Përse shkruaj?

Sikundër unë, plot të tjerë janë rrekur me këtë pyetje dhe jo gjithmonë përgjigjja vjen vetiu. Ndoshta, pasi s'është një dhe e vetme. Sigurisht, pasi bart një parcelë të vetvehtes, të sejcilit.

Dikush, me vrullin e kandidit numëron:

... për t'u shprehur, për të komunikuar, për të përcjellë një mesazh, për të renditur idetë, për të lidhur kontakte, për të shprehur ndjenjat, për të nxjerrë dufin, për të lënë një gjurmë, për t'u kujtuar... për t'u bërë i famshëm!

Një tjetër, me urtësinë e të vjetrit belbëzon:

"Shkruaj për vehte, për miqtë e mij dhe për të embëlsuar rrjedhën e kohës" (1)

Një i tretë, me bindjen e militantit deklaron:

"Të shkruash do të thotë të bësh thirrje ..." (2)

Mes përçartjes, intimitetit dhe filozofimit, preferoj vetëpërmbajtjen. Ja përse dyzoj mes shprehjes të një shkrimtari sot thuaj të harruar "Të shkruash është një mënyrë të flasësh pa frikën se dikush do të të ndërpresë" (3) dhe pohimit të një shkrimtareje tashmë mitike "Të shkruash është gjithashtu të mos flasësh. Është të heshtësh. Të ulërish pa zhurmë"(4).

Merak ndaj të moskuptuarit, drojë e të mos qenit dashnor i llafit, përbuzje ndaj lumit të fjalëve, zvjerdhje ndaj injorancës së neofitit apo thjesht, frikë ndaj disfatës verbale, shumëkush kërkon ngadhënjimin e të komunikuarit në heshtje - nëpërmjet fjalës së shkruar. "Të shkruash është të mbrosh vetminë në të cilën mbyllemi" (5).

Kështu, të shkruarit ka natyrë monologjike. Kryesisht se lidhet me vetvehten, pa asnjë siguri paraprake lidhur me rezultatin dhe aq më pak lidhur me atë çka ai mund të ngjallë. Ngushëllimi është të lexosh atë çka ke shkruar, me shpresë të gjesh përputhjen me atë çka ke dashur të thuash, me atë çka dëshiron që të tjerët të kuptojnë. Dëshpërimi quhet flakje tej, rishkrim, rifillim... më tej indiferencë, injorim, harresë.

Sidoqoftë qenia e atij që shkruan kushtëzohet nga prania e një "tjetri" diku përtej, të cilit sa i trëmbet po aq edhe e kërkon - mundësisht i pagojë por kurrësesi i verbër. Lexuesi. Shkruaj për t'u lexuar!

Klishé - më thotë dikush në atë gjuhën e tij të nënës dhe, për të më bindur, më përmend se për Vit të Ri i ati shkruan kartolina për të njohurit; se nëna e tij i shkruante letra kur ishte ushtar; se e motra dikur mbante shënime në fakultet dhe sot, mban proces-verbalin e mbledhjeve të sindikatave dhe se ai vetë shkruan fjalime për deputetin e zonës - dhe ma merr mendja që, ndërkohë, harron të më përmendë SMS apo mesazhet e-mail.

Natyrisht i jap të drejtë - aq më tepër kur nuk flasim për të njejtën gjë!

 

* * *

 

Pafjalë për t'u lexuar, me kusht të kesh diçka që duhet shkruar.

Po t'i besoj Paul Valery-së, në origjinë gjendet ajo "nevojë e brendshme" - vullneti i shprehjes me fjalë të asaj që qëndron ende në shpirt. Cilido që shkruan me doemos ka diçka për të thënë - përndryshe vështirë se do të ndërmerrte një të tillë mundim apo torturë - sipas rastit. Dhe pikërisht, kjo nevojë apo dëshirë për të thënë diçka përbën zanafillën e çdo shkrimi.

Kujtime, përshtypje, nostalgji, vuajtje, ndjenja, mendime, vrojtime, reflektime... më tej, rrëfim, justifikim apo katharsis... dhe më tutje, fantazi, imagjinatë ... bile edhe më mirë, diçka nga e para me elementë të të tretës dhe me një grimcë të të pestës - lista e nxitjeve dhe e motiveve për të shkruar, përpos komunikimit të mirëfilltë, është e gjatë.

Diku kam lexuar se njeriu vihet të shkruajë për hir të një sekreti që ndrydh. Një sekret që nuk guxon, nuk di ose nuk arrin ta thotë me zë të lartë dhe, për ta ndarë me të tjerët, e vetmja mënyrë është me shkrim. Anipse dikujt emërtimi "sekret" mund t'i duket i tepëruar, sipas gjasave bëhet fjalë për një zbulim të një të vërtete të fshehur, gjatë një feksjeje të intelektit. Si një gur i çmuar brut, e vërteta vezullon fillimisht në terrin e vetmisë, mes masës shumëformëshe të mendimeve, të ndjesive apo të reflekseve që formojnë bagazhin e atij që shkruan ; ajo shfaqet rradhë-rradhë me të gjitha faqet e saj, ndërkohë që shkrimi ngjizet dhe merr formë. Përfundimisht, krijuesi përjeton një situatë paradoksale: nga njera anë, ai bëhet copë për ta çliruar këtë të vërtetë, për t'i dhënë formë dhe vlerë, për ta zotëruar plotësisht dhe nga ana tjetër, ai është i ngërthyer nga një etje e papërmbajtur për ta ndarë atë me të tjerët. Paradoks i dyfishtë kur mendon se ai e provokon vetë etjen duke u degdisur në shkretëtirën e vetmisë intelektuale, ku ai vihet të rrëmojë ethshëm për ta shuar këtë etje.

Është thjesht gjenia e krijuesit që shëndrron aktin e të shkruarit në art, një mënyrë e tij krejt personale e pajtimit të çështjes "përse shkruaj" dhe tjetrës "si të shkruaj". Me të tjera fjalë, fara e krijimit - origjinalja, përmblidhet në aftësinë e realizimit të kësaj martese e lumtur. Më tej, stili i preferuar, metoda e përzgjedhur, forma e përdorur, figura e kërkuar apo detaji i qëmtuar, dëshmojnë thjesht për ngadhënjimin ose disfatën gjatë përleshjes të brendshme mes zotërimit të gjuhës dhe përçimit të idesë.

 

* * *

 

Ashtu i dhënë siç jam pas metafizikës, jam i prirur të përqas shkrimtarin me alkimistin i cili, në vetmi dhe në terr, mes një formule personale dhe një procesi sekret, mundohet të shëndrrojë grinë e përvojës jetësore në tekst të shëndrritshëm - plumbin në ar.

E pra, parapëlqej metaforën e mullirit: mullixhiu-shkrimtar bluan me mokrat e gëdhendura mirë të mjeshtërisë krijimtare bereqetin e përzgjedhur të mendjes: kujtime, përshtypje, ide, imazhe të qëmtuara aty-këtu në arat e letrave.

Por jo gjithçka bluhet hahet, sikundër jo gjithçka shëndrrin është ar! Edhe mullixhiu më profan arrin të dallojë se magjja e bekuar nën mokër mbledh miell të përzierë me krunde dhe vetëm sita e hollë - ajo e përvojës mjeshtërore në rastin tonë, arrin të ndajë të parin nga të dytat. Më tej është detyra e mjeshtrit bukëbërës dhe pjekës të merret me to!

Për t'u lexuar - për t'u pjekur me lexesin, një shkrim apo tekst duhet shëndrruar në libër. Pra, në këtë pikë të rrëfimit hyn në skenë botuesi - pjekës. Atij i takon të merret me miellin - apo me krundet e krijimtarit mullixhi, dhe në mos të investohet mish e para në këtë lëmi, të paktën t'i dallojë përpara se t'i ngjizë!

Përmend investimin - bile edhe paratë kur flas për botuesin, jo thjesht për hir të kapitalizmit në të cilin sot ai gjen vehten ndërkohë që ne të tjerët i ngremë dolli. Për hir të lexuesit. Edhe vetë gjysh Gutenbergu në kohë të vet, ai Gutenberg që shpiku presën dhe librin bashkë me të, nuk priti që Zoti ta paguante për t'i shtypur Biblën. Por si kapitalist i parakohshëm që ishte e botoi me paratë e tij. Koha i dha të drejtë dhe lavdinë, sikundër pasardhësit e tij botues i bëri të pasur. Të paktën ata me mend apo me fat, që përzgjodhën dhe blenë miellin e mirë tek mullixhiu-shkrimtar dhe lanë mënjanë krundet.

Ç'të keqe ka - dëgjoj njërin - të gjithë gjejnë vetvehten: shkrimtari shkruan, botuesi boton dhe lexuesi lexon. Liri e fjalës, e shtypit bile edhe e leximit! Gjithçka duket në vend të vet - përveç drejtpeshës. E njejta drejtpeshë për shembull, mban më këmbë tregun e bukës: edhe në këtë rast mullixhiu bluan, bukëpjekësi pjek dhe qytetari ha bukë, në liri të plotë krijimi dhe ngrënieje. Vetëm se ende s'kemi parë që mullixhiu të çojë miellin e tij tek bukëpjekësi dhe ta paguajë këtë të fundit që ai ta pjekë dhe ta shpërndajë bukën në dyqan!

 

* * *

 

Duke folur për miell dhe krunde m'u kujtua një histori e vjetër, e përjetuar nga ime gjyshe në Korçën e paraluftës. Asokohe, një mesoburrë - le ta quajmë Koço, në mungesë të emrit të vërtetë, bridhte rrugët e qytetit me torbë në kurriz, në kërkim të krundeve. Ai e dinte ç'bënte me to: ndoshta ushqente pulat, kalin në mos fëmijët .... Dhe me që bëhej fjalë për një gjë të tillë të shpërfillur që zakonisht përfundonte në plera, Koçoja ynë kish gjetur një formulë origjinale: i shkëmbente me mollë gunga, të shtrembra apo gjysmë të krimbura - mollçinka, ato që askush nuk guxonte t'i nxirrte në treg.

"Hajde mollka, mollka..." me të dëgjuar zërin e Koços në fund të ulicës, nikoqiret rendnin të dilnin tek pragu me qesen me krunde. Kush e kush më shpejt...

"... e di me Kristinë - i thotë sime gjysheje Netka, gjitoneja e përtej avllisë, me pëqinë plot me mollka - miell i dhashë sot Koços dhe hiç s'e vuri re!"

Ende pa lexuar libra dhe jo më shkruar apo botuar, Koçoja i mollkave ishte po aq realist sa edhe vetë tregëtia: "Me mollka si monedhë shkëmbimi veç krunde mund të mbledhësh, paçka se qëllon një herë në mot të biesh edhe në miell".

 

[Falemnderoj poetin Vangjush Ziko i cili, nga Toronto, m'i solli të gjalla këto skena të Korçës së asokohe]

-----------------

(1) Jorge Luis BORGES - Le livre de sable (El libro de arena), éd. Gallimard, Paris 1983.

(2) Jean Paul SARTRE - Qu’est-ce que la littérature, éd. Gallimard, Paris 1964.

(3) Jules RENARD - Leçons d'écriture et de lecture, éd. du Sonneur, Paris 2009.

(4) Marguerite DURAS - Ecrire, éd. Gallimard, Paris 1993.

(5) Maria ZAMBRANO - Hacia un saber sobre el alma, Alianza Editorial,Madrid 2000

8 Komente

ti thu miell & krunde,

une them milk & honey.

 

dhe pys: Përse lexoj?

Cdokush mund te jete mjeshter i dhuntive te tija. Shume s'e dine qe kane lindur artiste. Ti shkruan dhe zbulon veten. Ne lexojme dhe gjejme veten. smiley

Gjeja me e mire dhe sidomos me e dobishme qe kam lexuar rreth ketij subjekti eshte "On Writing" nga Stephen King. Duke e shmangur, e here-here tallur, misticizmen qe zakonisht rrethon aktin e krijimit si te tille, King zbulon laburatorin e vet te shkrimtarise, se bashku me veglat e zanatit.

Nje nga kujtimet e tij perfshin nje episod te vegjelise, ne te cilin, se bashku me vellane me te madh, gjendeshin diku ne nje djerrine duke luajtur me femije te tjere. King-ut i vjen te shkoje ne banje per te bere, faleni, kaken. Mirepo te vellait nuk i vjen per mbare te lere lojen per ta shoqeruar ne shtepi, ndaj i thote ta beje ne natyre si indianet, dhe te fshihet me gjethe. I kenaqur per aventuren, King-u i vogel kryen aktin e jashteqitjes dhe fshihet me gjethet qe i ze dora, te cilat per dreq kane qelluar gjethe poison ivy... -- ndoshta metafora me e qelluar qe kam hasur gjer me tani rreth shkrimtarise.

Shkrimi me pelqeu, veç krahasimi ne fund sikur nuk shkonte, se per nje liber psh, ka mendime te ndryshme, dikush e pelqen, dikujt i duket kot fare, dikush impresionohet, dikujt i duket i nje niveli mesatar, e keshtu me radhe. Pra lexuesit e vlersojne te gjithe sipas kutit te tyre nje liber, sipas kultures se tyre, sipas dijes/zgjuarsise se tyre. Dhe per kete gje une kam eksperiencen time me librin tim VQ, ku disa jane shprehur me superlativa, disa e quajne bibla shqiptare, disa e kane quajtur nje liber i rendomte, disa e kane quajtur nje liber mesatar, disa kane thene se ka nje stil te pelqyeshem, disa e kane quajtur nje liber i pakuptueshem, e keshtu me radhe. Pra m'varet nga bagazhi i lexuesit, nuk eshte dhe aq bardh e zi, miell e krunde. 

Megjithate, me vjen mire qe XIXA yne na rikujton me pranin e tij smiley ketu. 

Pjer pse lodhesh me VQ, te ishe treguar me i hapur e te kishe bere nje liber me romanca te shumefishta dhe pak erotizem brenda, s'do kishe nevoje per kaq publicitet, kushedi sa do kerkohej. Hiq dore nga VQ dhe shkruaj nje liber ku te shpalosesh veten tende bruto, edhe me anen tende te erret dhe ke per ta pare si do te rilindesh nga kryevepra e re. Kemi besim te ty Pjer.

E/i dashur, e kam ne dore nje te tille, por do pak kohe qe te mbaroj smiley Sa per VQ, ishte nje liber jo vetem per disidencen dhe Shqiperine, por dhe nje liber ku me ato qe kam pasqyruar e thene aty, kam dashur ti sfidoj te ter ata qe ishin kundra meje dhe qe kishin e kane zaptuar median, shtypin dhe pushtetin ne Shqiperi. 

Xixa, po jep edhe ti nje mendim per komentet smiley se u bone si ai Karl Marksi ketu, qe sjell artikujt, mirpo s'merr pjese ne diskutim. 

Pjer,

Të shkruarit dhe të lexuarit janë dy faqe të të njejtës pasqyrë: një lloj jing/jang mendor - dy procese sa të kundërta po aq edhe bashkëplotësuese. Në këtë mes, botuesi është elementi lidhës. Edhe vetë "botuesi" PPU s'bën gjë tjetër veçse i nënështrohet formulës: boton shkrime për t'u lexuar - duke përfshirë edhe komentet e këtushme, ndërkohë që ai që i shkruan komentet ka diçka për të thënë.

Sa për miellin dhe krundet, logjika është relative - një krahasim figurativ. Askush s'është në gjendje të vlerësojë me saktësi vlerën e tyre "ushqimore". Veçse, sidoqoftë, a nuk është lexuesi ai që bërtet herë pas here "ç'janë këto shkrime që na sillni për lexim?" Pra, diku-diku, një objektivitet estetik - "një "shoshë" egziston për të ndarë miellin nga krundet letrare.

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).