Lexuesit në Panairin e 18-të të Librit, shkrimtari i vjen me më të riun e penës së tij, romanin “Gjemia e mbytur”, të cilin zbulon se e ka shkruar si një homazh për jetët e humbura gjatë diktaturës. Një rrugëtim mbi plagët e së shkuarës, po aq sa edhe një inkursion i brendshëm. Njeriu mund t’ua fshehë gjërat të tjerëve, por jo vetes…

Vini për lexuesin me romanin e ri “Gjemia e mbytur”, botua disa muaj më parë. Shumë e lidhën me debatin mbi hapjen e dosjeve, gjë që e keni saktësuar në intervista se nuk bëhet fjalë për dosje. Mendoni se ky ekuivok ishte në të mirë të veprës? A kanë qenë me kast marrja e disa elementëve si dosjet –që ju i quani radhorë –apo një vilë e mistershme në periferi e përngjashme me famëkeqen “Shtëpia me gjethe” e më pas t’i tirrni në trillin letrar?

Nuk mund të them nëse ekuivoku apo dykuptimësia për të cilën bëni fjalë ju ishte ose jo në të mirë të veprës, në kuptimin nëse luajti ndonjë rol për ngjalljen e kureshtjes, interesit të lexuesit. Së paku unë kështu e kuptoj pyetjen. Siç e vutë në dukje, ajo dykuptimësi u krijua artificialisht nga mediat, pa ndonjë lidhje të mirëfilltë me thelbin e romanit. Por dihet, interpretimet që i bëhen një libri janë nga më të ndryshmet, dhe jo vetëm kaq. Për shembull, kur doli ky roman në fillim të këtij viti pati jo pak shkrime në shtyp, në shumicën dërmuese vlerësues, disa e quajtën atë si një nga librat e mi më të realizuar të viteve të fundit. Pati edhe ndonjë mendim ndryshe, e natyrshme, kështu ndodh me librat, edhe kur lavdërohen, edhe në rastin e kundërt, në këtë mes hyn subjektivizmi i çdokujt. Sidoqoftë, pyetja që m’u drejtua më shpesh atëherë lidhej me kuptimin e titullit. Çfarë kisha parasysh unë me titullin “Gjemia e mbytur”? Përgjigja ime ishte dhe është lakonike: një metaforë. Gjithçka në këtë roman, edhe elementët e supozuar që përmendni ju, janë në funksion të kësaj metafore.

Një fill misteri, zhvillime të jashtme që mbajnë kureshtinë e lexuesit, por ky libër duket edhe një udhëtim i brendshëm. Më shumë se nga hijet e së kaluarës, a është vetja ajo çka njeriu i druhet më shumë? Sa mund t’i fshehë njeriu vetes? A ka sinqeritet në këtë përballje?

Përgjithësisht librat e mi janë inkursione në brendësi, nëse më lejohet të shprehem kështu. Njeriu mund t’ia fshehë gjërat të tjerëve, por jo vetes. Ai e ka të pamundur t`i fshihet vetes, po të mos shtojmë se problemi është më i ndërlikuar. Sipas meje gjëja më e vështirë për çdo individ, kushdo qoftë ky, që nga njerëzit e thjeshtë deri tek ata që kanë në dorë fatet e të tjerëve, të fuqishëm e me pushtet, është përballja me veten. Ju përdorët fjalën “sinqeritet”. Pa dyshim, sinqeriteti është virtyt i njeriut. Por shtrohet pyetja: sa vlerë ka sinqeriteti në një shoqëri të egër?

Ju sillni fatet e disa brezave dhe në roman ka ndarje të qartë të viktimave dhe persekutorëve, por edhe këta të fundit, ish-hetuesi dhe ish-operativi i Sigurimit të Shtetit, duken viktima të vetë sistemit dhe që pasqyrojnë dobësinë e tyre përmes frikës që vjen nga e shkuara?

Një saktësim: në këtë libër unë kam edhe dy personazhe disi të veçantë, njëri ish-hetues i sigurimit të shtetit, tjetri ish-operativ. Ngado që ta shohësh, sido që të arsyetosh, këtyre personazheve nuk mund t’u gjesh asnjë rrethanë lehtësuese, asnjë lloj alibie, për t`i bërë të duken edhe ata në një farë mënyre si viktima të sistemit. Kategoria e tyre ka qenë më e verbra, më e bindura ndaj diktaturës, në këtë rol ata u kanë shkaktuar njerëzve dhimbje dhe vuajtje pa fund. Më revoltuesja: kjo kategori nuk ka shfaqur asnjëherë, në asnjë rrethanë shenja pendese, përkundrazi. Duket sikur ata janë të paprekshëm dhe nuk kanë asnjë lloj frike, aq më pak nga e kaluara e tyre.

Mendoni se shoqëritë post-komuniste janë peng i së kaluarës, i hapjes së dosjeve? Mendoni se do të ishte zgjidhje për shoqërinë shqiptare hapja e së kaluarës ? A do të sillte paqe si për shoqërinë ashtu edhe për individët?

Nuk jam në gjendje të shfaq mendim për shoqëritë post-komuniste në përgjithësi. Me sa kam lexuar, kush më parë e kush më pas, disa prej tyre e kanë kapërcyer këtë problem. Në rastin tonë ai nuk është kapërcyer, shoqëria jonë – fakt që dihet nga të gjithë – edhe sot e kësaj dite, afër një çerek shekulli pas përmbysjes së diktaturës, mbetet ende peng i së kaluarës, plot me enigma dhe pikëpyetje për çfarë e si ka ndodhur, etj. Më është dhënë mëse një herë mundësia të shprehem në mbështetje të nismave që janë marrë për hapjen e dosjeve të diktaturës, jo thjesht për qartësimin dhe qetësimin e shpirtrave. Por ato nuk hapen, nuk ka një ligj që do ta mundësonte këtë. Kohë më kohë, pas intervalesh të gjata ose të shkurtra harrese, problemi del në sipërfaqe, për t’u zhytur prapë në harresë. Pavarësisht se kujt i intereson mos hapja e dosjeve për të ruajtur poste dhe privilegje të pamerituara, si shumë të tjerë edhe unë mendoj se përgjegjësinë për këtë zvarritje të pajustifikuar që mban peng gjithë shoqërinë tonë, duke u hapur rrugë lloj-lloj spekulimesh dhe spekulantësh, e ka klasa politike.

A është harresa shërim ? 

Para shumë e shumë vitesh, në epokën e diktaturës, më ra në dorë libri në dy vëllime “Le Troisieme Reich des origines a la chute”(Rajhu i Tretë nga zanafilla, në rënie”) i gazetarit amerikan William L.Shirer. Një libër i mrekullueshëm për Gjermaninë naziste dhe Luftën e dytë Botërore, i botuar më vonë, pas përmbysjes së diktaturës edhe në gjuhën shqipe. Qysh atëherë më është ngulitur në mendje, për të mos e harruar kurrë, një thënie e Santayana-s në hapje të librit, që në një përkthim fjalë për fjalë nga frëngjishtja, do të ishte pak a shumë kështu: “Ata që nuk e kujtojnë të kaluarën, janë të dënuar ta rijetojnë”. Këtë thënie lapidare autori i librit në fjalë e ka vendosur në hyrje të tij në një kohë kur kombi gjerman sapo kishte dalë nga kasaphana e Luftës së dytë Botërore, duke i shkaktuar njerëzimit vuajtje të llahtarshme. Kam bindjen se ajo është e vlefshme për të gjithë, në të gjitha kohërat, rrjedhimisht edhe për ne shqiptarët, që kaluam kalvarin e njërës prej diktaturave më të egra të botës ish-komuniste.

I referoheni një personazhi në libër si Hadi, a është një mënyrë simbolike për të thënë se në vend mbretëronte pushteti i vdekjes?

Hadi – Hadesi i grekëve të lashtë ose Plutoni i romakëve – besohej nga të vjetrit se ishte perëndia e Ferrit. E kam futur për herë të parë në trajtën e një personazhi të papërcaktuar, simbolik, te romani “Lëkura e qenit”. Te “Gjemia e mbytur” i rikthehem këtij personazhi në një kontekst tjetër. Por në të dyja rastet ai mbetet ashtu siç e besonin të ishte popujt e lashtë, perëndia e Ferrit.

Ju e lini lexuesin të paqartë nëse kjo është një ëndërr, një e vërtetë surreale e protagonistit apo e vërteta fizike, konvencionale. Përse kjo zgjedhje ?

Procesi i të shkruarit, e kam thënë shpesh, sipas meje është metafizik, i ndërlikuar dhe vështirë i shpjegueshëm. Unë i shkruaj librat, ashtu siç i shkruaj, keq apo mirë kjo është diçka tjetër. Por unë e kam të vështirë t`i shpjegoj ata, sa herë që jam orvatur ta bëj këtë më shumë kam ngatërruar veten dhe të tjerët. Këtë do të thosha edhe tani, në përgjigje të pyetjes tuaj. Pra, gjërat më mirë të mbeten ashtu siç janë, pa përcaktime të miat. Tek e fundit, çdo lexues mund t’i interpretojë ato sipas dëshirës, pa qenë nevoja për shpjegime nga autori, kjo do të ishte diçka e mërzitshme dhe e panevojshme. Në këtë pikëpamje lexuesi është Zot. Në rastin më të mirë, kur e blen librin, ose e pëlqen ashtu siç është shkruar, ose e mbyll dhe e lë mënjanë. Shpresoj që kjo e dyta të mos ndodhë.

Duket se as e vërteta nuk mund t’i kthejë ato jetë të humbura, që janë me mijëra. A ka qenë ky libër edhe një homazh për ato jetë të vrara gjatë regjimit diktatorial?

Kjo është e vërtetë, ky është thelbi i këtij romani, qëllimi për të cilin u ula ta shkruaja.

Një tjetër roman juaji që trajton plagët e shoqërisë nën regjimin ndrydhës diktatorial është edhe “Jetë në kuti shkrepësesh”, i cili së fundi është botuar edhe në Itali. Si qenë reagimet për këtë libër në shtetin fqinj dhe interesi i tyre për shoqëritë post-komuniste? 

Botimi i romanit “Jetë në një kuti shkrepësesh” në Itali më përftoi kënaqësi të veçantë jo thjesht për faktin se ky ishte romani im i gjashtë në shtetin fqinj, ndonëse i pari nga shtëpia botuese “Rubbettino”.Gjatë muajve prill dhe maj të këtij viti unë u ftova atje në tre takime radhazi për promovimin e librit, bashkë me botuesin: në Milano, në një Festival të Letërsisë që organizohej për herë të parë; në Torino, ku mora pjesë në Panairin e madh të librit të këtij qyteti, dhe në Romë.Këto takime, me pjesëmarrje të konsiderueshme lexuesish dhe personalitetesh të letrave në Itali, qenë për mua njëri më mbresëlënës se tjetri. Veç të tjerash, gjatë qëndrimit në Romë, u ftova në kanalin Raiuno, në një emision mjaft të ndjekur mëngjesor. Aktualisht, Shqipëria dhe shqiptarët nuk janë më aq të keqnjohur atje si rreth një çerek shekulli më parë. Qysh atëherë gjërat kanë ndryshuar, megjithatë interesi i lexuesve për aspekte të ndryshme të jetës në Shqipërinë postkomuniste, qoftë dhe të epokës së diktaturës, mbetej i gjallë.

Përveç romanit më të ri, ju sillni në këtë Panair Libri edhe ribotimin e librit “Ëndrra e Damokleut” me një version të rishikuar, pas botimit në spanjisht. Çfarë do të sjellë ndryshe ky roman?

Ky roman është botuar për herë të parë në vitin 2001 nga sh.b. “MÇM-Çabej”. Megjithëse ai pati sukses, u nderua me çmime brenda dhe jashtë vendit, unë u binda se duhej t’i rikthehesha. Kjo bindje m’u krijua me kohë pas një vërejtjeje që m’u bë nga miq të mi. Sipas tyre fillimi i librit, veçanërisht në tridhjetë-dyzet faqet e para, ishte i vështirë, siç më tha njëri prej tyre, i ngjante një rrëpire tepër të thepisur që mund t’ia “zinte frymën” lexuesit, ta lodhte, ta mërziste, ta shtynte të mos e çonte librin më tej. Vendimin për ta rishikuar e mora para se ai të përkthehej dhe të botohej në Spanjë dhe bëra ndërhyrjet që m’u dukën të nevojshme. Por libri, me gjithë ndërhyrjet e mia, po i quaj “strukturore”, mbetet ai që ka qenë. Nuk i kam shtuar asgjë, vetëm kam hequr aty-këtu, pra e kam “lehtësuar”. Pas botimit të variantit të rishikuar në Spanjë vitin e kaluar, i sugjerova botueses sime te “Toena”, zonjës Irena Toçi, të shihte mundësinë e një ribotimi të tretë, pas ribotimit të dytë të bërë po nga “Toena”, duke e pajisur me kopertinë të re, etj. Ajo e mori parasysh sugjerimin tim. Libri i ripunuar u vu në qarkullim pikërisht në ditën e parë të këtij Panairi.

Si autor i përkthyer në disa vende jashtë Shqipërisë, cili është çelësi për të depërtuar në tregun ndërkombëtar të botimeve? 

Me siguri mund të them vetëm një gjë: nuk ka ndonjë çelës.

Diçka rreth Panairit të Librit, ndjesitë dhe përshtypjet që keni për këtë aktivitet- që duhet thënë nuk ju gjen gjithmonë në Shqipëri për shkak se jetoni në ShBA. E shihni si mundësi e mirë për pikëtakimin mes autorëve dhe lexuesve? 

E vërteta është se unë kam jetuar pjesërisht në SHBA (pjesën më të madhe të kohës) dhe pjesërisht në Shqipëri në gjashtë-shtatë vitet e fundit. Kjo ka bërë që gjatë këtyre viteve të mos jem i pranishëm në të gjithë panairet e librit për arsye të organizimit të tyre në muajt nëntor dhe në këta muaj unë jam gjendur gjithmonë larg. Tani e tutje ky raport në kohë do të ndryshojë.

Ditët e Panairit më kanë përftuar gjithmonë një ndjesi që pa ngurrim do ta quaja të mrekullueshme, veçanërisht kur kam dalë me ndonjë roman të ri, por edhe në rastet kur nuk kam pasur roman të ri është e njëjta gjë. Mrekullimi i vërtetë për mua është pikërisht ajo që thoni ju, kontakti, takimi me lexuesin. Ti qëndron i ulur në anën e këndejme të stendës, ndërsa lexuesit kalojnë në anën tjetër.(Për të qenë i saktë më duhet të them se shumica janë lexuese por kam përshtypjen se kështu ndodh përgjithësisht kudo…).Ata ose ato vështrojnë librat e tu, i marrin në dorë, herë-herë ngurrojnë, më në fund të buzëqeshin, të bëjnë edhe ndonjë kompliment, derisa vendosin të blejnë ndonjë libër tëndin dhe të kërkojnë një autograf. Sigurisht, botuesit, organizatorët e Panairit etj. kanë parametrat e tyre për të përcaktuar nëse një panair është apo jo i suksesshëm. Një autor e lidh këtë së pari me çastet e mësipërme, së paku në rastin tim. Në këtë kuptim, ngado që ta shohësh, pavarësisht vërejtjeve që mund të bëhen, Panairi është gjithmonë diçka e mrekullueshme që duhet mbështetur fuqimisht.

1 Komente

Shoqëria jonë, ende peng i së kaluarës

 

nuk mund te ndodhe ndryshe. spo shohin te shkretet asnje drite per te ardhmen.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).