës, dialektologjisë, gjuhësisë bashkëkohore rumune, gjuhës letrare etj. Ishte pikërisht ai që më ka prezantuar në vitin e parë të universitetit, me profesor Rosetti-in, i cili, atëherë, ishte rektor i universitetit. Kur e kam përshëndetur për herë të parë zotin profesor Rosetti, ai më ledhatoi dhe më pyeti: “Pse jeni kaq i dobët?”. Ishin vitet e zisë pas luftës, dhe, pas rreth një jave, dikush erdhi dhe më solli një triskë ushqimi për mensën e profesorëve të fakultetit, nga ana e rektorit. Kjo ishte një metodë që Rosetti përdorte për të ndihmuar të rinjtë që mendonte se kishin të ardhme në fushën e hulumtimit shkencor, veçanërisht në atë të gjuhësisë. Ky vakt i dytë që sigurova në lokalin e fakultetit, sepse një vakt e kisha të sigurt në konvikt, më bëri të braktis mendimin tim që të largohesha nga Fakulteti i Letërsisë, për të shkuar te Fakulteti i Mjekësisë, ku doja të shkoja fillimisht. Dhe mbeta student në letërsi. Në vitin e tretë të universitetit, madje edhe më herët, zoti Rosetti më propozoi mua postin e asistentit pranë Departamentit të Gjuhësisë. Isha atëherë ndoshta më i riu në universitet, në vitin e tretë u rekomandova për të punuar pranë departamentit të gjuhës. Ishte koha kur kishte një mungesë të madhe të pedagogëve, më të vjetrit i hoqën, disa i burgosën, të tjerët i dëbuan nga universiteti, kështu që ata kishin nevojë për kuadro të reja, siç thuhej asokohe. Kam qëndruar në vitit e tretë dhe të katërt në katedër, duke punuar tej mase në të gjitha disiplinat e gjuhësisë rumune, krahë atyre profesorëve të mëdhenj: Rosetti, Iorgu Jordan, Al. Graur, Ion Coteanu dhe të tjerë.

Fatkeqësia ishte që në fund të vitit të katërt, kur po përfundoja fakultetin, ndodhi një goditje e tmerrshme politike në universitet. Rosetti u përjashtua në vitin 1952 dhe në qershor u përjashtuan edhe profesorët Al.Graur, I. Coteanu. Për ironi të fatit, edhe unë, për shkak të biografisë së keqe, si i biri i një prifti, i një prifti kulak, më përjashtuan nga fakulteti dhe nga të gjitha institucionet e arsimit të lartë në Rumani. Pra nuk kisha më asnjë mundësi të regjistrohesha në asnjë fakultet. Iu rikthyen kësaj mase shumë të ashpër pas shtatë apo tetë muajsh, në sajë të një profesori të madh, akademikut Ilie Murgulescu, profesor kimie, i cili ishte asokohe ministër i Arsimit. Shkova tek ai dhe i shpjegova gjithçka që më kishte ndodhur dhe menjëherë e kthyen mbrapsht masën aq të ashpër ndaj meje në qershor të vitit 1952.

Nuk u pranova më si asistent i ri në universitet, por më rekomanduan arsimin e mesëm. Mbërrita në Brashovë si mësues, në një shkollë të mesme për vajza. Atje, për fatin tim të mirë, kam lëçitur letërsi. Kam lexuar shumë për sa kohë qëndrova në Brashovë. Pata fatin që në shtëpinë e një kolegeje gjeta një bibliotekë mjaft të pasur me letërsi rumune, veçanërisht nga periudha midis dy luftërave botërore, të cilën nuk e kishim studiuar në universitet. Ishte një zonë e ndaluar për studentët dhe nuk ishte shkruar asgjë për këtë letërsi, sepse nuk përkonte me filozofinë marksiste. Pas një viti e gjysmë, në nëntor 1954, u riktheva si asistent në Universitetin e Bukureshtit, falë po atij profesori të madh, Ilie Murgulescu, ministër i Arsimit. Kjo ndodhi në vitin 1954. Nga viti 1958 hulumtimet e mia dhe preokupimet e mia të posaçme në gjuhësi u drejtuan veçanërisht nga gjuha e vjetër, gjë që e kisha filluar gjatë kohës kur isha student, kah zona më e errët e historisë së gjuhës rumune. Më tërhiqte, më pasiononte kjo zonë që ishte tejet e vështirë për “ta prekur”. Dhe në qershor të vitit 1958, Rosetti arriti të siguronte për mua një bursë për të studiuar në Shqipëri. Dhe më 1 qershor 1958 unë mbërrita në Tiranë.

Gjatë periudhës 1958-1965 keni kryer dy specializime në Shqipëri, me ç’rast keni hulumtuar në vend marrëdhëniet e ngushta mes të dy gjuhëve, rumanishtes dhe shqipes. Ju lutem, na tregoni se si ka qenë bashkëpunimi juaj me mjedisin shkencor shqiptar.

Kam qëndruar një vit në Tiranë, ku kam pasur avantazhin se aty, e vetmja metodë që mund të përdorej me sukses, ishte ajo e krahasimit me gjuhën shqipe, gjë që i përgjigjej pasionit tim për lidhjet e rumanishtes me shqipen, fushë e cila të siguronte një lloj suksesi në zonën e errët të substratit të rumanishtes. Them se kam pasur fat në Tiranë, sepse, që ditët e para kam hyrë në kontakt me profesorë të mëdhenj. Në radhë të parë me profesor Eqrem Çabej (1908-1980), gjuhëtar dhe personalitet i kulturës shqiptare, i mënjanuar politikisht; me të moshuarin Aleksandër Xhuvani (1880-1961), me origjinë arumune nga e ëma, fakt të cilin njerëzit nuk e njohin. U takova edhe me Mahir Domin (1915-2000), gjuhëtar shqiptar. Kurse me Xhuvanin, i cili m’u bë një mik i afërt, kam edhe një korrespondencë të bukur. Ai vinte shpesh në hotel “Dajti”, ku unë rrija, dhe më ftonte të bënim shëtitje nëpër qytet dhe në rrethinat e tij. Ai ishte zëvendëskryetar i Kuvendit Popullor të Shqipërisë dhe kishte një makinë në dispozicion. Një herë, në një mbrëmje e pyeta: “Zoti profesor, si shpjegohet kjo dashuri e juaja për rumunët, sepse këtë gjë nuk e manifestoni vetëm me mua?”. Dhe ai më tha me zë të ulët, mbase për të mos e dëgjuar shoferi: “Nëna ime ishte arumune”. Unë nuk ia thashë tjetërkujt këtë gjë, sepse besoj, se edhe ai e mbante sekret, por ai ishte një dashamirës i madh i rumunëve. Ishte i ditur, kishte lexuar shumë dhe ishte edhe një patriot i madh shqiptar.

Një herë isha së bashku me Aleksandru Rosetti-n në një ekskursion nëpër Shqipëri, duke qenë i ftuar nga qendrat shkencore shqiptare dhe kërkova të shkonim edhe në Elbasan të vizitonim varrin e Xhuvanit. Ai vdiq në moshën 81-vjeçare, dhe ne, ndërkohë, kishim përgatitur, me insistimin tim dhe të Rosetti-t, i cili ishte anëtar i Akademisë Rumune, pranimin e tij si anëtar korrespondent i huaj i Akademisë Rumune. Por nuk arriti që ta gëzonte këtë nderim, sepse vdiq papritur. Duke iu rikthyer kujtimeve të Tiranës, kam pasur një shans të madh: u pëlqeva atyre profesorëve, më pranuan qysh në fillim, sepse kam qenë një njeri shumë i çiltër, i hapur, nuk kam pasur manifestime politike të asnjë lloji, dhe kështu ata më pranuan dhe më ftonin në zyrën e tyre. Punonim, siç i thonë fjalës, në të njëjtën zyrë me Çabejin, me Xhuvanin dhe me Domin. Ky ishte një nder i madh, një favor për mua. Eqrem Çabej punonte atëherë në një edicion të “Mesharit” të Gjon Buzukut, teksti i parë në gjuhën shqipe, i vitit 1555, të cilin e shtypëm në Bukuresht, në Shtëpinë Botuese të Akademisë. Unë kam mbikëqyrur botimin e këtij teksti në gjuhën shqipe, i cili ishte një transkriptim i dorëshkrimit të Vatikanit. Kam shkruar për këtë botim të Çabejit në revistat tona. Pra, ky ishte avantazhi im, se kam qëndruar për rreth një vit afër këtyre dijetarëve të shquar dhe mund t’i pyesja dhe të bazohesha vazhdimisht te njohuritë e tyre. Por, në të njëjtën kohë, ata vetë kanë përfituar nga prania ime për të marrë informacione për sa i përket gjuhës rumune. U interesonte gjuha rumune, Xhuvani dinte mirë rumanisht, Çabej lexonte edhe ai rumanisht, por, sigurisht, informacionet që lidheshin me detaje të kësaj gjuhe, me strukturat e brendshme, me trajtat popullore të lashta, mundën t’i merrnin prej meje. Pra, me pak fjalë, një vit i kaluar në të njëjtën zyrë me tre dijetarë të mëdhenj ka qenë për mua një rast i jashtëzakonshëm për formimin tim si gjuhëtar. Aty ndoqa jo vetëm ligjëratat e Çabejit dhe të Domit, por edhe ato të dijetarëve të tjerë, që ishin profesorë në atë kohë.

Me Shaban Demiraj ishim miq të mirë dhe shkoja shpesh në leksionet e tij. E kam studiuar herë pas here Spiro Floqin, një specialist i mirë i sintaksës, ligjëratat e Domit më kanë pëlqyer. Ai dinte mirë rumanisht dhe kishte aftësinë e krahasimeve të strukturave të brendshme të rumanishtes dhe shqipes. Më kanë interesuar shumë edhe ligjëratat e folklorit. Zakonisht, qëndroja orë të tëra në zyrën folkloristëve shqiptarë. Kisha miqësi të ngushtë me Qemal Haxhihasanin, i cili ishte një folklorist i madh. Kjo fushë atëherë udhëhiqej nga një njeri i përkrahur politikisht, Zihni Sako, i cili kishte qenë partizan, por ishte i ditur dhe i interesuar. Një ditë, Sako më pa duke lexuar tekstet e Holger Pedersen-it (1867-1953), i cili ka shkruar një libër të admirueshëm rreth vitit 1895, “Albanesische Texte mit Glossar”. Tekstet ishin marrë nga jugu i Shqipërisë, nga Tepelena. Mua më pëlqente ky libër, sepse më jepte informacione në lidhje me të folmet e jugut të Shqipërisë, të cilat kishin kontingjente më të mëdha përkimesh me elementet rumune, siç ishte e folmja fërshëriote.

Fërshëriotët, arumunë nga Shqipëria, të grumbulluar, kryesisht, në jugun e Shqipërisë dhe në veri të Greqisë, kishin ndikime nga shqipja e jugut, ishin ndikime reciproke, dhe, pikërisht, kjo gjë më interesonte. Është botuar disa vite më parë “Atlasi gjuhësor i Shqipërisë”, në të cilin punohej qysh atëherë. Një miku im, Jorgji Gjinari, një gjuhëtar shumë i mirë, i cili kishte studiuar në Rusi, së bashku me një specialiste ruse në albanologji, e ndjera Olga Desnickaia, ishin nismëtarët e kërkimeve në dialektologjinë shqiptare dhe kishin bërë shumë kërkime në terren. Këto kërkime ishin të inkurajuara edhe nga Çabej, Xhuvani dhe Domi.

Ishte në atë kohë edhe një djalë i ri, Bahri Beci, i cili u bë edhe anëtari i Akademisë së Shkencave në Shqipëri dhe që tani punon në Francë, jep në Paris ligjërata për albanologjinë. Të gjithë këta si dhe folkloristë si Haxhihasani dhe të tjerë kanë kryer kërkime në të gjitha zonat e Shqipërisë, duke përgatitur një material të gjerë për realizimin e “Atlasit gjuhësor të gjuhës shqipe” në ditët tona, pra pas 50-60 vjetësh, i cili, është një vepër tejet interesante. E kam parë këtë vepër dhe kam shkruar një recension të gjatë. E kam hulumtuar, sidomos, nga perspektiva e marrëdhënieve të rumanishtes me shqipen. Ajo që është interesante është fakti se, për herë të parë, kemi të lokalizuar me saktësi rrjetin e dendur të pikave të kërkimeve në territorin shqiptar. Ka shumë lokalitete në të cilat janë kryer kërkime në terren, në një mënyrë saqë kemi sigurinë e pranisë së kontakteve rumuno-shqiptare në zona të përcaktuara, të cilat, deri më tash, i hamendësonim, i presupozonim. Këto elemente nxjerrin në pah lidhjen në origjinë, lidhjen gjenetike rumuno-shqiptare.

Sa e vërtetë ju duket, nga pikëpamja shkencore, pohimi i Nicolae Iorga-s, sipas të cilit shqiptarët janë “fis të një gjaku” me rumunët?

Ky është një problem i vështirë, për të cilin është shkruar shumë. Është e vështirë të pohohet me saktësi për një fisërim. Ne u përmbahemi idesë se shqiptarët janë ilirë në origjinë. Rumunët nga perspektiva e autoktonizmit të tyre dhe e nënshtratit gjuhësor, janë dakë të romanizuar. Kështu, elementi etnik ilir i zonës veriore të Shqipërisë, të zonës së Dalmacisë, ka pësuar një ndërhyrje të thellë të elementit verilindor dak. D.m.th., ashtu siç thotë një albanolog i shquar, Norbert Jokl-i nga Vjena, i vrarë nga fashistët më 1940, ndodhi një sintezë trako-ilire në pjesën veriore, d.m.th. në jug-perëndim të Rumanisë aktuale, në verilindje të Shqipërisë. Elementi i përbashkët rumuno-shqiptar duhet të jetë ngjizur në këtë zonë të takimit trako-ilir. Thënë ndryshe, ekziston mbi themelin ilir një përbërës gjenetik trako-dak, qysh nga periudha e formimit të gjuhës. Kjo përbën pjesën e përbashkët rumuno-shqiptare, domethënë elementet trako-dakë në shqip. Ekzistojnë shumë fjalë rumanisht nga substrati i kësaj gjuhe që gjegjëset e tyre gjenden në shqip, me forma identike apo të ngjashme, me kuptime identike apo të ngjashme.

Kjo pyetje ka lidhje me atë që më thatë deri më tani. Si shpjegoni, kësisoj, nga prizmi i hulumtimeve tuaja, afrinë midis dy gjuhëve dhe popujve tanë, lidhje kaq të posaçme në kontekstin ballkanik? Ka lidhje me etnogjenezën e përbashkët të rumunëve dhe shqiptarëve, më saktësisht me një fqinjësi të pandërprerë?

Është tejet e vështirë që të saktësohet vendi i kësaj fqinjësie. U shkrua shumë për këtë zonë takimi midis elementit parësor rumun dhe elementit shqiptar. Atë që mund ta themi me siguri në lidhje me Shqipërinë është se shqiptarët e jugut, të quajtur toskë, kanë më shumë ngjashmëri, më shumë afërsi me rumanishten. Dhe është tejet e mundur që ata të kenë zbritur nga zona më veriore në territorin e sotëm. Si dëshmi, sipas mendimit tim, është dhe fakti që ngjashmëritë më të shumta me rumanishten i ka shqipja e jugut dhe afritë më të forta strukturore në lidhje me elementin rumun ballkanik, në përgjithësi, me dako-rumunët, i kanë arumunët e Shqipërisë. Pra fërshëriotët janë më të afërt me dako-rumunët, krahasuar me degët e tjera arumune. Kjo gjë do të thotë se fërshëriotët kanë ikur nga një zonë e madhe fqinje, nga një zonë që ka qenë shumë afër me dako-rumunët. d.m.th. në afërsi të Danubit. Kjo do të ishte një dëshmi e faktit se edhe elementi shqip tosk ka zbritur, fillimisht, nga një zonë malore, veriore, në afërsi të rumunëve. Unë mendoj se kështu duhen parë gjërat.

Ngjashmëritë midis rumanishtes dhe shqipes janë ato që lidhen, sidomos, me zonën veriperëndimore të dako-rumanishtes, d.m.th. me Olteninë, Transilvaninë, Banatin, Maramureshin, Krishanën, dhe me toskërishten. Po ju tregoj njërën nga ngjashmëritë më të dukshme: rotacizmi i n-së ndërzanore, i panjohur në gegërisht, i cili është një element karakteristik i toskërishtes. Themi rum. arină (rërë) nga lat. arena, e cila përdoret në formën ariră, me rotacism në malet Apuseni, ku ende ruhet kjo formë e rotacizuar. Kurse në jug të Shqipërisë, te toskët, përdoret rërë. Në veri, te gegët, thuhet ranë, me një a hundore, së cilës i përgjigjet në jug zanorja ë. Ka dhe shumë shembuj të tjerë: toskërishtja ruan një paskajore të shprehur me një strukturë me pjesore e tipit për të shkruar, e cila i korrespondon me një strukturë të ngjashme në dako-rumanisht, i ashtuquajtur supin: de scris (are de scris=ka për të shkruar). Në veri të Shqipërisë nuk e kemi këtë strukturë, por një strukturë me parafjalë dhe me pjesore: me shkrue. Unë i ka studiuar me detaje të gjitha këto struktura, të cilat pasqyrohen edhe në hartat e atlasit që është botuar së fundmi. Por, është shkruar shumë mbi këto dukuri. Kam bërë edhe unë hulumtimet e mia dhe kam mbledhur një material të madh mbi veçoritë që mbështesin fisërimin që në origjinë të rumanishtes me shqipen, i parë nga perspektiva e nënshtresës së përbashkët gjuhësore.

Keni studiuar dhe keni shkruar për përkthimin e poezisë së Eminescu-t në gjuhën shqipe. Mendoni se lirika emineskiane ka ndikuar  në kristalizimin e poezisë moderne?  

Mua më kanë pëlqyer më shumë përkthimet e Vehbi Balës. Ai ishte një profesor në Shkodër, në Institutin e Shkodrës, dhe e njihte shumë mirë rumanishten. Ishim miq të afërt, madje ka qenë tek unë në shtëpi disa herë. Ai erdhi në Rumani për të bërë një doktoraturë për letërsi botërore me Tudor Vianu-n. Dhe e kreu këtë gjë. Shkroi për intelektualët shqiptarë të Rumanisë dhe më pas botoi studimet e tij, tepër interesante. Këto kërkime u rimorën më vonë, nga Catalina Vatasescu, dishepulli im i shkëlqyer në fushën e albanistikës. Dhe unë i kam studiuar dhe kam bërë shënime mbi strukturën prozodike të vargjeve të Eminescu-t, duke u nisur nga zgjidhjet që i kam gjetur te  Vehbi Bala në përkthimet e tij. Ai u mundua të mos bënte thjesht një përkthim të lirë, por u mundua të gjente pikat e takimit midis rumanishtes dhe shqipes, të reflektuara në strukturën prozodike të krijimit të epërm. Provoi të bënte një Eminescu në shqip.

Unë besoj se Eminescu ka pasur një ndikim mbi poezinë shqipe në përgjithësi. Kjo gjë u evidentua tek Asdreni së pari (Aleksandër Stavre Drenova, 1872-1947) dhe më pas edhe te të tjerë si Kuteli, Poradeci… Lasgush Poradeci ka një tezë doktorature të kryer në Graz të Austrisë mbi Eminescu-n, një tezë me interes. Ai dinte mirë rumanisht dhe njihej me të moçmin Xhuvani. Ka pasur edhe disa ndërhyrje në orientimin e gjuhës letrare shqipe, ka shënime interesante për pranimin e neologjizmave në gjuhën shqipe, i cili ka qenë një nga problemet më serioze të gjuhës letrare shqipe. Është fjala për mënyrën se si duheshin adaptuar në shqip fjalët e reja nga frëngjishtja, italishtja, gjermanishtja. Kur unë isha me studime në Shqipëri, ky ishte një nga problemet më thelbësore të gjuhësisë shqiptare. U shkrua shumë në atë kohë, u zhvilluan edhe kongrese që trajtuan mënyrën e shkrimit të fjalëve të reja që kishin hyrë nga gjuhë të tjera. Ky ishte problemi numër një, në institut bënë edhe një udhëzues dhe besoj se është i pari i këtij lloji në gjuhësinë ballkanike. Ishte në fakt, një fjalor ortografik, ortopeik dhe morfologjik i gjuhës shqipe. D.m.th. udhëzohej jo vetëm ortografia e tyre, por edhe morfologjia e fjalëve të huaja, edhe mënyra se si duhej të pranohej gramatikisht.

Këto janë udhëzime të domosdoshme dhe normale për një gjuhë letrare në formim e sipër. Sepse shqipja është një gjuhë që u integrua në zonën e kulturës nëpërmjet dialektit verior, gegërishtes. Shumë shkrimtarë të mëdhenj shqiptarë janë gegë, Fishta, Mjeda, Migjeni e të tjerë. Tekstet e para shqip janë në gegërisht, “Meshari” i Buzukut e të tjera. Pas lufte, një udhëzim politik bëri vendosjen në radhë të parë të gjuhës letrare të dialektit jugor, të toskërishtes. Tani kjo gjë duket se është kristalizuar, sepse dialekti tosk mbizotëron në gjuhën letrare. Por kjo nuk na pengon të pranojmë se poezi kolosale si ajo e Gjergj Fishtës u shkruan në gegërisht.

Kur unë kam qenë në Tiranë ishte e ndaluar të lexoje Fishtën. Atëherë, kur bridhja nëpër fshatra, mësuesit më jepnin nga një tekst të vjetër dhe kështu kam mbledhur shumë tekste të vjetra, midis të cilave edhe “Lahutën e Malësisë”, të Fishtës.

T’u kthehemi kohërave tona, do të dëshiroja t’ju pyesja si ka evoluar kërkimi shkencor gjuhësor në 25 vjetët e fundit? A ju duket korrekt opinioni sipas të cilit kërkimi shkencor themelor, duke përfshirë edhe fushën gjuhësisë, ka regjistruar një regres në vitet e fundit?

Nuk mund të them se ka regjistruar një regres. Por metodat e kërkimit shkencor kanë ndryshuar. Më përpara i vihej theksi historisë së gjuhës. Hetimi i teksteve të vjetra që reflektonte fazat arkaike të gjuhës sonë. Sot, vëmendja kryesore i kushtohet gjuhës bashkëkohore, kurse si metoda kërkimi preferohen ato që dominojnë sot gjuhësinë europiane dhe amerikane. Janë metoda strukturaliste që nuk praktikoheshin më parë dhe as nuk njiheshin më parë. Kështu që edhe rezultatet janë, në një farë mënyrë, të tjera, por është për të ardhur keq fakti se injorohen kërkimet në fushën e historisë së gjuhës. Kështu shpjegohet fakti që nuk shihen më me interes të madh zonat arkaike të gjuhës.

Dhe kështu janë shfaqur ide nga më të çuditshmet në lidhje me origjinën e gjuhës sonë. Kam parë një fjalor etimologjik të gjuhës rumune, autori është një ish-doktorant i imi, në të cilën mbështeten disa absurditete, siç është ajo që rumanishtja nuk është një gjuhë latine, por, përkundrazi, është një gjuhë me origjinë para latinishtes, që, madje, ka ndikuar vetë latinishten. Injorohet fakti se rumanishtja nuk është gjë tjetër veçse vetë latinishtja që evoluoi për një kohë 2000 vjeçare në hapësirën e Karpateve dhe Danubit të Poshtëm, sipas disa ligjeve zhvillimi të zbuluara prej shumë kohësh. Rumanishtja nuk ndryshon me asgjë nga latinishtja. Elementet që e ndajnë nga latinishtja janë ato që lidhen me ndërhyrjen parësore të nënshtresës së gjuhës. Ndodhi procesi i dygjuhësisë së popullsisë së romanizuar, sepse dakët e pushtuar duhet të mësonin latinishten dhe në të njëjtën kohë flisnin edhe gjuhën e vet, duke u bërë me dy gjuhë, pra ishin dygjuhësh. Ata dinin edhe gjuhën e tyre, por dinin edhe gjuhën e pushtuesit, për të cilën kishin nevojë. Gjatë këtij procesi dygjuhësor kanë ruajtur nga gjuha që po e braktisnin elemente të një kulture indigjene, nëpërmjet të cilave dalloheshin nga pushtuesit. Autoktonët, dakët, popullsia e zonës së Karpateve dhe e zonës së Danubit, dallohej nga romakët pushtues përmes asaj se ishin një popullsi barinjsh dhe bujqish, pra një popull me një gjuhë në të cilin mbisundonte elementi popullor, baritor dhe bujqësor. Prandaj elementet që u ruajtën janë elemente që shprehin realitetin e lashtë, popullor, elementet thelbësore ishin vendase.

Ky është problemi i origjinës së lashtë të gjuhës rumune: është latinishtja me evoluimin prej 2000 vjetësh në këtë zonë primitive, të lashtë, të pasuruar me elemente autoktonë, që pasqyrojnë kulturën e popullsisë vendase. Dhe jo e kundërta. Sa marrëzira i komunikohen publikut të gjerë nëpërmjet internetit dhe përmes revistave...

Intervistë e realizuar nga Marius Dobrescu  

Përktheu nga rumanishtja: Luan Topçiu

 

 

GRIGORE BRÂNCUȘ (BRËNKUSH) lindi më 20 mars 1929, Komuna Peshtishan, rrethi i Gorzhit, Rumani, gjuhëtar dhe filolog i shquar, albanolog.

Ka kryer studimet e larta për filologji pranë Universitetit të Bukureshtit (1953). Studime specializimi në Shqipëri (1958-1959, 1965, 1972). Ne vitet 1973-2001 ka qenë shef i katedrës së gjuhës rumune në Fakultetin e Filologjisë së Universitetit Shtetëror të Bukureshtit. Zv.dekan i fakultetit (1970-1972). Doktor në filologji që nga viti 1968 me tezën “Marrëdhënie gjuhësore rumune-shqiptare. Fjalori”. Studime kushtuar disa problemeve të historisë së gjuhës rumune (elemente të përbashkëta me gjuhën shqipe), studime mbi gjuhën letrare rumune, mbi dialektologjinë Sinteza të gjuhës rumune(1972), në bashkëpunim; Gjuha rumune moderne. Morfologjia e foljes, 1975. Bashkëpunëtor në Fjalorin e gjuhës rumune moderne. Në fushën e filologjisë është dalluar përmes botimit të shkëlqyer të veprës monumentale Etymologicum Magnum Romaniaenga B.P. Hashdeu. (3 vëll., 1972-1976). Fjalori autokton i gjuhës rumune, Elementet e përbashkëta rumuno-shqiptare, 1987, Studime rreth fondit trako-dak të gjuhës rumune,1995; (versioni shqip përkthyer nga Luan Topçiu, Tiranë 2009) Përkime gjuhësore shqiptaro-rumune, 2001. Hyrje në historinë e gjuhës rumune, 2002 etj. etj

99 Komente

Ne fakt nje pjese e madhe e ballkanologeve te huaj e marrin etnogjenezen ilir-arber per hipoteze. Jo per nje fakt historik. Eshte nje nga hipotezat e shumta mbi origjinen e shqiptareve po jo me teper. Nder te tjera permendej edhe hipoteza se shqiptaret rrjedhin nga nje fis dakesh qe u shkeputen (meqenese jetonin si nomade) nga Rumania e u vendosen ne Miredite ku per shkak te ketij izolimi gjuha e tyre u zhvillua ndryshe nga rumanishtja po qe dhe sot mund gjesh ne fjalor terma te perbashketa e te ngjashme gjuhesore.

studiesit jane toça, duan FAKTE. ndryshe per hipoteza marrin çdo gje. iliret nuk kane lene shkrim (nga kjo nuk e dime gjuhen qe flisnin). pra s'kane lene fakte, perveç disa pak mbishkrimesh.  

ndersa sa i perket asaj shkeputjes, jane DAKET (stergjysherit e rumunve), prej vete emrit TE NDARET, qe jane shkeput prej nesh dhe jo ne. i quajme bile VALLAKET apo VLLAHET qe do te thote Vellezrit, VLLAI (vellai). kjo tregon origjine te perbashket.

puna eshte se shqipja shpjegon dhe jo rumanishtja, derivat latin, per rrjedhoje gjuhe me e re. 

Po cfare ti bejme? Historianet keshtu punojne. Ne keto raste arkeologjia eshte e rendesishme po ketu na ka lene ne balte. Per rrjedhoje nuk e marrin si fakt. Cdo gje tjeter ka te bej me besim, supozim. Ne mund te supozojme se e kemi origjinen nga Iliret po nuk e vertetojme dot.

studieusit e huaj nje gje e dine mire, qe popujt e vendeve te tyre, jane fare te rinj. dmth nuk kane fare lidhje me antikitetin, ne çfaredo forme ta marresh apo te duan vete ata. kjo i ben dhe qe te mos avancojne por kerkojne fakte, me vule dhe firma.

ndersa sa i perket bigbangut dhe historirave te tjera te kosmosit apo zotit, ata avancojne pa kerkuar gje fakte te pakundershtushme. sepse keto gjerat qiellore, nuk i prishin dhe as i ndreqin gje njeriut realisht. jane vetem bla-bla.

Eshte nje nga hipotezat e shumta mbi origjinen e shqiptareve po jo me teper.

Si hipoteza me e mundshme ama, edhe per shumicen e balkanologeve te huaj. Etnogjeneza ilire me gjasa nuk do mund te provohet kurre ne menyre te kenaqeshme. Eshte e vertete qe historia qe mesohet ne shkolla eshte versioni i te ashtuquajtures "shkolles shqiptare te albanologjise" qe e sheh kulturen e Komanit si prove te mjaftueshme faktike te origjines ilire te shqiptareve, gje qe kundershtohet nga shumica e historianeve te huaj. Sdq teorite e tjera jane shume me spekulative, edhe teza dako/trake.

nje nga argumentet kunder tezes ilire eshte se ata  jetonin me pirateri por fjalori naval i shqipes eshte i huazuar ndersa ai baritor autentik.shkalla e larte e latinizimit tregon se te paret e shqiptareve kane jetuar brenda kufinjve te perandorise romake por ne zona pa shume interes per romaket kjo e ka shpetuar gjuhen shqipe prej latinizimit te plote.

gjuha shqipe eshte me e vjeter se ajo latine. kjo e ka shpetuar, them une. dhe nuk eshte shqipja e latinizuar por latinia e shqiperizuar. eshte e kunderta dmth.

po ata qe merren me gjuhe, nuk mund te revolucionarizojne dot. se e para s'kane tru (do ishin marre me gje me bukur se studimi i gjuheve, po te ishin me te zgjuar), dhe e dyta (per rrjedhoje te se pares) s'kane force edhe te duan.

Po,gjuhetaret po te kishin tru do ishin bere piktore.A kush te le ty jashte psikiatrise.

Me thuj emrin e nje gjuhetari te njohur po aq shume sa te nje piktori te njohur ?

ne shiko nje njeri me tru, mundohet te lere emer ne kete bote. Por  ta kam thene njehere, qe nje njeri i vogel, i lindur i tille, nuk ka si ta kuptoje kaq. Se kjo e tejkalon.

qe te mos me keq  kuptosh shtoj qe nje gjuhetar behet shkrimtar, nuk zhbirrillon gjuhen. Po ashtu nje qe me te vertet ka talent ne pikture nuk behet politikan, ose diçka tjeter, sepse nuk ben dot emer, ose veper me te madhe keshtu.

Kush ta qe ka lidhje truri me emrin? Te them une emrin  e nje aktori me te njohur sot se te nje piktori, Brad Pit me i njohur se Van Gogh, e cfare do te thuash me kete. Ne fakt edhe budallenjte duan te lene emer, ja pse behen disa nga keto vrasjet masive ose ato ne seri, se autoret nuk duan ta lene veten te largohet anonime ne kete bote. Se mos me thuash qe duhet te kesh tru qe te vrasesh. Kur vjen puna te shkenca ne Shqiperi, emrat e gjuhetareve jane me te njohurit. Oh, e di qe do te thuash te gjithe shkencetaret nuk kane tru, po te kishin tru do ishin bere politikane. Tani meqe te lexova dy te tjera nga keto etimologjite legjendare, dake vjen nga me u nda dhe vllah nga vella, te lutem seriozisht per nje gje: pse nuk  i boton ne nje liber. Gjuhesia historike dhe historia e gjuhes jane shume te merzitshme, keshtu qe do t'i kishe argetuar pak ata qe merren me to. Tek e fundit gjuhesia per ata pa tru eshte, keshtu qe ti do te ndiheshe si ne ujerat e tua aty.

Nje filoqyls shume i njohur ne bote, shume me i njohur se çdo shkrimtar dhe piktor italian bashkohor, eshte filoqylsi Umberto Eko.

Kjo sa per te bo muhabet ne pergjithsi, sepse dihet qe Profili i ketij timit do te kacavirret si majmun per te gjet ndonje argument qe e ben superior, si psh: Eko nuk quhet sepse nuk ka vdek akoma, mbas vdekjes vlersohet i Modhismiley.

 

Profili i atij tatit e ka me ata qe jane "strikt" gjuhetare, jo qe behen edhe shkrimtare qe "zhbirrillojne" gjuhen per t'u bere te famshem, apo edhe filozofe (megjithese do thoshte qe edhe filozofia nuk te ben te njohur, prandaj edhe filozofet jane pa tru). Une doja te permendja Comskin, po kisha frike do thoshte qe u be i njohur kur filloi te merrej me politike.

Edhe Eco nje pjese te mire te fames e ka se merret me politike ("... se Berluskoni zotrie ..."), por vlera e tij e vertete nuk eshte impenjimi politik dhe as romanet ("... se Mesjeta zotrie ..."), jane esete filoqylse.

Tjeter rast te famshmi qe nuk merret me politike dhe as shkruan romane (ca novela, me teper kritike arti) eshte George Steiner, per mu me i Modhismiley. (edhe per vete Econ, qe e lavderon shume).

 

E ka me gjuhetaret. Ja t'i them une nje tjeter cifut si Steiner, Steven Pinker.

e ka me çifutet qe kan zaptu Francen.

 

E di, i ther ne zemer.

brad pit do t'ja kaloje van gogut, kur ne po aq vite pas vdekjes sa ç'ka ky i fundit, te jete i njohur sa ç'eshte sot. 

kjo eshte e pamundur te ndodhe, se ka pas plot edhe ne kohe te van gogut si brad piti, qe sot jane harruar.

filmat e brad pitit, nuk vlejne sa veprat e van gogut AS SOT. dhe veprave te van gogut do t'u rritet akoma vlera pambarimisht. gjithmone e me shtrenjt do shiten.

eshte rita ora, qe s'di me bo asgje mire, po aq e degjuar sa brad piti. e po masnej ?

po çfare me fole me ty, ti s'ke kapacitet. aj njatjeta shok.

ai tjetri po ashtu krahason, (gjera te pakrahasueshme ne asgje, as ne popullaritet), umberto ekon me leonardo da vinçin apo mikelangelon, apo rafaelin, ticianin, e plot te tjere, sepse italia ka qit me dhjetra piktore te medhenj. umberto eco ka lind ne vend te gabuar. se italia eshte vend piktoresh.

Po or torollak, or kaqol, Dante, Petrarka, Leopardi, jane artista filmi te Cinecittà. Gaz i ketij blogu je!

 

je ti qe i krahason dhe jo une.

ndersa une po te them qe Leonardo da Vinçi eshte person me i njohur edhe sesa Dante Aligeri. (piktura eshte art madhor, se eshte zbukurues)

(se me Umberto Econ s'ka fare lidhje krahasimi, te pakten per momentin qe jetojme. i duhet lene akoma kohe umbertos te tregoje forcen e vepres se tija.)

pastaj nuk po flisja per keta lloj shrimtaresh por per gjuhetaret, specialiste anonime te gjuhes, qe jane shume shume shkalle me poshte ne hierarqine e vlerave. 

gjuhetaret apo arkeologet etj, jane thjesht rrogetare. marrin nje diplome dhe i bejne hyzmet asaj rroge tere jetes se tyre. asgje me shume se kaq. pranej dhe si njef njeri e s'ka per t'i njof ndonjeher njeri. kane ambicie te ulet qe ne fillim. luftojne per fare pak gje.

e çfare ka per kaqole ajo fraze ? je ti qe nuk e kupton. 

ajo do te thote  qe njerzit me te medhenj (i madh -> ai qe i ka dhene botes me shume) qe italia ka nxjerre kane qene piktoret. jo te tjeret. 

nuk ke si ta mohosh kete.

dhe kur s'kupton ato copa frazash, kerko shpjegime siç bejne ca te tjere, mos e merr tjetrin per idiot. se eshte rruga me e shpejte dhe me e gabuar, per ty vete, kur vepron keshtu. ne profesionin tend asnjehere nuk do perparosh, pa u munduar me pare t'i kuptosh te tjeret.

ps: eshte italia dhe vend poetesh (apo makaronash e çfare te duash tjeter) por si ka me te medhenj nga Getja apo Pushkini, etj. ndersa piktoret i ka me te medhenjt qe bota ka pare ndonjehere. piktoret italiane kane frymezuar te gjithe te tjeret. jane shkalla me e larte, e Artit. i mbushin akoma sot, tumbllas ekspozitat apo muzete. veprat e tyre jane pasuri boterore.

Qe ta kuptosh se çfare kaqoli je (por nuk mund ta kuptosh kurre, se po ta kuptoje nuk do ishe kaqol, qark vicioz kaqol) zevendeso Eco me Dante ne frazen kaqole:

umberto eco ka lind ne vend te gabuar. se italia eshte vend piktoresh.

Dante ka lind ne vend te gabuar. se italia eshte vend piktoresh.

Sa per dituri e klases VI fillore, Italia ka per poet kombetar Dante filoqylsin, jo Leonardo pikturistin, njesoj si Shqiperia ka per poet kombetar Naimin dhe jo pikturistin Simon Rrota.

 

a nuk zgjodhen italishten e dantes per gjuhe zyrtare ?

piktoret italiane kane frymezuar te gjithe te tjeret. jane shkalla me e larte, e Artit. i mbushin akoma sot, tumbllas ekspozitat apo muzete. veprat e tyre jane pasuri boterore.

O kaqol i tumbullosur, ketu na imponohesh me forcen e turmave, atje tej me forcen e herojve pensioniste  qe shkojne kunder rrymes dhe kunder turmave amerikane te kapitalit me dollar hebrejsh ne xhep.

Vazhdo kaqol vazho, se me kaqole jemi ne qe merremi me ty.

 

ne fakt nuk ekzistonte SHTETI Italia ne kohe te Leonardos. une e perdor vetem si shprehje gjeografike per te percaktuar nje vend te dhene, per tu marre vesh kur flasim dmth. 

ne nuk flasim per te njejten gje.

ne diskutimin me ty e konsideroj te konsumuar tek kjo teme. 

ne shtoj se prandaj italia sotme njihet vetem per mafie, se bazohet mbi vlera KOTI, per rob KOTI, si puna jote.

Ketu me kape, sepse un harrova qe Dante ka jetuar 400 vjet mbas Leonardos, kur Italia sapo ishte krijuar nga etrusket (qe kan qene pellazge te kamufluar nga mafia siçiliane) te udhehequr nga Garibaldi.

Po kur kam diskutuar ndonjehere me ty? E si mund te diskutohet me ty? Ti je vetem nje daulle, dhe une i bie daulles me shprese se degjojne te tjere.

 

mos e ngaterro pra Danten me shtetin italian te sotem. 

prap gabimin e ben ti, jo une.

une jam i qarte ne kaptine, s'kam probleme kuptimi te situates. i kam zgjidh vete keto enigma perfundimisht. ju lundroni sipas eres, kuturu.

Dante eshte dyfish i Modhsmiley, si poet kombetar, dhe si poet i padiskutueshem nderkombetar.

Un mund te sjell sa te dush citime per Danten si i Modhsmiley te thena nga te Mdhejsmiley nderkombetare, por nuk mund te sjell deshmi me muze vjershash dhe ekspozita poezie te mbushura tumbllas me turma dhe kaqole primitive neandertalas.

  

kush po thote qe nuk eshte i modh ? 

po te them vetem qe nuk ja kalon piktorve si Leonardo e te tjere.

Ti po thu! Dhe e thu ne menyre programatike, ne fillim qe vetem piktura osht e modhe, pastaj qe vetem nje piktor osht i modh. Dhe si rezultat perfundimtar qe vetem Leonardo osht i modh.

Dhe nuk behet fjale fare per Leonardo, Dante, poezi, Itali, por per autoglorifikim i arrogances dhe mendjemadhsise se marrezise me te Modhe qe ka ekzistuar ndonjehere, qe Kaqoli Pikturist me i modh ne bote, me i modh se Dante, me i modh se Leonardo dhe kushdo tjeter, osht Profili i Modh i Ketij Timit qe komenton tek Peshku.

 

nuk eshte se e them une vetem. edhe uellbek e ka kuptu kaq gje pa qene fare piktor (eshte marre ne fakt me fotografi ai vete). dhe konsideron pikturen si art madhor.

une po te jap vetem FAKTIN, qe piktoret lejne emer me shume nga artistet e tjere dhe qe s'tregon tjeter gje perveçse asaj qe kemi te bejme me nje art madhor. ndryshe nuk ka si shpjegohet dukuria qe vihet re, qe piktoret lejne emer ne histori, me shume nga te tjeret. 

edhe nga komunizmi shqiptar, vetem piktoret e realizmit socialist, do njihen pas disa dhjetra vjetesh, jo te tjeret. sepse veprat e tyre do te kene vetem vlere. do vlejne (shiten) me shume nga gjerat e tjera te asaj epoke.

Argumenti kryesor kunder tezes ilire eshte mungesa e fjaleve greke ne fjalet civilizuese  ne shqip. Pothuajse te gjitha jane latine qe te bejne te mendosh qe shqiptaret si fis duhet te kene jetuar me ne Veri sec  jane sot dhe vetem dyndja  sllave ti kete detyruar te zbresin poshte. Ketu ama ndizen gjakrat:

Shkolla shqiptare e kundershton me force kete teze si antishqiptare.

Ka nga ata qe thone qe origjina si fis eshte diku nga Serbia perendimore-veri perendimore, teze qe ama e ben te mundur dhe nje origjine dake ose trake te shqipes.

Ka nga ata, tani edhe shqiptare, qe pranojne qe shqipja e ka origjinen me ne veri por japin si lokalitet  Dalmacine ose malet dalmate.

po kur arritem ne keto zonat, cil popull shtyme ne det ? apo ishin zona te pa banuara ? 

Meh, personalisht nuk eshte se kam ndonje mendim. Thjesht eshte fakt qe kontakti yne me greqishten eshte shume i vone dhe ky mbetet misteri me i madh te shqipja, qe deri tani askush nuk i ka dhene nje zgjidhje te kenaqshme. Nga arkeologjia dime qe iliret kane qene shume me te prapambetur se greket (apo dhe romaket per ate pune)  dhe qe elitat epirotase dhe te ultesires perendimore kane qene te helenizuara ne kohen e kontaktit me latinet. Ky proces mungon te shqipja ku shumica e fjaleve civilizuese jane latine dhe kontakti me gjuhen greke me i vone. Si, pse, nje zot e di.

ri ore mos flit kot. shko e lexo njehere mbi temen qe diskuton, te kam vene nje autor poshte te vitit 1887.(dhe qe flet, se kush njerez e krijuan greqine e vjeter, apo civilizimin grek) ka dhjetra si ai, e me te vjeter ne kohe akoma, nga ai.

te ishte si thua ti, do na kishin shkele me kembe sllavet, apo te tjeret, e jo te na lejonin te benim shtet tonin, pas pilafit.

po pertoj te te vej nje fjalor shqip - greqisht te vjeter, te shume fjaleve baze te gjuhes. dhe te shikosh se shqipja eshte me afer sesa vete greqishtja moderne, dmth kjo e sotmja.

1887? Jo po koha e Nuhut. Njohurite mbi historine ne 1887 qofte ne arkeologji qofte ne etimologji kane qene fillestare dhe shume nga hipotezat e atehershme disi qesharake, teoria pellazge psh. Ti e ke te qarte kur kane filluar germimet ne Shqiperi apo dhe studimet e mirefillta gjuhesore. Edhe tezat baze mbi historine e Europes se vjeter qe perdoren sot jane te mbas viteve 50, hipoteza e kurganeve te Gimbutas psh.

po mire po gjuhen greke te vjeter, pse e permend si argument pastaj ? kur sipas teje studimet serioze nuk duhet t'a kalojne vitin 50.

dhe na sill ca libra nga keto vitet e sotme ku zgjidhen keto enigmat historike apo etimollogjike. s'jam kondra te na hapesh syte dhe te na tregosh rrugen e drejte te se vertetes.

Profil, mos e merr personalisht.

Dikush ketu ne fillim tha qe teza ilire kundershtohet nga studjuesit e huaj dhe une thashe qe jo, vazhdon te jete teza me e besueshme, ajo qe kundershtohet eshte qe kultura e Komanit eshte hallka lidhese, dmth qe vendosja e shqiptareve nuk ka ndryshuar. Argumenti kryesor eshte linja e Jirecek, qe i vendos proto-Shqiptaret siper Drinit. Nuk eshte teze e imja kjo.

Pastaj studjues te ndryshem i vendosin ne pozicione te ndryshme. Ky zoteria nga Rumania psh i vendos Shqipetaret e hershem shume me ne veri, ne kontakt me Daket. Ka shume balkanologe rumune qe i meshojne tezes dake te shqipes per shkak te fjaleve te perbashketa. Megjithate duhet thene qe albanologet shqiptare kane bere goxha pune per ta hedhur poshte si teze, ka studime linguistike goxha te mira. 

Etnogjeneza ilire e shqipes nuk ka per tu zgjidhur kurre per sa kohe nuk behet ndonje supergjetje arkeologjike, gje qe s'eshte shume e mundur.

Çer supergjetje arkeologjike? Dihet qe para 1877 qe, bazuar ne supergjetjet arkeologjike, qendra e qytetrimit ilir eshte ne Bosnje-Hercegovine.

Pra teoria ilire ose pellazge ose çdo teori tjeter paresie origjinale nuk pi uje ne token djerre shqiptare, e cila eshte stacioni i fundit, terminali, i nje qytetrimi misterioz te zhdukur qe i dinte te gjitha nepermjet gjuhes. Pra nepermjet gjuhes se tij (shqipja eshte vetem derivati) zberthehen te gjitha gjuhet e tjera si Profili.

Dmth s'ka gjo nen toke, shifni mbi qiell. (neqoftese ka gjo edhe aty)

                                                                                                              i Modhismiley

50 vjet vetem perpara nesh, e kane shkruar gjuhen gjermanet (populli me i zhvilluar i botes, me kriteret e sotme moderne). si dhe ti nuk je aq shume i zgjuar sa te kuptosh gjera qe te tejkalojne. psh pse disa popuj te vjeter (si pellazget apo iliret) nuk u munduan te shkruanin kurre (por e trasmetonin vetem gojarisht apo nepermjet kenges, lahutes, lires, mezazhin e tyre moralizues, pra vetem artistikisht, nepermjet legjendes dhe gojedhenes), ndersa te tjere, e shpiken shkrimin qe ne fillim te ekzistences se tyre.

pse disa popuj kane qite filozofe, e disa te tjere, kane vetem proverba (pra i tere populli tek ta eshte filozof). etj, etj, mistere te kesaj natyre.

do shume kulture ky muhabet, qe asnje nga ne nuk e ka tek ky blog, jo vetem ti. e bile kjo i mungon te gjithe specialisteve qe merrem me keto fushat, e qe i zgjedhin neper shkolla sepse nuk u ha truri studime me te veshtira (dhe qe do t'u siguronin jete me te mire, sesa profesorlliku, qe kapin me te miret nder ta). pra qe ne fillim, kur jane studente, keta tipa jane njerez me inteligjence te cunguar. 

Ti je cung i teri or derzi, po ku ka popull qe nuk ka proverba!? Cili eshte ky popull pa proverba o i cungosur!

 

francezet. apo te gjithe popujt qe kane qitur filozofe. fut dhe gjermanet e te tjere ne kete thes. kinezet, arabet, ne shqiptaret, kemi proverba TE THELLA dhe TE VERTETA. jo proverba koti.

afrikanet kane proverba. me siguri matematike lekurkuqte e amerikes kishin proverba me te mençur nga anglezet qe i pushtun.

asnje proverb te thelle, nuk ka ajo liste.

dhe nuk korrigjoj po PLOTSOJ, se shkruj ne direkt, per gjera madhore qe ti kari s'do i kuptosh te tere jeten tende. keto gjera ne fakt shkruhen ne qetesi, jo keshtu ne live, neper internet.

me mire te jesh k... qe nuk kupton, se te jesh p... qe kupton gjera Madhore.

                                                                            proverb i Modhsmiley i te Modhitsmiley

 

Etnogjeneza iliro-arber!?! Cfare ishte kjo? Etnogjeneza bulmet-salce kosi?!? Me ilire kuptohen te gjitha fiset ne veri te helenve, pra gjithfare fisesh e popujsh (bylmeti) qe nuk hynin tek helenet (henoret). Ndersa arberit jane nje popull, akoma jo ne kuptimin etnik, nacional, por te lidhur me kultet jugore pro-egjyptase, tashme te shtrira kudo ne Europe, e te lidhur me token. Qe fise ilire jugore (si albanet, por dhe taulantet ndoshta) kane vazhdimet e tyre tek fise arberore te Shqiperise se sotme te mesme dhe veri-lindore, kjo eshte mjaft e mundur. 

Persa i perket pastaj tezave te ndryshme metafizike te prejardhjes se x-it prej y-it, nuk ia vlen te diskutohet. 

sipas legjendes nga egjypti erdhen helenet (50 djemt e njerit nga mbreterit morren per gra 50 vajzat e tjetrit). pellazget ishin autoktonet. helenet u vodhen ketyre pothuaj gjithçka qe kishin shpikur, nga perendite e deri artin.

eshte fakt qe greket erdhen nga fenikasit e libanit.  vendalinj ishin pellazget.   ka nje liber aristidh kola-  arbereshet dhe prejardhja e grekeve,

ka nje manipulim te forte te historise ne lidhje me shqiptaret.   kryesisht per fajin tone.

sikur ne vitin 3000 ,arkeologet e asaj kohe te gjenin mbeturinat e objekteve te kultit  ne trojet e sotme shqiptare, do te dilnin ne perfundimin qe banoret ishin greke, arabe dhe serbe.

shqiptaret kane vetem nje element ne anen e tyre-gjuhen.   nuk ka p.seme qe tja faturoje kete gjuhe dikujt tjeter.   klasifikohet si nga me te lashtat. 

prandaj edhe much-atsmiley me shoke  duan ta grekolatinizojne  dhunshem,qe te mos kete asgje qe bti pengoje.  psh teza serbe kosova eshte zemra e serbise etj etj

Karl Marks nuk e ke keq ti po do beja nje korrigjim: vazhdimesia etnike ilir-arber. Qe arberit jane paraardhesit tane nuk e mohon asnje ballkanolog. Qe arberit rrjedhin nga iliret ama ketu calon puna edhe per shkak te nje pauze shume te gjate kohore ku iliret nuk permenden me. Ne fakt kjo eshte problematika me e madhe. Per rreth 1500 vjet nuk dihet me gje per iliret. Eshte nje faze kohore e erret. Nuk gjen me te dhena dhe pershkrime per ata as nga shkrimet romake as nga kronikat greke. Zhdukja e Ilireve eshte sot per Ballkanologjine nje mister dhe le vend edhe per hipoteza. Nese u asimiluan nga kush u asimiluan? Nga romaket apo me vone nga dyndjet sllave?

Te mos harrojme ketu qe fise ilire kishte dhe jug te Italise.

Iliret jane paraardhesit tane , dhe i te tjerve , kroateve, sloveneve, rumuneve, maqedonasve ect ..smiley

te tjeret jane SLLAVE. te ishin ilire nuk ndryshonin GJUHE.

nje profesor kroat nga shqipja e shpjegon emertimin Dalmacia. e shpjegonte nga serbo-kroatishtja po te ishte ndryshe.

 

u zhduken apo asimiluan nga romaket (shkuan si me thene te emigrojne ne Rome, siç shkojme ne sot neper bote). vendi mbeti pothuaj bosh, dhe prandaj dhe sllavet u varren deri poshte ne adriatik, por jo ne rumani apo hungari (Rome ishte dhe atje), ku popullsia duke qene larg, nuk emigroi ne rome, nuk u paksua ne numer.

Serbet nga vete emertimi latinisht Servis, i vendosen atje si argate, me punu tokat ne kohe te Bizantit. pra kur Roma u dobesua dhe Konstandinopoja e forcua. Bizanti e mbushi ballkanin me sllave. kish nevoje per njerez, per taksapagues. 

siç kasta drejtuese, po mbush sot europen me emigrante. historia perseritet pa ndalim.

si dhe baza e ilirve ka qene ne shqiperi, jo ne tjeter vend. se vetem ne shqiperi nuk u humb gjuha. ne vendet e tjera te populluara prej ilirve, gjuha u humb ne menyre progresive, prej romes fillimisht dhe prej sllaveve apo grekve me pas. 

ne na shpetoi perandoria osmane ne fakt, se ndryshe per 5 shekuj do te ishim sigurisht zhduk edhe ne, prej sllaveve.

Me fal. Gabimi im. 150 vjet jo 1500 vjet.

Çdo kerkese per te ditur Origjinen eshte fashiste, ndersa çdo kerkese per te ditur Fundin (Finalitetin) eshte komuniste!

 

Demokraten e keni diku aty ne Midis!

                                                                                                      i Modhismiley

 

Per profili im: nga na dolen keto krahasime kaq te lira?! Daket= te ndaret!!! Vallaket, vllahet= vellezerit!!! Po sikur kjo vallahet te kete te beje me ata qe lahen (llahe) ne uje (va)? Kjo e dyta gjindet ne shume gjuhe per ujin. Ne kete rast ndoshta ndonje lidhje me ata qe pagezoheshin ne uje, rit ky para-kristian qe u perfshi edhe nga krishterimi, per shkak se ritet e ujorve (Posejdoni, Saturni) te lashte vazhdonin edhe ne fete e reja!?

Shkrimi eshte interesant dhe te nxit mesimin! 

kane pra gjuhe te ngjashme. pastaj ne jemi me prane ujit, sesa vllahet e soj e sorrollopi tyre.

smiley

 

s'ke pse zgerdhihesh, si thote dhe poema : anes detit i palare ..... e nanani nanana.

ndersa vllahet jane barinj, pas bagetise jetonin, s'jane popull detar hiç.

vllahet jane larg detit i palare!smiley

 

Termi vllah ka te njejten origjine si emri "welsh" per uellsianet ne Uells ose "waals" per valonet ne Belgjike. Eshte fjale e vjeter gjermane qe do te thote "romak", ne rastin e vlaheve e marre nga Gotet qe kane qene te vendosur ne veri te Rumanise e sotme para Sllaveve.

fjalori im thote qe edhe ne latinisht medieval ekziston si fjale Wallo, po ashtu edhe ne francique (dialekt gjerman) Walha (les Romains, les peuples romanisés.)

dhe qe sidomeqene, kjo s'tregon qe autoresia eshte gjermane. gjermanet e njihshin edhe Romen mire, se i pushtoi dhe luftoi me ta, ndryshe me pas nuk do t'ja ndryshonin emertimin atij vendi, ta quanin Romani. dmth t'ja vinin me taman, te romanizuarit. bile dhe Greqine e sotme, turku kur e pushtoi e quajti Rumeli, po njesoj. se Kostandinopli ose Stambolli sotem, ishte Roma e lindjes.

kjo tregon qe fjala Wallo ne fillim nuk kishte lidhje fare me Romen, por krejt tjeter kuptim.

Hipotezat jane dy: qe fjala "walhaz" do te thote "i huaj" dhe me pas eshte perdorur per fiset e romanizuara, gjermane ose jo, ose qe eshte deformim i emrit te fisit "Volcae". Sdq, vllah, ne shqip ka ardhur nga gotet nepermjet sllaveve. Ne shumicen e gjuheve sllave ka qene emertimi i vjeter per "rumun".

ashtu ata e quanin veten. pra Vllah si fjale eshte me e vjeter se gotet vete si popull apo gjuha e tyre. ata vetem sa trasmetojne diçka qe degjuan apo dihej dhe ekzistonte, siç me vone u perdor Roma, qe po ashtu ekzistonte si fjale para gjermanve dhe gjuhes tyre.

gotet jane popull medieval, shume me te vonshem nga romaket e greket, apo popuj perpara edhe ketyre te fundit, siç ishin iliret apo pellazget. 

europa eshte shume me e re se ballkani jugor. eshte civilizuar shume me mbrapa. 

Oh sa qejf keta besh terkuze. Ndonje dite do thuash qe fjala "Ilir" domethene "njeri i lire".

1.Gotet nuk jane popull mesjetar, permenden nga Ptolemeu si "Geta" qe ne shek e I para Krishtit, dhe ne menyre te terthorte nga Plini nga burime te shek 4 p.K. Sdq Gotet, ose Getet, ose Gutones e kane origjinen ne Suedi (Götland) me gjasa qe ne mijevjecarin e I p.K.

2. Qofte greket, iliret apo gotet jane popuj indoeuropiane te ardhur me dyndjet IE te perjudhes se Bronzit keshtu qe s'ka shume kuptim te flasesh kush eshte me i vjeter, kush u nis i pari nga stepat e Ukraines dmth.

3. Substrati pellazg, nese ka ekzistuar, behet fjale per popullsine para-indoeuropiane, qe iliret dhe greket gjenden aty kur erdhen ne ballkan dhe gradualisht e asimiluan. Spekullim total ky ama.

Edit: 4. Sikur vlah te jete term origjinal i vlleheve (si ata emertonin veten) kjo nuk shpjegon se si ky term ka perfunduar si emertim deri ne Angli si emer per popullsine romane ose pse Germanet e perdornin deri ne Shek XI termin "Welsch".

 

jane CIVILIZUAR me vone. civilizim fillimisht do te thote TE PASUROSH gjuhen me fjale, me terma, etj. dmth ka me shume mundesi qe Vllaf te vije nga shqipja sesa nga gotishtja e suedise. dmth vllahet quheshin keshtu perpara se gothet te zbrisnin nga shpellat e suedise.

fjala vandal vjen po ashtu nga shqipja (nga vendi dal) thote nje çifut (LOUIS BENLŒW ) te nje liber i tij (La Grèce avant les grecs)

ps: tek pika jote e fundit, prandaj dhe te dhashe shembullin e Osmanve kur pushtuan ballkanin qe e quajten Rumeli, dmth Rome. Fjala Roma ekzistonte perpara tyre, normal qe ata s'kishin pse shpiknin nje te re. po ashtu Vllahet quheshin te tille para Goteve, keta pastaj me urryshin e tyre neper veri te europes, edhe mund ta kene shperdare si fjale tek popuj te tjere te ngjashem, duke kujtuar se po qualifikonin Romake, apo njerez te romanizuar. 

prandaj dhe me vone korrigjimi nga Vallakia ne Romania. une s'kuptoj çfare s'ka llogjike tek ky arsyetim.

Roman, ishte termi sesi Bizantinet quanin veten, keshtu qe eshte normale qe Osmanet do e quanin Rumeli, vendi i Romaneve.

Llogjika jote nuk ka kuptim sepse qe nje fjale te jete perhapur nga Anglia ne Rumani duhet qe nje gjuhe te jete perhapur ne kete territor ne menyre te rrufeshme dhe kete cilesi e ka vetem Gjermanishtja e vjeter (protogjermanishtja) per shkak te dyndjeve gjermane. Nuk ka asnje mundesi qe origjina e termit Vllah te jete ilire (shqiptare) thjeshte per arsye kohore. Nese gotet do e kishin mesuar kete fjale ne Rumani eshte e pamundur qe te jete percuar deri Belgjike apo Britani te fise te tjera gjermane me te cilet kontaktet gjuhesore/kulturore ishin nderprere tashme. I vetmi shpjegim eshte qe fiset gjermane e perdornin si term perpara se te dyndeshin ne Europe.

Sa per civilizim, te gjitha fjalet civilizuese ne shqip jane nga latinishtja dhe protosllavishtja dhe me pak nga greqishtja.

mire mo lal, si thu ti eshte. ajt njatjeta. te majt e jotja.

ps: kur shikon arqitekturen, mendon pa asnje medyshje qe gothet, kane pershkruar te gjithe europen veriore, ne mesjete. nuk eshte pra si thu ti, qe fiset gote ishin pa lidhje. 

dhe roma eshte shume me e civilizuar HERET nga gjermanet. shqipja po ashtu eshte gjuhe shume ME E VJETER nga latinishtja.

origjinen e fjales Vallon (kur ajo ndeshet neper libra), fjalori im Robert, e jep te shekullit XVI. ndersa ate Gothique ne 1440. ndersa kadareja na meson qe gjuha gjermane e shkruar (perpara perdornin latinishten ne shkrim e kulturim), gjendet vetem nja 50 vjete para asaj tones (mesharit te Buzukut mnjf).

pnluarasi:

3. Substrati pellazg, nese ka ekzistuar, behet fjale per popullsine para-indoeuropiane, qe iliret dhe greket gjenden aty kur erdhen ne ballkan dhe gradualisht e asimiluan. Spekullim total ky ama.

Nuk ka asnje teze perfudimtare.Ka vetem disa hipoteza:

1.Dyndja indo-europiane ne viset e Ballkanit ne mijevjcearin e trete p.e.s.Kjo hipoteze perjashton ekzistencen e popullatave vendase para indoeuropiane dhe nuk shpjegon dot sesi u be diferencimi i supes indoeruopiane ne helene, maqedonas, iliro-dardane dhe thrake.

2. Teza e popullsise autoktone dhe ardhjes se vales indoevropiane ( .a bujq nga Anatolia ose b. Kalores nga Uralet) prej nga prodhohet (integrimi) supa e quajtur pellazget dhe prej tyre, permes procesit te diferencimit, pervijohen iliret  e prej ilireve qe shtriheshin nga Kroacia ne Ambraki, perftohen Arberit, si te vetmit pasardhes te ilireve.

Teza 2,a mbeshtetet nga albanologet shqiptare (Korkuti, por duke perjashtu prejardhjen pellazgjike), pranohet me rezerva nga Cabeu, sipas te cilit vazhdimesia iliro -arberore me shume bazohet ne premisa gjeografike (trualli), ne pak mbishkrime ilire dhe toponomastike por ne asnjje dokument te shkruar qe mund te hidhte drite mbi gjuhen ilire.

Teza 2 b ,varianti me romantik dhe spekulativ, dmth ajo e prejardhjes dhe vahdimesise pellazgo-iliro-arberore-shqiptare, e hedhur nga Rilindasit , mbrohet  sot nga prf.Aref, Profili im dhe dhjetra profile amatoresh inrentnaute.Shqipja, sipas kesaj teze, eshte celsi gjuheve dhe civilizimeve, nga ai Maja tek qyteterimi helen.Pelzaget sipas idhtareve te kesaj teze, kishin nje goxha kulture dhe milotogji, e cila u vodh nga helenet.

pse e quan Arefin amator ti zotria anonim ?

 

L'Epire seulement n'est en chevaux fertille
Bons à ravir le prix au cours Olympien,
Mais en hommes guerriers, dont le sang ancien
Se vante d'estre yssu du valereux Achille.
Pyrrhe m'en est tesmoin, qui, razant mainte ville
Eut en fin pour tombeau le vieil mur Argien,
Et Scanderbeg, haineux du peuple Scythien
Qui de toute l'Asie a chassé l'évangile.
Ô très-grand Epirote! Ô vaillant Albanois!
Dont la main a desfait les Turcs vingt et deux fois,
La terreur de leur camp, l'effroy de leurs murailles.
Tu fusses mort pourtant, englouty du Destin,
Si le docte labeur du sçavant Lavardin
N'eust, en forçant ta mort, regaigné tes batailles.

 

Ronsard, 1576, sonnet à J. Delavardin

po ky Ronsard, qe s'ma ha mendja ta kesh degju ndonjehere, eshte po ashtu amator ? shiko pak vitin kur e ka shkrujt kete vjershen, dhe gjeja vendin tek ajo lista jote.

1.Dyndja indo-europiane ne viset e Ballkanit ne mijevjcearin e trete p.e.s.Kjo hipoteze perjashton ekzistencen e popullatave vendase para indoeuropiane dhe nuk shpjegon dot sesi u be diferencimi i supes indoeruopiane ne helene, maqedonas, iliro-dardane dhe thrake

dialektet indo-europiane ishin zhvilluar qe me pare perpara se te vinin ne europe.15000 vjet perpara kur europa ishte ne ice age flitej nje gjuhe e vetme proto indo europiane ne nje zone diku nga malet arias te iranit .keto si u fuqizuan dhe u shumuan u shtrine me tej ne uralet duke krijuar fise te ndryshme e dialekte te ndryshme .kur zbriten ne europe u perzien me popullsine vendase qe ishte ende ne stadin e gjahtareve , izolimi nga njeri tjatri ne farming communities plus nevoja per teruajtur identitetin duke folur ne gjuhe e cila nuk kuptohej nga fiset rivale coi ne krijimin e gjuheve te ndryshme.ne europe kane ekzistuar gjuhe te tjera perpara indo-europianeve por qe asnjehere s'kemi per ta mesuar se cfare ishin.indo-europiania eshte me e lashta per te cilen ka evidence.

dmth sipas teje, ardhacaket indoeporviane (indiano-aziatike , ne fakt!) popullsise arkaike vendase i imponuan gjuhen dhe kulturen materiale dhe nga kjo shartese u perftuan pellazget dhe iliret me pas?

Ky profi rumun, nga sa shihet, mbron pikerisht kete teze.sipas tij ka me shume gjasa qe  arberit u perftuan si rrjedhoje "supes"  te krijuar nga  perziera e popullatave thrako-dake (te ardhurit) me proto popullsine ilire (pra mbi themelin ilir, u shtua nje perberes gjenetik trako-dak dhe arberit jane produkt i ketij miksimi.E gjithe hipoteza ngrihet mbi ngjashmerine e shqipes me rumanishten dhe origjina ilire mjegullohet. proto shqiptaret dalin prej pjeses lindore te Ballkanit dhe cvendosen ne perendim, Adriatik. 

Iliret  permenden  deri ne shk.V e.s. Arberit permenden aty nga shek XI. Gjashte shekuj boshllek!  Teza shqiptare e mbush boshllekun e vazhdemisise me "kulturen e Komanit".Po ne shek VI-VIII cfaqen serbet ne Ballkan.

Cabej vazhdimesine iliro-arberore e shikon tek territori njejte dhe, sidomos, tek ideja se po te kishte dyndje popullsish, pra ardhes ne trojet arberore, ky fakt do raportohej,te pakten nga Bizatnet te cileve nuk u shpetonte gje.

 

 

 

eshte fakt qe shqipja eshte gjuhe indoeuropiane.territori i njejte shkon ne favor te tezes ilire ndersa fakti qe ilirishtja e bregdetit dalmat mendohet te kete qene gjuhe centum ndersa shqipja eshte gjuhe sateme shkon kondra.kultura e komanit mendohet te kete qene garnizon romak.Emrat e zones se tropojes kane prejardhje latine, valbona psh vjen nga latinishtja vallis bona (lugine e mire) apo kelmendi nga clementis.latinizimi i thelle i gjuhes tregon se kane jetuar ne brendesi te kufijve te perandorise romake .fakti qe gjenden fjale te latinishtes lindore vetem ne rumanisht e shqip e ne asnje gjuhe tjeter  tregon se dikur ata kane qene ne afersi me njeri tjetrin.psh shqipja ne trajte te shquar thuhet burri ne rumanisht eshte homuli.fakti qe nuk u asimiluan plotesisht shpjegohet se ata jetonin ne zona me jo shume interes per romaket , ne europe ka xhepa te tille etnike si psh basket.

homuli eshte me afer uomo (fr) apo homme (fr) sesa burre. 

 homme
Ce mot est issu du latin homo, hominis « homme » et « esclave » (cf. roumain  om, italien uomo, occitan ome, catalan home, espagnol hombre, portugaishomem), éliminant vir (→   vertu*) et équivalent du grec anêr, andros(→ andro-) et anthrôpos (→ anthropo-); homo vient de humus « sol, terre » qui remonte à un dérivé d'une racine indo-européenne °ghotem-/°ghotom- signifiant « terre » (l'homme étant le « terrestre », par opposition aux dieux) à la base du grec khthôn « terre » (→ chtonien, autochtone), du russe zemliá « à terre », du gaulois °gdonios « homme », du breton den, ainsi que du deuxième élément de l'allemand Bräutigam « le marié » ou de l'anglais bridegroom (réfection, d'après groom « valet », de gome).
 

ndersa ne shqip me BURRE lidhen fjalet BIR, BIJE, BEJ, BERRES, BETEJE, MBURREM etj, etj.

 

po flasim per prapashtesen e  trajtes se shquar.

ç'lidhje kane prapashtesat me etimollogjine ?

duket ashiqare qe rumanishtja vjen direkt nga latinishtja. ta thote fjalori francez qe te kam vene me lart. fjala shqipe nuk ndodhet atje. vetem ne gjermanisht (fjala Dhender) fillon te ngjaje me shqipen.

dhe me qafsh mos na shkruj me per kete teme se ato qe poston jane gjera qe kemi kohe qe i dime. se dime te lexojme e kerkojme neper internet.

Profil ti je i fundmi ne kete blog qe duhet te keshillosh te tjeret te mos shkruajne.Nese s'te pelqejne ato qe shkruhen injoroi ashtu si bej une me komentet e tua te cilat nuk i lexoj fare.

smiley ça te dhime !

nuk eshte puna te injorimi se kjo eshte teme publike (merren dhe rumunet imagjino). po ti tregon gjera qe dihen, nga te interesuarit mbi keto tema. gjerat qe gjenden me dy klikime ne internet.

ndersa une te kam vene ketu nje vjershe te Ronsard, qe konsiderohet si babai i poezise franceze, dhe qe nuk ka shqiptar ta dije, edhe me specialistet. se nuk gjendet tek wikipedia. 

ky eshte dallimi. 

ndersa une te kam vene ketu nje vjershe te Ronsard, qe konsiderohet si babai i poezise franceze, dhe qe nuk ka shqiptar ta dije, edhe me specialistet.

te falenderoj per kete xbulim te madh te cilin nuk ka shqiptar qe ta dije dhe qe aq bujarisht e ndave me ne.

nuk e vura per ty, ne fakt.  po sepse komentuesi qe iu pergjigja kishte permendur dike qe e kam lexuar dhe qe i shet librat ne dyqan ketej. dmth ishte me ne thellesi te çeshtjes sesa komentet e tua, me te dhena te gjetura ne internet me dy klikime vetem, pa e lujt sumen nga karrigia.

 

Po Shala nga  vjen ? smiley

Kur shkenca nuk gjen fakte te shkruara, gjithe ajo qe kerkohet te vertetohet,dmth nga vijme e si mbijetuam , merret si e mireqene dhe kryhet operacioni inveres, pra gjithe kerkimi i dorezohet realitetit.Realiteti eshte se  mbijetuam prane heleneve te ditur e me libra dhe praneve romakeve me  shtet e ligje. Logjika shkon ne favor te fiseve te strukura ne male, te cilet nga dyndjet , zbriten ne bregdet dhe bashke me te ardhurit (nga deti) populluan bregdetin dhe zonat fushore.

Eshte mjaft interesant se ne folklor dhe epiken legjendare mali hyjnizohet, deti pothuaj nuk permendet ose  permendet si sinonim i te keqes prej nga vjen bajlozi.

Haiba eshte  se mire iliret e  mijevjecarit te pare p.e.s  po as iliret e fudiit, Agroni, Teuta nuk lane nje deshmi te gjuhes se shkruar.

 

Fjala e shqiptuar eshte vlere, fjala e shkruar eshte degradim!

 

Qe ndryshe do te thote poeti filolog osht i Vogelsmiley, ndersa pikturisti jeroglifist osht i Modhsmiley!

                                                                                                        i Modhismiley

 

kultura e komanit mendohet te kete qene garnizon romak

Nga e gjete kete xhevair?? E verteta eshte se ne varrezat e Komanit ornamentet e gjetura kane tipare te perashketa me zbukurimet e hershme ilire te zbuluara ne luginen e Matit dhe  gjetiu (elementi autoktton)  por edhe tregues te nje kulture romano-bizantine. Madje ka dhe mjaft  zbukurime  kelte dhe ostrogote. Kultura e Komanit provon njefare soj vazhdmesine e nje popullsie ilire te romanizuar ne ate arberore.

Varreza me keto tipare jane zbuluar EDHE ne Lezhe, Shkoder, Durres,Vlore,Korce.Pra nuk eshte fjala per nje garnizon por per nje kulture me  shtrirje  te gjere.

 

 

Para se Iliret te zhdukeshin eshte e sigurt qe ata kishin kohe qe ishin romanizuar, akt i ndermarre ky nga Cezari qe coi ne romanizim te gjithe krahines Illyricum. Mendohet se dyndjet sllave i kane dhene atyre goditjen perfundimtare. Hipotezat qe dalin ketu jane: nje pjese e madhe e tyre mendohet te jene asimiluar nga sllavet dhe pjesa tjeter te jete "zbythur" ne zona malore te izoluara ku permendet drejtimi i tyre rreth zones se Shqiperise se veriut (zona e Miredites cilesohet nga nje pjese e madhe e ballkanologeve si atdheu i pare fare i protoshqiptareve). Meqenese Alba permendi origjinen latine te emrave ne zonat e veriut...kjo hipoteze ka kuptim.

Disa korrigjime:

1. Dyndjet indoeuropiane jane zhvilluar ne disa faza (stacione) dhe ndarja ne gjuhe te ndryshme ka ndodhur pasi kane zbritur ne fushen e Danubit, rreth 2500 p.K pasi gerrmimet arkeologjike deri atehere deshmojne per nje kulture homogjene.

2. Indoeeuropianet kane qene nomade dhe bujqesine e mesuan prej popullsise preeksiztuese (qe nuk ka qene ne stadin e gjahtarit) pasi perdorimi i bujqesise ne Ballkan eshte i vertetuar qe 6000 vjet p.K ku ka ardhur nga Azia e vogel. Kjo merr forme edhe ne mitologjine greke ku mitet e bujqesise jane me prejardhje para-IE, me gjasa me origjine nga Azia e vogel dhe e mesme.

3. Ekzistojne evidenca te shumta te gjuheve para-IE, psh Linear-A, deri tani i padeshifruar,ose hieroglifet e kultures minoane. Gjithashtu rindertimi i fjaleve nga toponime qe nuk jane indoeuropiane, psh fjale etruske.

sepse profesioniste  quan much-n, bushatin, ljubonsmiley

 

jo,e  quajta Prof,  e kam  vecuar nga gjuhetaret amatore por shpjegimet e tij jane shume amaTore per tu kualifiku shkencore.psh popullsine MAJA  e shpjegon me shqipen:banore te Majave, Lartesive ose perdornin majane per  zenien  e bukes.

asnje shpjegim i natyres (as variantet zyrtare te deritanishme) nuk mund te quhet shkencor, se nuk e verifikojme dot vertetesine e tij. eshte thjesht çeshtje LLOGJIKE, ne daç e merr si base ne daç jo. prandaj ka dhe dhjetra hipoteza dhe dhjetra shkolla.

shqipja do te marre interes VETEM kur ne toke te shfaqen jashte tokesoret, dhe do te duhet ndonje gjuhe E VJETER te merremi vesh me ta, apo sikur te gjendet diku ndonje porte e universit (si neper filmat mnjf) e do te duhet te deshifrojme shkrimet e saj, per ta vene ne funksionim.

ndryshe asnje interes nuk ka bota, ta ndryshoje sistemin aktual HISTORIK. me shume krijon bela, sesa pakeson.

prandaj dhe Arefi u morr me keto çeshtje vetem kur doli ne pension. per te mos demtuar karieren qe kishte perpara dhe qe e ushqente.

dhe si ai bejne shumica. takova njehere rastesisht ne nje nga "takimet shkencore" me "nje profesor" me emer ne Paris, per çeshtjet e ballkanit, Pierre Cabanes, qe familjarisht prej shume vitesh jane marre me arkeollogji, etj. ku dhe Aref ishte present, edhe nje tjeter shqiptar, inxinjer me profesion (te Areva) dhe qe do ta botonte librin qe po shkruante vetem kur te dilte ne pension, qe mos demtonte karieren e tij aktuale. 

po te dush me thone gjona qe permbysin systemin ne fuqi (qe s'thote gje te madhe vete, por i len gjonat rremuje), nuk e ben dot gjate aktivitetit profesional se te marrin per budalle. edhe kur nuk je i tille. i hap bela vetes mnjf.

Boten do ta shpetojne pensionistet!

                                                               i Modhismiley

 

bota sotme ka nevoje vetem per lek. prandaj dhe bile eshte fare prane vdekjes. nje bote e re do te lindte nga germadhat e saj. e cila do te jete akoma me mut, me ç'duken shenjat.

Shenjat profetike i kemi para syve, te lexueshme, sapo i lexojme!

                                                                                             i Modhismiley

 

Bo, bo! A jane shqipetaret pasardhesit e ilireve apo nuk jane. Dilema, kundershti, argumente, kunderargumente, energji e harxhuar, kohe e harxhuar edhe perse? 

PO ja le ta zeme psh se shqipetaret nuk jane pasardhesit e Ilireve. E ça pastaj? Çfare do ndryshoje silkur te jete keshtu? Mos valle eshte krim apo turp apo ku di une qe ta zeme se nuk jemi pasardhesit e tyre. Po pse mos kane qene iliret bura dhe gra te mira, te devotshem, e sjellshem a ku di une? Po frymore kane qene si romaket, daket, helenet etj. Shume me prane majmuneve sesa ne sot.

Djema, mendoj se iliret dhe daket (se bashku me traket qe jetonin me poshte e me ne lindje, atje ku eshte Bullgaria e sotme), kane qene kushurinj nga gjuha, pjeseza te grupit te madh Etrusk, qe shtrihej nga Azia deri ne Europe, ku epiqendra ishte ne Ballkan. Edhe vete ne shqiptaret, jemi pjesez e Etruskeve, kesaj kulture te vjeter. 

O Piero, po pse thu vetem "djema" kur dihet boterisht qe ketu ka edhe vajza. Pse Gjembi psh çfare eshte per ty? 
[US]  gjembi - 22 Nëntor 2015 - 00:54 permalink

përgjigju

Thua te jete Pjeri yne ky(link is external)?

Nuk ka dyshim qe shqiptaret jane autoktone ashtu sic nuk ka dyshim se shqiptaret e sotem jan prodhim i nje historie te gjate e te perzier me luftra dhe migrime, ne rajonin ku jetojme. Ashtu si te gjith popujt fqinj askush nuk mund te ket nej linj direkte te paster gjaku me nejrzit qe jetonin ketu mijra vjet me pare. Perzjerja midiz popujve te ndryshem neper shekuj eshte e qarte ne te gjith ballkanin dhe me gjere.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).