Hyrje e librit Dhuna

 

Ka një rrëfim të vjetër për një punëtor që dyshohej se vidhte: çdo mbrëmje kur ky largohej nga fabrika duke rrokullisur përpara një fuçi, ia kontrollonin me imtësi fuçinë. Por rojet nuk gjenin gjë asnjëherë. Gjithnjë fuçia bosh. Më në fund i bien në të: punëtori vidhte pikërisht fuçitë…

Një paradoks i ngjashëm është i vërtetë për dhunën dhe nëse ekziston ndonjë tezë bashkuese që të përshkojë këtë degëzim reflektimesh mbi dhunën, është pikërisht kjo. Në mendjet tona si sinjale të dukshme të dhunës qëndrojnë aktet e krimit dhe terrorit, trazirat civile, konfliktet ndërkombëtare. Mirëpo ne duhet të mësojmë të bëjmë një hap pas, ta shkëpusim vëmendjen tonë prej shkëlqimit tërheqës të kësaj dhune “subjektive” të vëzhgueshme drejtpërdrejt, kësaj dhune të ushtruar prej një agjenti të identifikueshëm qartësisht. Nevojitet të perceptojmë konturet e sfondit që i gjeneron të tilla shpërthime të befta. Një hap pas do të na bënte të zbulonim një lloj dhune, e cila i zgjat përpjekjet tona për të luftuar dhunën e për të promovuar tolerancën.

Kjo është pikënisja e ndoshta aksioma e këtij libri: dhuna subjektive është thjesht pjesa më e dukshme e një triumvirati që përbëhet edhe nga dy forma objektive të dhunës. Së pari është një dhunë “simbolike”, e trupëzuar tek gjuha e tek format e saj, tek ajo çka Heidegger-i do ta quante “shtëpia e qenies sonë”. Siç do ta shohim më vonë, kjo dhunë nuk funksionon vetëm tek rastet e qarta – dhe të studiuara gjerësisht – të provokimeve dhe të marrëdhënieve të dominimit social që riprodhohen në format e zakonshme të të folurit tonë: ka një formë edhe më bazike të dhunës, e cila sërish i përket gjuhës si e tillë, si imponuese e një universi të caktuar kuptimor. Së dyti, ekziston ajo çka unë quaj dhunë “sistemike”, ose pasojat shpesh katastrofike të funksionimit normal të sistemeve tona politike dhe ekonomike.

Sfida qëndron te fakti që dhuna subjektive e ajo objektive nuk mund të perceptohen prej të njëjtit këndvështrim: dhuna subjektive përjetohet si e tillë në kontrast me një sfond jo-të dhunshëm, me një nivel zero. Dhuna subjektive shihet si një turbullim i gjendjes “normale” dhe paqësore të gjërave. Ndërsa dhuna objektive është e padukshme, sepse është ajo që e ndërton standartin e nivelit zero, sfondin me të cilin kontraston çdo gjë që ne perceptojmë subjektivisht si dhunë. Dhuna sistemike pra është diçka e ngjashme me të famshmen “materie të errët” të fizikës, është kundërpjesa e kaq të dukshmes dhunë subjektive. Mund të jetë e padukshme, por duhet marrë parasysh nëse duhet të kuptohet ajo që përndryshe mund të duket si ndonjë shpërthim “i paarsyeshëm” i dhunës subjektive.

Kur mediat na bombardojnë me ato “krizat humanitare” që në mënyrë të vazhdueshme duket se mbijnë kudo nëpër botë, duhet mbajtur mirë ndërmend se çdo krizë e veçantë arrin të shpërthejë e të bëhet e dukshme mediatikisht vetëm si pasojë e një konflikti të komplikuar. Si rregull në këto raste, konsideratat thjesht humanitare luajnë një rol më të vogël se sa ato kulturore, ideologjiko-politike apo ekonomike. Përshembull, kopertina e revistës Time në 5 qershor 2006 titullohej “Lufta më Vdekjeprurëse në Botë”, dhe ofronte dokumentim të detajuar mbi se si rreth 4 milion njerëz vdiqën në Republikën Demokratike të Kongos si pasojë e dhunës politike gjatë dekadës së fundit. Mirëpo nuk pati asnjë reagim të bujshëm humanitar, vetëm dy-tre letra nga lexuesit, a thua se pati ndonjë lloj mekanizmi filtrues që nuk e la këtë lajm që ta ndikonte në mënyrë të plotë hapësirën tonë simbolike. Për ta thënë në mënyrë më cinike, Time përzgjodhi viktimën e gabuar në garën se kush do të jetë hegjemoni i vuajtjes. Revista duhet t’i kish mbetur besnike listës me dyshimet e zakonshme: grave myslimane dhe halleve të tyre, apo familjarëve të viktimave të 11 shtatorit që i mbijetuan humbjeve që pësuan. Sot e kësaj dite Kongo ia ka dalë mbanë sërish të shndërrohet në një “zemër të errësirës” Conrad-iane. Askush s’ka guxim të merret me Kongon. Vdekja e një fëmije palestinez nga Bregu Perëndimor, për të mos përmendur ndonjë fëmijë izraelit, apo amerikan vlen mediatikisht mijëra herë më shumë se sa vdekja e një kongolezi anonim.

Vallë na duhen prova të tjera për të thënë se sensi humanitar i krizave ndërmjetësohet, apo në fakt përcaktohet prej ca konsideratave qartësisht politike? E cilat janë këto konsiderata? Që t’i përgjigjemi kësaj na duhet të bëjmë një hap pas, e të ndryshojmë pozicion vështrimi. Kur media amerikane qortonte publikun e vendeve të tjera pse s’po shfaqte shumë simpati për viktimat e sulmeve të 11 shtatorit, të lindte aty për aty dëshira t’u përgjigjeshe me fjalët që Robespierre-i u tha atyre që qaheshin për viktimat e pafajshme të terrorit revolucionar: “Boll ma tundët në fytyrë tunikën e përgjakur të tiranit, se po më bëni të besoj se dëshironi të prangosni Romën.”[1]

Në vend që të përballet drejtpërdrejt me dhunën, ky libër hedh gjashtë vështrime anësore. Ka arsye për të mos e parë direkt problemin e dhunës. Premisa kryesore që shtroj është se ka diçka vazhdimisht mistifikuese në përballjet direkte me dhunën: tmerri sfilitës që rrjedh prej akteve të dhunës dhe empatia me viktimat gjithnjë funksionojnë si barrierë që nuk na lejon të mendojmë. Një zhvillim konceptual i papasionuar i tipologjisë së dhunës duhet, sipas përkufizimit, të mos ndikohet nga pasoja e saj traumatike. Por prapë, në një sens, një analizë e ftohtë e dhunës në një farë mënyre riprodhon dhe merr pjesë në tmerrin e saj. Duhet bërë dallim gjithashtu midis të vërtetës (faktuale) dhe vërtetësisë: çfarë i jep vërtetësi një reportazhi mbi një grua të dhunuar (ose çdo narrative tjetër të një traume) është pikërisht pasiguria faktike e së vërtetës, konfuzioni i saj, inkonsistenca. Nëse viktima do të qe e aftë të raportonte mbi përvojën e saj të dhimbshme e turpëruese në mënyrë të qartë, me gjithë të dhënat të renditura në mënyrë konsistente, do të qe pikërisht kjo lloj cilësie që do të na bënte të dyshonim për vërtetësinë. Problemi këtu është pjesë e zgjidhjes: janë pikërisht mangësitë faktike të rrëfimit të subjektit të traumatizuar mbi përvojën e saj, ato që dëshmojnë më mirë për vërtetësinë e këtij rrëfimi, sepse pikërisht këto tregojnë se përmbajtja e rrëfimit ka “infektuar” vetë mënyrën e rrëfimit. Natyrisht që kjo mënyrë të gjykuari është e vërtetë edhe për të ashtuquajturën mungesë të besueshmërisë të raporteve verbale të të mbijetuarve të Holokaustit: dëshmitarët që do të qenë në gjendje të ofronin një rrëfim të qartë për përvojën e tyre në kamp e skualifikojnë vetveten pikërisht prej asaj qartësie[2]. Pra, e vetmja mënyrë e përshtatshme për t’iu avitur subjektit tim duket se është ajo që më lejon ta konsideroj dhunën në distancë, në respekt të viktimave të saj.

Thënia e famshme e Adorno-s ka nevojë për një korrigjim me sa duket: nuk është bërë e pamundur poezia pas Auschwitz-it, por më tepër proza[3]. Proza realiste dështon aty ku ia del mbanë evokimi poetik i atmosferës së padurueshme të një kampi. Domethënë që kur Adorno e shpall poezinë të pamundur (ose më saktë barbare) pas Auschwitz-it, këtu bëhet fjalë për një pamundësi aftësuese: poezia gjithnjë, pas përkufizimit, shkruhet “mbi” diçka që nuk mund të përballet drejtpërdrejt, por vetëm mund të aludohet. Nuk duhet patur frikë që këtë mendim ta çojmë një hap më para, dhe t’i referohemi thënies së vjetër “muzika lind kur mungojnë fjalët”. Mundet edhe të ketë vërtetësi në bindjen popullore se në një lloj paralajmërimi historik, muzika e Schoenberg-ut artikuloi ankthet dhe makthet e Auschwitz-it ende para se ky të kish ndodhur.

Në kujtimet e saj Anna Akhmatova përshkruan se ç’i ndodhi kur në kulm të shfarosjeve staliniste ajo po priste në një radhë të gjatë përballë burgut të Leningradit që të merrte ndonjë lajm për djalin e saj Lev, që e kishin arrestuar:

Një ditë dikush nga turma më njohu. Pas meje rrinte një grua e re, me buzët e mavijosura nga i ftohti, që sigurisht nuk ma kish dëgjuar emrin kurrë. Në atë situatë të përbashkët mpirjeje e mefshtësie ajo më pyeti duke pëshpëritur (se të gjithë pëshpërisnin aty), “A mund ta përshkruash këtë?” dhe unë i thashë “Mundem”. Atëherë diçka e ngjashme me një lloj buzëqeshje rrodhi ngadalë mbi atë që dikur kish qenë fytyrë[4].

Pyetja kyç sigurisht që është se cili lloj përshkrimi po synohet këtu. Kuptohet që s’bëhet fjalë për përshkrime realiste të situatës por më tepër për atë çka Wallace Stevens quan “përshkrim pa një vend”, ashtu siç i shkon artit. Nuk është një përshkrim që e vendos përmbajtjen e tij në një hapësirë e në një kohë historike, por një përshkrim që krijon, si sfond i fenomenit që përshkruhet, një hapësirë inekzistente (virtuale) për veten e vet, në mënyrë që gjithçka duket në të nuk përbën më një shfaqje të ndikuar nga thellësitë e realitetit pas saj, por një shfaqje të dekontekstualizuar, një shfaqje që përputhet plotësisht me qenien reale. Që të citoj Stevens-in sërish: “Çka duket, është, e në të tillë dukje rri çdo send”. Ky lloj përshkrimi artistik “nuk e shenjon atë çka rri jashtë formës së vetvetes[5]”. Më tepër mund të thuhet se ky lloj përshkrimi arrin të shtrydhë prej realitetit konfuz formën e tij të brendshme, në të njëjtën mënyrë me Schoenberg-un që “shtrydhi” formën e brendshme të terrorit totalitar. Ai evokoi mënyrën me të cilën ky terror ndikon subjektivitetin.

Mos vallë nëpërmjet këtij përshkrimi artistik rrezikojmë të biem në një sjellje qaravitëse që do ta tradhtonte disi nevojën urgjente për “të bërë diçka” për tmerret e përshkruara?

Le të mendojmë për ndjenjën e shtirur të urgjencës që mbizotëron diskursin humanitar mbi dhunën që bën e majta liberale: aty abstragimi dhe (pseudo)korrektesa grafike ekzistojnë së bashku tek vënia në skenë e dhunës-kundër grave, zezakëve, të pastrehëve, gay-ve… “Në këtë vend në çdo gjashtë sekonda përdhunohet një grua” dhe “Gjatë kohës që ti lexon këtë paragraf dhjetë fëmijë vdesin nga uria” janë thjesht dy shembuj. Si nënshtrat i gjithë kësaj qëndron një sentiment hipokrit, një indinjatë morale. Pikërisht këtë lloj pseudo-urgjence shfrytëzoi Starbucks-i ca vjet më parë kur vuri në hyrje të dyqaneve postera që i uronin mirëseardhjen blerësve duke u kujtuar se një pjesë e përfitimeve të saj do të shkonin si ndihmë për përkujdesjen shëndetësore ndaj fëmijëve në Guatemalë, pikërisht aty ku prodhohej kafeja që shisnin. Morali i nënkuptuar ishte se me çdo filxhan kafeje që konsumoje, shpëtoje një jetë fëmije.

Ka një kufi themelor antiteorik për të gjitha këto përsiatje. Nuk ka kohë për të reflektuar: duhet të veprojmë tani. Pikërisht mes kësaj ndjenje të shtirur të urgjencës pasanikët post-industrialë, duke jetuar në botët e tyre të mbyllura virtuale, jo vetëm që nuk e mohojnë dhe nuk e injorojnë realitetin e ashpër jashtë hapësirës së tyre – por në mënyrë aktive i referohen atij gjatë gjithë kohës. Shembull i mirë është deklarata e Bill Gates së fundmi: “E ç’rëndësi kanë kompjuterat kur miliona njerëz ende vdesin prej dizenterisë?”

Kundër kësaj urgjence false mund të vendosim letrën e mrekullueshme që Marx-i i dërgoi Engels-it në 1870, atëherë kur për një moment të shkurtër dukej se revolucioni europian ishte sërish shumë pranë. Letra e Marx-it shfaq panikun e tij: fundja a s’mund të prisnin dhe nja dy vjet revolucionarët? Ai ende s’e kish përfunduar Kapitalin.

Një analizë kritike e konstelacionit global aktual – që nuk ofron zgjidhje të qartë, as këshilla “praktike” se çfarë duhet bërë, që nuk jep dritë në fund të tunelit sepse e di mirë se ajo dritë mund të jetë e trenit që po vjen të na përplasë – në përgjithësi përballet me një qasje të tillë: “Mos po na thua se s’duhet të bëjmë asgjë? Thjesht të rrimë e të presim?”. Por duhet të kemi kurajon të përgjigjemi: “PO, pikërisht ashtu!”. Ka situata kur e vetmja gjë vërtet “praktike” është t’i rezistosh joshjes për t’u angazhuar menjëherë dhe të “presësh e të shohesh” nëpërmjet një analize kritike të durueshme. Angazhimi duket se na bën presion nga të gjitha drejtimet. Në një pasazh të famshëm tek Ekzistencializmi dhe Humanizmi Sartre-i paraqiti dilemën e një djaloshi në Francën e 1942-shit, i ndarë mes detyrimit për të ndihmuar nënën e tij të vetmuar e të sëmurë dhe detyrës për t’u angazhuar me Resistance-n e për të luftuar gjermanët; sipas Sartre-it natyrisht që nuk ka një përgjigje a priori për këtë dilemë. Djaloshi duhet ta marrë vendimin duke u bazuar vetëm tek liria e tij abisale dhe të mbante përgjegjësi të plota për të[6]. Një rrugë e tretë e paturp që do ta zgjidhte dilemën do të ish që ta këshillonim djalin t’i thosh nënës që po bashkohej me Resistance-n dhe t’i thosh miqve të tij të Resistance-s që do të përkujdesej për nënën, ndërsa në realitet të fshihej në ndonjë vend të sigurt dhe të studionte…

Ka shumë më tepër se sa thjesht cinizëm në këtë këshillë. Na sjell ndërmend një barsaletë të famshme sovjetike për Lenin-in. Në kohën e socializmit këshilla e Lenin-it për të rinjtë që e pyesnin se ç’duhej të bënin ishte “Mësoni, mësoni dhe mësoni”. Kjo këshillë përkujtohej gjatë gjithë kohës, dhe afishohej nëpër çdo mur shkolle. Këtu fillon barsaleta: Marx-i, Engels-i, dhe Lenin-i pyeten nëse do të kishin më shumë dëshirë të kishin një grua apo një dashnore. Siç pritej Marx-i, konservator në jetën e vet private, përgjigjet “Një grua!”, ndërsa Engels-i, më tepër bon vivant, zgjedh një dashnore. Për habinë e të gjithëve Lenin-i thotë, “Unë i dua të dyja!”. Pse? Mos vallë ka ndonjë grimë prej jouisseur-i dekadent pas imazhit të tij të esëllt revolucionar? Jo – shpjegon ai: “Por kështu do të mund t’i thosha gruas që po shkoj te dashnorja, dhe dashnores që më duhet të rri me gruan…”. “E pastaj ç’do të bësh?”. “Pastaj do të shkoj në ndonjë vend të vetmuar dhe do të mësoj, do të mësoj e do të mësoj!”.

A s’është saktësisht kjo ajo që Lenin-i bëri pas katastrofës së 1914? Ai u tërhoqë në një vend të vetmuar në Zvicër, ku “mësoi, mësoi dhe mësoi”, duke lexuar logjikën e Hegel-it. Dhe kjo është ajo që ne duhet të bëjmë sot, kur e gjejmë veten të bombarduar pre imazheve mediatike të dhunës. Na duhet “të mësojmë, të mësojmë dhe të mësojmë” se çfarë e shkakton këtë dhunë.

 

Përktheu: Arbër Zaimi

 

 


[1] Maximilien Robespierre, Virtue and Terror, Londër: Verso, 2007, fq. 47

[2] Libri i fundit i Primo Levi-t mbi elementet kimike  (The Periodic Table, New York, Schocken, 1984) duhet të lexohet përkundrejt sfondit të vështirësive – të pamundësisë themelore – për të rrëfyer plotësisht konditat e vetvetes, për të treguar historinë e vetes si një narrativë konsistente: se trauma e Holokaustit e ndalonte këtë. Kështu, për Levi-n e vetmja mënyrë për të shmangur kolapsin e universit të tij simbolik, do të qe gjetja e mbështetjes në një Reale jashtë-simbolike, tek Realja e përfaqësuar nga klasifikimi i elementëve kimikë (dhe natyrisht që në versionin e tij të elementëve klasifikimi shërbente vetëm si kornizë bosh: ccdo element shpjegohej sipas lidhjeve simbolike).

[3] “Të shkruash poezi pas Auschwitz-it është barbarike”. (Theodor W. Adorno, “Cultural Criticism and Society” , tek The Holocaust: Theoretical Readings, New Brunsvick: Rutgers University Press, 2003, fq. 281.

[4] Cituar nga Elaine Feinstein, Anna of all the Russians, New York: Knopf, 2005, fq. 170

[5] Alain Badiou, “Drawing”, lacanian ink 28 (vjeshtë 2006), fq 45

[6] Shih Jean-Paul Sartre, Existencialism and Humanism, Londër: Methuen, 1974

 

 
 
 

3 Komente

Les Miserables

Gavroche's Final Song *

They're ugly in Nanterre
Because of Voltaire,
And stupid in Palaiseau
Because of Rousseau.
 

I'm no notary
Because of Voltaire;
I'm just a sparrow
Because of Rousseau.
 

Joy's my nature
Because of Voltaire;
Misery's my trousseau
Because of Rousseau.
 

I dropped from the air
Because of Voltaire,
To the gutter I go
Because of....

Gavroshi vritet.

 Ke perkthyer goxha mire, por Tunika c`do me thone?

tunika eshte lloj manteli, apo pelerine, loja e fjaleve ka te beje me tuniken e purpurt te cezareve

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).