Çdo përgjigje e tij rrjedh si një poezi... Po a mund të flasë ndryshe një shkrimtar si Visar Zhiti?! Spunton e kësaj intervista e mora nga botimi në gazetën “Mapo” të akt-ekspertizës së shkrimtarëve të Lidhjes (së Shkrimtarëve), që çuan në dënimin e Visar Zhitit. Por biseda me të rrodhi edhe në kanale të tjera, të prekshme, të ndjeshme, të dhimbshme... me të vërteta që djegin. Aq më tepër, kur e di që njerëzit e torturave i sheh jo thjesht rrugëve, por edhe në pozicione të ndjeshme... Apo kur mëson se të tjerë si ai, nuk e përballuan dot dhunën, kërcënimin, shtrëngimin dhe u bënë bashkëpunëtorë të Sigurimit të Shtetit... dashje padashje biseda shkon edhe te shkrimtari Fatos Kongoli. Më tej tek Safo Marko, së cilës, sipas Zhitit, iu targetua edhe faji i shkrimtarit!!!

Zoti Zhiti, këto ditë është botuar në gazetën “Mapo” dosja juaj e formuluar nga anëtarët e Lidhjes, përpara se t’ju çonin në hetuesi, nga do të vinte më pas edhe dënimi juaj. Cila ka qenë ndjeshmëria juaj?

Së pari ju falënderoj për vëmendjen, marrjen në konsideratë të saj. Më është dukur një akt qytetarie dhe i guximshëm për të njohur të vërtetën, qoftë edhe të hidhur. E konsideroj si një akt që nuk ka të bëjë vetëm me mua, por dhe me shoqërinë dhe kthimin edhe njëherë tek e vërteta, pasi shpesh jemi larg saj. Ndjesia ime vetjake ishte tronditëse! Mua më kujtohej ajo dosje vetëm në hetuesi, atëherë në vitin e largët të shekullit të kaluar. Ato më sollën atë jehonë, atë zhurmë qelish, dyersh, hapash, britmash, torturash, ulërimash, të cilat kam shumë dëshirë të harrohen, por njëkohësisht të harrosh, nuk do të thotë që po i lë rrugë të keqes të përsëritet. Shoqëria ka nevojë t’i kujtojë në mënyrë që të mos krijohet mendësia e përsëritjes. Shkurt ishte një tronditje, ajo që pashë në gazetën tuaj.

Ata që përgatitën dosjen tuaj ishin kolegë të Lidhjes. I njihnit? E dinit kush ishin?

Po, ata i di sepse m’u shpallën, por unë nuk di emrat që më ndiqnin apo që më kanë denoncuar, sepse në dosjen e hetuesisë ata figurojnë me pseudonime. Shpesh herë edhe me pseudonime të bukura, siç është “Penda e Artë”, - që më vjen mirë që nuk e kam marrë atë çmim, se më kujton ndjekjen, - apo edhe pseudonime si Shkëndiaja apo Mali. Më është bërë i njohur Peneli, një ordiner nga Kavaja, nuk e di a ka lidhje me atë zhurmën që bëri ajo kavajsja në zgjedhje, por si i tillë ishte edhe ai.

Po me anëtarët e Lidhjes, kishit njohje personale?

Po, po. Nëse e vutë re akt-ekspertizën, ajo fillonte me anëtarët e Lidhjes së Shkrimtarëve. Librin që kisha dorëzuar për botim ua kisha dhënë unë në duart e tyre dhe deklaratat e tyre bënë që të merrej ai dënim që u mor. Mua më bën përshtypje se akt-ekspertiza është bërë para se unë të dënohesha dhe ata avancojnë në drejtimin e së keqes, sepse më konsiderojnë armik. Unë nuk isha cilësuar ende armik në atë kohë. Se të jesh armik e vendoste gjyqi. Ata thoshin ky pseudopoet, ky armik, etj. Pra ata kanë paraprirë gjyqin, ndoshta-ndoshta ata ishin gjyqi i vërtetë!

Jeni takuar më pas me këta njerëz?

I kam parë, i kam parë! Janë aktualisht në detyra të ndjeshme! Njihen!

Kanë pozicione të rëndësishme?

Njihen! Jo aq sa unë (qesh)! Po një pjesë e tyre janë edhe në Itali apo Angli. Gjithsesi, ky ndoshta është shkrimi më i mirë i tyre, akt-ekspertiza për mua. Është i vetmi rast ku ata janë botuar edhe në vende të tjera të botës.

Nuk është aspak e lehtë të shohësh pikërisht ata njerëz të jetojnë jetën sikur të mos kenë lënduar askënd në botë...?

Unë të jem sa më i saktë e sa më i drejtë, e di që nuk është se janë vetëm ata. Edhe ndoshta ata nuk e kanë pasur të lehtë të bëjnë këtë gjë. Jo se ishte e pamundur të kundërshtoje, edhe mund t’u thoshe JO, por ndoshta janë ndjerë edhe ata keq, dhe u është kërkuar diku më thellë kjo gjë. Pra, mund të mos ketë qenë e tëra gëzimi i tyre i zi kjo gjë, por nuk kanë pasur forca ta kundërshtojnë dhe pas tyre ka të tjerë. Unë do të pëlqeja që ata më çiltërsisht, qoftë me mua, qoftë me veten, qoftë me kohën të shpjegonin diçka: si u është kërkuar? Si kanë qenë të detyruar ta bëjnë? Dhe e vetmja keqardhje, kur i shoh, është pse nuk e ndihmojnë kohën, veten e tyre dhe të vërtetën, për të qenë më mirë gjithçka! Ndonjë hakmarrje nuk më duket me vend ndaj tyre, sepse ajo që më ndodhi mua nuk ma kthen dot askush, as Zoti! Keqardhje tjetër është se ata shpesh herë mezi na durojnë kur na shikojnë, sepse ne u kujtojmë fajin dhe mëkatin dhe, sipas tyre, duhet të ishim groposur akoma më thellë. Kjo më trishton, që nuk shoh ndjenjë pendimi apo aftësi për të kërkuar ndjesë. Institucioni i ndjesës, ose mungon, ose është keqpërdorur, si ndonjë ndjesë personale që shohim në ndonjë pothuajse roman!

Këtu i referoheni romanit të Fatos Kongolit?

Jo nuk e di, m’u kujtua vetvetiu.

Gjithsesi, ai roman dhe ndjesa e tij në të, për dëshminë që ka dhënë në gjyq ndaj një kolegu, është bërë pjesë e debateve të fundit, çka sollën edhe identifikimin e një prej agjenteve, një tjetër personazh i njohur...

Po, kam qenë edhe unë në këtë vorbull. Jam pyetur madje. Dhe kam thënë diçka që ma kanë cilësuar si të ashpër. Kam thënë se këto janë si skuadrat e pushkatimit, që pushkatojnë, por nuk pushkatojnë njëkohësisht ata, sepse është një urdhër diku tjetër i atyre që mund të mos kenë kapur kurrë armë me dorë, por ja që firmosin apo urdhërojnë pushkatimin! Por nuk duhet ta lejojnë veten të përdoren, sidomos kur ajo ka të bëjë me njerëz publikë, me shkrimtarin, kur ai në një farë mënyre është deputeti shpirtëror i popullit apo tribuni i tij. Shkrimtarët-deputetë, atëherë i kanë shërbyer diktaturës.

Sipas jush, dëshmia e Kongolit ishte po aq e dëmshme sa edhe ata që e spiunuan atë, denoncuan e më tej ndëshkuan?

Mund të thoshte JO. Pse jo?! Mund të thoshte jo, e mbase nuk do të ishte shkrimtar aq i përkëdhelur apo s’do ishte shef, por ama nuk do ishte e thënë se do të shkonte ku shkoi ai, kolegu i tij, të cilin e përcolli me dëshminë e vet, shkrimtari!

Po faktin që e publikoi këtë të dhënë pas kaq vitesh, si e komentoni?

I duhej atij. E ndjeu së brendshmi ta thoshte tani, është puna e tij, e ka shpjeguar. Kur e lexoj më dhimbet! Më vjen keq!

Z. Zhiti, ju vetë keni pasur oferta për të qenë bashkëpunëtor i Sigurimit?

Po, disa. Dhe njëherë kur u arrestova në qeli, hetuesi më ulëriste duke më thënë: “I poshtër, maskara, ti nuk e meriton atë që kemi menduar për ty dhe kërkesën tonë”. Meqë e hapët këtë, kujtoj një provokator që e kam pasur në qeli. Është histori e gjatë për të thënë pse e di që ishte provokator, (sepse e kam shpjeguar në librin tim “Rrugët e ferrit”), i thosha shpesh një poezi të mrekullueshme të përkthyer nga Petro Marko për bashkëpunëtorët e sigurimit. Poezi e një poeti kuban Nicolas Guillen, “E gjora Dona Maria/ e mjera që s’di gjë/ biri i saj gjarpër pa zë/ paguhet nga policia/ dje si dhelpra me zile/ vinte rrotull shtëpisë sime/ i veshur me rroba civile/ e gjora Dona Maria/ e mjera që s’di gjë/ bir i saj gjarpër pa zë/ paguhet nga policia/. Më bënte shumë përshtypje kjo poezi, se elegjia është për nënën e mjera ajo. Dhe në një farë mënyre, më është kujtuar ajo dhe kam thënë i mjeri Petro Marko, sepse atë që nuk ja bëri dot e tmerrshmja lufta civile e Spanjës, atë që s’ia bënë burgjet e fashizmit, e komunizmit, e mbretërisë shpesh herë, si të thuash ja bëri familja! Gjëja më e rëndë për të ishte burgosja e të birit. Ai të paktën nuk pa ikjen e tij të parakohshme, dhe njëkohësisht nuk pa atë gjëmën që bënë gazetat duke nxjerrë emrin e bashkëshortes së tij, si agjente sigurimi.

Mendoni se Petro Marko e ka ditur për bashkëshorten e tij?

Besoj jo! Nuk ja aprovonte. Edhe ajo nuk ka pasur forcë ta kundërshtojë. Ka dashur që të nxjerrë të birin nga burgu, me çmimin e tmerrshëm, duke futur të tjerët.

E justifikoni veprimin e saj?

Veprimin e saj nuk e justifikoj! Kishte plot përgjigje të tjera, me humbje natyrisht, por them më vjen keq. Nëse ngelet hetimi apo kërkimi që të fillojë me Fatos Kongolin, pra ai për shkak të një dënimi, dhe të përfundojë me: “Jo nuk është ai shkaku, por është Safo Marko” dhe të mbyllet këtu... Të dy këta janë mjete, janë përdorur. Duhet pyetur kush i urdhëroi ata? Pse i urdhëroi? Urdhëruesit kush i urdhëroi? Dhe të mbajë përgjegjësi penale! Të gjithë nga pak.

Fakti që doli në këtë mënyrë emri i Safo Markes, për shkak të rrugës që ndoqi kjo histori, a nuk është e gabuar?

Po, e konsideroj të padrejtë! Madje ne e pëshpërisnim emrin e saj, e dinim me njëri-tjetrin, por kur merr vulën, kur bëhet e njohur publikisht, pra zyrtarizohet në një farë mënyre, unë do të thosha se nuk është radha e saj. Dhe kur prish hierarkinë e së keqes, radha duket sikur po e ndëshkon të keqen me një të keqe të madhe. Kjo është e padrejtë.

Ju duket e vonuar hapja e dosjeve? A do të hapen një ditë ato?

Dosjet duhen hapur. Edhe janë hapur. Por duhen hapur të atyre njerëzve që shquhen apo kërkojnë të shquhen. Është e nevojshme që publiku ta dijë me kë ka të bëjë. Kemi një rrjet të tmerrshëm të fuqishëm të spiunëve që sundojnë, që mbajnë pozita dhe që dëmtojnë!

Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse nuk hapen dosjet!?

Po në dobi të vendit, në dobi të kohës, edhe në dobi të tyre do të ishte mirë që të hapeshin pa dëmtuar moralin, por njëkohësisht duke shëndoshur moralin, pasi ka një rënie të tmerrshëm morali.

Ka moral sot në Shqipëri?

Po, natyrisht, vetë pyetja tregon se shqetësohemi për të. Diku ka rënë shumë, diku është vrarë, diku qëndron. Një komb nuk përbëhet nga shumica, përbëhet nga njëshi, nga dinjitari i tij. Unë jam një nga ata që besoj se Shqipëria ka moral!

Z. Zhiti, po rikthehem edhe njëherë tek oferta e bashkëpunimit. Për sa ju përket juve, mund të na tregoni konkretisht, ato kanë ekzistuar vetëm brenda burgut apo edhe kur keni dalë jashtë tij?

Po kanë ekzistuar, edhe ofertat, edhe shtrëngimet, edhe detyrime, edhe kërcënime, qoftë në kohën e burgut, qoftë mbas tij. Sidomos mbas burgut më kanë thirrur, më merrnin hoteleve kryetari i Degës, nënkryetari, operativi i Intelektualëve, (më çudisnin këto termat e tillë, që paskësh pasur operativ të intelektualëve) dhe vinin, madje më mbyllnin në dhoma hoteli me orë të tëra. Hiqnin xhaketën që t’u dukej arma, kërkonin e i binin rrotull, aq sa në një moment më thanë që ti do të shkosh prapë në burg, siç reagon sepse le që do ngelesh gjithë jetën punëtor... Dhe unë u thashë po, sipas stilit të tyre, po Partia e Punës është dhe gjëja më e madhe ishte se ata më thanë, ‘po, po, aty mbahu ti, me ato jeto, me budallallëqe të tilla’. Pra, as ata vetë partinë e tyre s’e donin. Apo e shpërdoronin. Apo e dinin që ajo është një maskë, një klik vrasësish, që vriste përditë njerëz.

Vetë humbja e lirisë është gjëja më e rëndë për një individ, por torturat e burgut sa të dhimbshme ishin...

Në burg ne nuk jetonim, thjesht rronim! Ishim qenie që merrnim frymë, shërbenim për të shtyrë vagonë, për të nxjerrë mineralin. Është një punë e madhe kolosale e papaguar. Me vlerën e asaj pune janë paguar spiunët, janë botuar botimet e shkrimtarëve, që sot janë bërë të lavdishëm, janë paguar udhëtimet e tyre, udhëtimet e bllokut. Unë e kam thënë që në Shqipëri ekzistonte një simetri, simetria midis dritës dhe errësirës. Çdo buzëqeshje e gjithkujt në atë kohë paguhej me lotët apo me errësirën e të tjerëve. Që Shqipëria të vendosë ndryshim shpirtëror moral ka nevojë që këto të dyja të ballafaqohen dhe të falin njëra-tjetrën.

Po pas burgut, çfarë ju rëndonte më shumë?

Pas burgut unë isha i dënuar me humbjen e së drejtës elektorale dhe me humbjen e së drejtës së profesionit. Isha mësues, kisha mbaruar për gjuhë-letërsi dhe të drejtën e botimit e kisha të humbur. Unë shkruaja fshehurazi edhe në burg, edhe kur dola prej tij shkruaja. E drejta elektorale më kishte humbur nga fronti demokratik. Unë isha një autor ndër të paktit të dënuar për poezi, dhe nuk më jepnin të drejtë të shkruaja nga Fronti, që mesa di unë, ky front ka pasur në përbërjen e vet edhe shkrimtarë.

Shkrimtarë që shkruajnë ende?

Po sigurisht. Mbas 90-ës post diktatoriale, u evidentuan edhe më shumë këta shkrimtarë. Pra nuk janë ndaluar shkrimtarë dhe duhet t’i jemi mirënjohës kësaj kohe. Jo vetëm që nuk ndaloi shkrimtarë, por solli edhe shkrimtarë të ndaluar, që nga Fishta që i kishin ndaluar varrin, erdhi ai, erdhi Konica, Ernest Koliqi që janë korifejtë e panteonit të letërsisë shqipe. Ndërkohë erdhën dhe emra të ndaluar si Kasëm Trebeshina, si Pjetër Arbnori, si romancieri i shkëlqyer Astrit Delvina, poetë të ndryshëm, pra një plejadë yjesh të zinj (po e quaj në këtë rast) që po i sillnin dritën e moralit dhe të së vërtetës letërsisë shqipe.

Në dokumentet e botuara, përmendet dhe njohja, miqësia juaj me Frederik Reshpjan...

Kam pasur miqësi, Frederik Rreshpja ishte një nga njerëzit që po të mos kishte diktaturë, po të mos kishte dhunë, ishte një nga njerëzit më të mrekullueshëm, me një fantazi të ç’thurur, tamam fantazi shkrimtari, një mitoman gjenial do të thosha, që po të mos kishte diktaturë, ai do të bënte vepra akoma më të shkëlqyera. Unë e njihja, kur isha student në qytetin e tij në Shkodër na afronte shumë, ishte i lirshëm, guxonte, dinte të tallej me dhunën e shtetit, por ama nuk dinte t’i rezistonte presionit, dhunës, nuk dinte të rezistonte dhe këtë pikë të dobët të tij e shfrytëzuan. Nuk u qëndronte dot gjërave mund të them..!

Ç’ndodhte me njerëzit kur nuk pranonin të ishin bashkëpunëtorë?

Nëse e kërkonin për bashkëpunëtor dhe nëse nuk pranonte, fillonin represionet ndaj tij. Kishte dhe presione të tilla që e merrnin me makinë dhe e linin 3 orë larg shtëpisë, në një vend që ai nuk e dinte. Kthehej në këmbë pas dy ditësh, i përbaltur. Apo nisej me shërbim në një qytet tjetër e arrestonin atje, i vinin batanijen mbi kokë, që të mos e shihnin kush ishte, dhe qelia e tij dyllosej, që edhe polici i qelisë të mos dinte kë kishte brenda. Vinte kryetari i degës i atij rrethi dhe i kërkonin bashkëpunim. Di që ka pasur njerëz plot që e kanë pranuar, por ama di edhe mjaft të tjerë që i kanë thënë ‘jo’ kësaj gjëje, si për shembull Jorgo Masho, i cili është një djalë nga jugu që i ka thënë ‘jo’. Siç më kanë thënë dhe emra të tjerë që i kanë thënë po bashkëpunimit. Kur nuk pranonin si në këtë rast, i mbanin në qeli dhe nuk i lironin më këta, sepse u doli një sekret dhe në një farë mënyre forcat e sigurimit dështuan me këtë njeri dhe i gjenin një faj dhe e dënonin.

Cilat kanë qenë torturat më të rënda?

Torturat ishin nga format më mesjetare, t’ia lidhësh këmbët me rripin e pushkës dhe t’i biesh pushkës për t’i enjtur këmbët, t’i krijosh plagë dhe t’ia lyesh me kripë që t’i djegin, t’i shkulësh thonjtë, t’i shkulësh dhëmbët, ta varësh në mënyrë të tillë që këmbët t’i cikin pak në tokë, por njëkohësisht të mos prehet dot, lënia pa ujë, lënia në uri, lënia në diell me orë të tëra, ose rënia e pikës së ujit në kafkë gjatë me net të tëra dhe e fundit fare, ajo më e turpshmja, më e pamoralshmja, përdhunimi i pjesëtarëve të familjes në prani të personit... e keqja është se vërtetë ka pasur ligje të rënda diktatoriale që shkelnin katërcipërisht të drejtat e njeriut, shkelej jeta e tij dhe vdekja e tij, por edhe në këto ligje kaq të poshtra tejkalohej. Forcat e sigurimit, armata e operativëve, e oficerëve, e spiunëve, e kanë tejkaluar dhunën. Shpeshherë ambiciet e tyre, apo epshet e tyre, i kanë realizuar duke zbatuar këto ligje. Dhe diktatura i ka përkrahur atëherë i ka mbështetur, i ka dekoruar, ndërsa sot nuk kanë pësuar asnjë gjë.

18 Komente

Dhe kur prish hierarkinë e së keqes, radha duket sikur po e ndëshkon të keqen me një të keqe të madhe

Jemi vertet me fat qe kemi sot, mes nesh, nje person si Zhiti. Ajo ça ka ndodhur ne Shqiperi eshte mizore, kete e dime. Por eshte pak me shume mizore kur ve re se si njerez te artit, poet e intelektual, kane rene pre e jane joshur po aq sa nenpunes apo fshatare.

E megjithate, Zhiti i shkon deri ne fund kesaj meseleje. Nuk ka as hakmarrje as urrejtje ne fjalet e tij. I afte te kuptoje edhe xhelatin. Nese ndonjehere do hapim dosjet, them se Zhiti duhet vene mbikqyres i punes.

Kjo puna e hapjes se dosjeve ne Shqiperi nuk funksionon. Jemi ende larg ballafaqimit serioz. Mjafton te lexosh gazetat qe zhurmojne dite per dite me cikerrima, "Jo ai tha ashtu -jo ky tha keshtu" per te thene se eshte e kote ceshtja e dosjeve. Niveli i Medias eshte aq banal e kontraproduktiv sa do te na bente corap edhe per nja 10 vjet rresht per mustaqet e celos. Me mire ti leme mbyllur se vetem stress Mediatik shkaktohet. Shoqeria ka hallet e perditeshme qe e proekupojne me teper ...boll na mjafton tymnaja e pozit & opozites por edhe dosjet kemi ne mangut.

kev

Po dhe te hapen dosjet ,c'fare do zbulojme ,kur ato kryesoret jane zhdukur me kohe ..s'u ka ngele nam e nishan .Kane ngela vetem ca budalliqe te tipit :gjembi,gjethi ..etj .Kete pozita e di shume mire dhe prandaj nuk i hap ,se i perdor si mjet  per te mbajt me uje te ngrohte , ish te  persekutuarit.Eshte thjesht  demagogji . Kjo po ,qe me duket abuzuese ,poshteruese dhe tallese .

 

Nje veper madhore qe te ndihmon shume te kuptosh sesi funksiononin mekanizmat e persekutimit ne shtetet diktatoriale eshte "Arqipelagu Gulag" i Solzhenicinit.

Aty autori shpjegon, nder te tjera, sesi edhe organet e "sigurimit" sovjektik punonin "me norme", njelloj si, fjala vjen bujqit, apo punetoret e fabrikave. Dmth, per cdo x mije qytetare, "doktrina" e sigurimit thonte se duhej te kishte y armiq; dhe ishte detyre e organeve hetuese ti zbulonin keta armiq, te cilet, si numer, duhet te perkonin me statistikat e "doktrines". 

Tani, sado i fuqishem te ishte sigurimi prape ishte larg survejimit total dhe ideja se x cdo qytetar kishte nje dosje, - sic ka pohuar edhe nje funksionar i ish-sigurimit tone keto ditet e fundit, - ishte legjende.

Ne kete kontekst, sigurimsat, per te arritur normen, i binin shkurt dhe hetonin e me pas kapnin, - pavaresisht nese kishin kryer krime apo ajo, - persona qe i perkisnin nje kontingjenti te cilesuar automatikisht "te dyshimte", si p.sh. ish-te denuar si "armiq te pushtetit popullor", familjare, miq, te aferm te ketyre, e keshtu me rradhe. 

Keta fatzinj denoheshin kryesisht me prova te rreme, te fabrikuara nga persekutoret e tyre.

Ky mekanizem e ka goditur edhe Zhitin, qe vinte nga nje kontekst "i dyshimte"...

  

Peneli, një ordiner nga Kavaja

ca me bo, ja qe kjo eshte shqiperia, ka ordinere kavajs sa te dush.

Ne note me serioze:

Një komb nuk përbëhet nga shumica, përbëhet nga njëshi, nga dinjitari i tij. Unë jam një nga ata që besoj se Shqipëria ka moral!

eshte mire qe letersia shqipe ka edhe te tille substance.

respekt.

Kane ngela vetem ca budalliqe te tipit :gjembi,... Me gjithmend e ke kete info !? smiley

Keto komentet me "se diktatura zoterie " jane bere boze .Edhe konkluzione si keto ... Në burg ne nuk jetonim, thjesht rronim! Ishim qenie që merrnim frymë, shërbenim për të shtyrë vagonë, për të nxjerrë mineralin.... per mu nuk kane asnje vlere sepse me sa dime ne te gjithe BOTEN ne burg shkon per te kryer DENIMIN e dhene nga Gjykatat nuk shkon me pushime si turist . 

Ne tersi me pelq kjo intervista e Zhitit sepse kam jetuar ne kohen e tij kur e propogandonte shume 'Zeri i Rinise " dhe e botonte "Drita " si poet i talentuar . kadare e ka vleresuar ! Cfare ndodhi ? Kete nuk po e kexojme asnjehere pervecse konkluzione politike me "se diktatura zotrie " A ka vete ai ose  ( " Mapo qe ka zbuluar " smiley ) ndonje fakt te VERTETE perse ai i "zhgenjeu ata te sigurimit " qe perben dhe thelbin e "bluarjes " se personalitetit te ketyre denoncuesve , ne ate qe figuristet letrare gjejne per ta krahasuar me perandorine e se keqes .

Cfare bindjesh jo Letrare , pavaresisht ne se te cfaqura letrarisht per kohen ai ka vjersheruar ? Dhe pikerisht mendoj se kjo e ben mendimin te perpunoje te dhenat per te mbritur ne perfundime jashte ... qurravitjeve e lengezimit te gjendrave , pikerisht kjo e ben mendimin te jete i afte te zbertheje INDIVIDIN Real , nga Politikat e KOHES e format Politike te Shteteve ne te cilat ngjizen ! Ndryshe sot do te themi ( pa e denuar smiley  qe bari Falliu me librin Saliu me Kasndra eshte korifeu dhe e vetmja "pene e arte " i Letersise shqipe !

Zhiti si nje nga individet qe shpesh lexohet me kenaqesi per rrjedhjen e Lire te mendimit , pa jargavitje , qurravitje e hakmarrje ,...( nen shembullin e me te Lartit  dhe me te  Qartit  VRIONI  ( NP) ...per futjen e procesit ne LOGJIKE jashte ULERIMAVE dhe vndeve te Punes se LEHESVE ne TUFE , them se mundet te na nrdicoje .

Keta qe kane "zbulu mer Jahu " dosjen a ka mundesi ndonjehere te MENDOJNE kur shkruajne per te mos prure se kane "zbuluar " por se nepermjet Intervistave dhe fakteve dine dhe kane aq kulture sa te ngrihen mbi rangun e thashethemexhijve dhe ham -humsave !

Zhiti i Mirepritur !

Shiheni se ne ç'gjendje turbullie jemi ne Shqiperi nga moshapja e dosjeve - nje shembull me emra per te kuptuar pak, shume pak, nga rremuja e pamate qe shtohet perdite:

Zhiti fisnik intervistohet nga gazetari M. Nano ne MAPO; i njejti gazetar ne te njejten reviste, ne te njejten rubrike boton interviste me Diana Culin, qe ka qene "ekspertja" e poezive te Zhitit, ne dosjen e pahapur te Sigurimit.

 

...nga intervista si keto gjithmone me jane dukur inteerviste dhenesit si njerez me zemer, me shpirt jo hakmarres etj etjj...e ne fund si lepra, nuk thone asnje emer e a asgje konkretisht....

......me shume me tingellon sikur ja fusin kot ose kane frike....

 Kjo duhej (per mua) te ishte nje teme me vete, nese adminet e shohin te nevojshme, mund ta vendosin me vete.....

Duhet të qortojmë të tjerët pse s’janë heronj?
Mustafa Nano 

Kur dëgjoj histori si kjo e Safo Markos, gjëja më e parë që më vjen në mendje është të bëj një provë imagjinare me veten. Dhe aty për aty ngre pyetjen, se si do sillesha unë në rrethana të tilla. Kam një përgjigje për këtë pyetje? Jo, nuk kam një përgjigje. Nuk “ma mban” të kem. Nuk e kam idenë se si do sillesha. Sapo më bëhet të besoj se nuk do të dorëzohesha përballë logjikës së diktaturës, ndjehem i trysur prej idesë se nuk do të ishte çudi të sillesha si një njeri i vockël, meskin, shpirtdobët, ligavec. Jam i prirur të mendoj se shumëkush e sheh po njësoj veten përballë një prove të tillë imagjinare. Kam përshtypjen se parimet e kredot jemi të gatshëm t’i mbrojmë deri në një farë pike, por jo në çdo rrethanë. Nuk e dimë mirë (e s’kemi si ta dimë; e ndoshta na vjen inat që s’kemi si ta dim&eumlsmiley, se cila është kjo pikë, përtej së cilës ne mund të hiqnim dorë nga jeta me nder, e se çfarë arsyesh janë ato, për të cilat do ta gjenim të udhës të merakoseshim thjesht e vetëm për bythën tonë, apo më keq akoma, do ta gjenim të udhës të lëndonim e shkatërronim jetë të tjera njerëzish. Për ca e ca një arsye mund të jetë mundimi fizik (torturat nuk bëjnë pjesë tek gjërat simpatike që mund të na ndodhin; e të trembesh prej tyre është një nga gjërat më humane të kësaj bote), për ca e ca të tjerë siguria dhe mirëqenia (jo materiale) e të afërmve të vet, sidozot fëmijëve, e kështu me radhë.

Unë kam frikë prej vetes, dhe këtë nuk e them për të bërë përshtypje me sensin tim autokritik (kam kohë që mendoj se nuk duhet tepruar me shqyrtimin autokritik, pasi, kur ky i fundit është i shpërpjestimuar, ka rrezik të na sillet si një shock i fortë psiko-mental); e them, ngaqë është tamam kështu, d.m.th nuk i zë besë vetes në rrethana të pazakonta sa kohë që nuk e di se ç’do të thotë praktikisht ky fakt. Jeta nuk më ka vendosur asnjëherë në rrethana kësodore, dhe uroj që t’mos më vendosë kurrë (vini re: po flas për rrethana të pazakonta, e jo për rrethana të tjera, në të cilat gjallojnë njerëz që nuk dinë se ç’është jeta me nder, apo njerëz, jeta e të cilëve nuk ka pikë kuptimi pa bërë shërbime në favor të pushtetit, apo njerëz që ligësinë e kanë stil jetese, etj.). Sipas meje, e kanë kot ata që do t’i zinin besë vetes në rrethana të pazakonta të paprovuara, apo ata që do të rrihnin gjoksin për bëma që do të mund t’i bënin në rrethana të tilla.

Po kthehem në krye të shkrimit, te Safo Marko. Ajo, merret vesh, ka qenë vendosur në rrethana të tilla. Dhe nuk ka mundur ta kalojë provën. Mirëpo, më duket poshtërsi tentativa për ta kryqëzuar faqe botës (ka dhe një poshtërsi tjetër në këtë mes, më të madhe: me ç’të drejtë vallë e kanë nxjerrë në shesh këtë histori? Pse histori të tjera të ngjashme, madje më të rënda, nuk i nxjerrin?). Ajo thjesht është dorëzuar atje ku (dhe ashtu si) do të dorëzohej shumëkush. Është shumë e vërtetë ajo që thotë Visar Zhiti në intervistën e tij të dhënë për të përditshmen “Mapo”, se “[ajo] ka dashur të nxjerrë djalin nga burgu duke futur të tjerë brenda, dhe ky është një çmim i tmerrshëm”, por është po Visar Zhiti  që rreket ta marrë në mbrojtje në një farë mënyre (dhe është një ndër pak njerëz që e ka bërë kët&eumlsmiley. Pse? Ndoshta është në një mendje me mua, se njeriu edhe mund të dorëzohet në rrethana të pazakonta. Ai vetë nuk e ka bërë këtë (në këtë kuptim, ai është heroi im), por pavarësisht nga ky fakt, ndoshta pikërisht për këtë fakt, e mirëkupton (aq sa e mirëkupton) Safo Markon. Ai e di se ç’do të thotë “t’ia lidhësh këmbët [tjetrit] me rripin e pushkës dhe t’i biesh pushkës për t’i enjtur këmbët, t’i krijosh plagë dhe t’ia lyesh me kripë që t’i djegin, t’i shkulësh thonjtë, t’i shkulësh dhëmbët, ta varësh në mënyrë të tillë që këmbët t’i cikin pak në tokë, por njëkohësisht të mos prehet dot, lënia pa ujë, lënia në uri, lënia në diell me orë të tëra, ose rënia e pikës së ujit në kafkë gjatë me net të tëra dhe e fundit fare, ajo më e turpshmja, më e pamoralshmja, përdhunimi i pjesëtarëve të familjes në prani të personit”, e bash për këtë arsye provon pakëz empathi për Safo Markon.

Ndërsa me Fatos Kongolin mban një qëndrim tjetër, pasi ky i fundit “mund të thoshte JO. Mund të thoshte jo, e mbase nuk do të ishte shkrimtar aq i përkëdhelur apo s’do ishte shef, por amá nuk do ishte e thënë se do të shkonte ku shkoi ai, kolegu i tij, të cilin e përcolli me dëshminë e vet, shkrimtari”. Ka të drejtë Zhiti? Sipas meje, po. Kjo që ka bërë Kongoli nuk ka justifikim. E prandaj Kongoli rrëfehet (Apo jo? Unë besoj se po); e prandaj gjesti i tij duhet përshëndetur. Por të kuptohemi, pa e heroizuar si gjest. Ka ndonjë përpjekje për ta shitur kështu. Nuk ka asgjë heroike në rrëfimin e Kongolit. Por është një gjest që të tjerët s’e kanë bërë. E do duhej ta bënin. Ndoshta më të plotë e më të sinqertë se sa Kongoli.

Por kam përshtypjen se është e padrejtë të presësh diçka më shumë në rrëfimin e Fatos Kongolit. Kush e ka lexuar librin e tij “pothuajse roman” nuk ka mundur t’mos kapë një sinqeritet, që shkon deri në një si “vetpërçmim” të autorit. Kongoli duket se arrin në nivelet e frikshme të shqyrtimit autokritik, në ato nivele, të cilat pak më sipër unë i lidhja me çmontimin psikomental të robit. E mbani mend se si e përshkruan veten, marrëdhëniet me nomenklaturën, marrëdhëniet me të tjerët, patologjinë e drojës, marrëdhënien e tij me babain, autoritetin që ky i fundit kish mbi Kongolin, etj., etj? Teksa kam lexuar atë përshkrim që Kongoli i ka bërë vetvetes, unë do të çuditesha sikur ai të dilte “palagur” nga regjimi.

Dhe në këtë pikë duhet parë e vlerësuar Kongoli. Rrallë më ka qëlluar të njoh njerëz kaq të sinqertë (gjë që s’do të thotë se ai nuk mund të ishte më i sinqert&eumlsmiley. Në këtë kuadër, rrëfimi që ai bën për dëshminë e tij në gjyq ka më pak rëndësi se sa rrëfimi i pamëshirshëm që ai bën mbi veten. Unë nuk ia përligj dëshminë që ka bërë, me fjalë të tjera e mirëkuptoj Zhitin që nuk e mirëkupton Kongolin (s’ka pasur asnjë rrethanë të pazakontë, që mund ta bënte disi të kuptueshëm këtë dëshmi), por mendoj se dy fjalë të mira për gjestin e rrëfimit ai i meriton. Përsëris, se ka të tjerë, plot të tjerë, që këtë gjest nuk e kanë bërë; e as që u shkon në mendje ta bëjnë.

 smiley

Inoti i gurbetlise eshte epik!

 

...ate qe ka spiunuar Kongoli une e kam njohur (e kam pasur perballe pallatit shtepine e tij) e djemte e tij i kam njohur personalisht nga afer....familje e mrekullueshme dhe djem te mrekullueshem si Beni edhe Tori....e per kete besoj Kongoli e ndjeu dhe u rrefye konkretisht ...

....por si ky Visari e shoket e tij qe skane bere asnje mekat, pse nuk tregojne emrat e atyre qe kane bere mekat mbi ta??!!!!...kjo me duket ose budallallik ose frike....

....hero???  ...perkundrazi (me respekt per arsyen e denimit dhe kohen e harxhuar nga denimi i pa arsyeshem)...frikacak dhe me qellim ata po fshehin njerez -  sic thote Muci - qe duhet apo sduhet ti qortojme , pse sjane heronj...

Dosjet edhe tregojne edhe nuk tregojne gjera te reja. Se ne Shqiperi, nje b..h vend, dihet kush ishte spiuni i lagjes, spiuni i ndermarrjes, etj.

 E kam shprehur edhe ne komente te meparshme, se si ter vemendja perqendrohet mbi keta spiunet,  dhe jo mbi ata qe ushtronin dhune, qe torturonin, qe shkelnin ligjin, qe transformonin njeriun. E çuditeshme. 

Ketu jam dakort me ty! Jo vetem ata po edhe te tjeret qe dhane urdhrat. Arjanit Celeve te Shqiperise s'u hyri gjemb ne kembe. Famila e Josif Pashkos (dhe Elenit) u be disidente e oreve te para, Kloset, etj. etj.

M'u duk shume dinjitoze dhe m'u be shume qejfi per kete.

Ndersa atyre qe duan te komentojne kete temen e dosjeve te lexojne kete shkrim

 

Hans-Joachim Lanksch: Safo Marko? Kush është pa faj, le të hedhë gurin e parë ndaj saj

 

» Dërguar më: 26/06/2011 - 12:11

 

 

 

Fatmira Nikolli

Si e sheh një gjerman shqipfolës e përkthyes letërsinë shqiptare dhe debatet mbi të? Një ndër njerëzit më të afërt të Camajt në mërgim rrëfen këndvështrimet e veta e ato të shkrimtarit shkodran për socrealizmin, Kadarenë dhe “mediokritetet” që shkruheshin këtu para viteve ’90...
Hans-Jachim Lanksch i ndjek rregullisht zhvillimet në Shqipëri. Ato mbi letërsinë, edhe më me shumë ëndje. Duket se ky është një zakon i hershëm që ia ka lënë profesori i tij, Martin Camaj. Prej Camajt, ai ka mësuar shumë për Shqipërinë, e mbi të gjitha ka mësuar shqipen, që e flet sot në standard, ama shpesh edhe në gegnisht. Në vazhdën e intervistave e mendimeve që së fundmi Gazeta ka marrë mbi letërsinë para viteve ‘90, i kërkuam një mendim edhe Lanksch-it, duke pasur parasysh se ai nuk është i përfshirë drejtpërdrejt në debat, sikundër është gjerman dhe interesat personale janë zero.
Kësisoj, ai tregon disa të vërteta që mbase s’i dinim, por thotë edhe ato që ne mbasi nuk mund t’i themi. E jo vetëm kaq, ai ofron edhe disa shkrime të viteve 1960, që hedhin dritë mbi mendimet e Camajt. Ndërsa vlerëson debatet që herë pas here zhvillohen në vendin tonë, ai thotë se “duhet me kenë i civilizuem, fjala e hapun nuk duhet të difamohet si hedhje balte a ‘sulm”. Ndërkaq, ai hedh poshtë disa pohime që Gëzim Hajdari ka bërë mbi Martin Camajn dhe rrëfen mendimet e këtij të fundit mbi letërsinë e realizmit socialist, si edhe letërkëmbimet me Arshi Pipën, ku flitej për Kadarenë.
Në Shqipëri, shkrimtarët shpesh nuk flasin hapur për kohën e diktaturës komuniste, periudhën e Realizmit Socialist dhe as mbi atë çfarë ndodhte në Lidhjen e Shkrimtarëve. A mendoni se shpesh është më mirë që të ketë debate të kësaj natyre?
Vjet, në vjeshtë në Tiranë asht mbajtë nji konferencë shkencore për rivlerësimin e letërsisë së Realizmit Socialist. Simbas fjalëve të nji miku tim, në këtë konferencë u dha “nga nalt” direktiva: “të mos sulmohet Kadareja”.
Po vjet, kur vdiq poeti Jamarbër Marko, ia nisa nji gazete tiranase esenë e bukur të Elvira Donesit për Jamarbër Markon. Redaksia e gazetës refuzoi botimin e esesë me arsyetimin se “autorja ka pasur një konflikt me kryeministrin”.
Në çdo shoqni ka nevojë për debate dmth. debate të hapuna, për dialog dhe komunikim me njeni-tjetrin. Ama mendoj se patjetër ka edhe ma shumë nevojë për debate të hapuna dhe dialog në nji shoqni në të cilën ka defekte aq groteske sa ato që i përmenda pak ma nalt, ku mbytet fjala e lirë dhe nuk botohet në shenjë lamtumire për nji poet xhevahir fjala e nji autore që guxoi ta kritikojë për nji “batutë” të tij primitive kryeministrin, dmth. ku nuk lejohet fjala kritike ndaj nji autoriteti.
Debate për temën e rolit të shkrimtarëve në diktaturën komuniste janë nji nevojë e higjienës së shoqnisë. Fakti që nuk flitej dhe nuk flitet haptas për këte temë, fakti që ka dyshime, hamendje dhe akuzime që mbuloheshin me rrogoz e që u përgjigjej atyne vetëm me “indinjatë”, me vetëjustifikime, pretekste etj, krijoi nji plagë të thellë, të hapun dhe me plot qelb. Plaga me qelb duhet pastrue dhe kurue. Nëse nuk shërohet, plaga do ta helmojë gjithë organizmin. Ajo nuk pastrohet me heshtje, me mbytjen e fjalës së lirë dhe kritike, me ngritjen e tabuve dhe nuk shërohet fare me “vënien e pikës” a ndalimin e debatit kinse të shterpë. Puna asht vetëm se si bahet debati. Debati duhet me kenë i civilizuem, fjala e hapun nuk duhet të difamohet si hedhje balte a “sulm”.
Gëzim Hajdari në librin e tij të fundit “Gjëmë”, i ndan në dy grupe shkrimtarët, të dënuar a persekutuar dhe oborrtarë. Si e shihni ju një ndarje të tillë?
Ndamjen e tillë e shoh si tepër skematike dhe simplifikuese. Optika bardh e zi nuk e pasqyron mjaftueshëm realitetin e pozitës së shkrimtarit nën diktaturën. Përfshimja a mospërfshimja e shkrimtarit, artistit etj. në sistemin diktatorial paraqet nji gamë të gjanë që asht e udhës me e shikue në mënyrë të diferencueme. Në këtë gamë figurojnë, fjala vjen, “kokat e mëdhaja”, shkrimtarët e privilegjuem që kishin funksione të nalta në aparatin shtetnor e partiak apo në Lidhjen e Shkrimtarëve e Artistëve të Shqipërisë e cila nuk ishte thjesht nji burmë”, siç tha Bardhyl Londo në këtë debat, por instanca e diktaturës që vendoste se ç’asht letërsi dhe çfarë s’asht letërsi – mbi baza politiko-ideologjike. Në gamën në fjalë, vërtet, figurojnë oportunista sa të duesh. Figurojnë edhe autorë që kanë ba nji “mëkat rinor” si, fjala vjen, Kasëm Trebeshina që kishte shpresa të mëdha te socializmi, ama kuptoi se ku çonte rruga e PPSH-së dhe u ba disident, disident i vërtetë. Do ishte marrëzi me e quejtë zotin Kasëm “shkrimtar oborri”. Nga ana tjetër nuk mund të quhet “disident” nji autor që ka shkrue nji vepër që mund të quhet disidente dhe nji tufë veprash të tjera konformiste.
Sipas jush, si mund të ndahen shkrimtarët që lëvruan letërsi në vitet para ’90-ës?
Nën diktaturën e PPSH-së kishte autorë që shkruenin, fjala vjen, poezi të mirëfilltë, poezi të mirë e të bukur dhe që ndoshta, nganjiherë, kur u kërkohej “poezi socialiste” shkruenin ndonji vjershë të mjerë “socialiste”. A mund t’i quejmë shkrimtarë oborrtarë? Kishte nga ata që nuk shkruenin fare, si për shembull Lasgushi, i cili simbas porosisë së komunistëve atyne u dha “mutin” që ia kishin kërkue. Do ishte marrëzi me e quejtë Lasgushin “poet oborrtar”. Kishte autorë që shkruenin thjesht poezi a prozë me nji shkallë të madhe letrariciteti pa e ngritë zanin kundër diktaturës, si Frederik Rreshpja. Do ishte idiotësi me e quejtë ate “poet oborrtar”. Përndryshe, Frederiku u ba viktimë e diktaturës për nji fjalë goje kundër nji autori, vepra e të cilit ishte lekturë e detyrueshme në shkollë. Kishte autorë që shkruenin pa i botue veprat si Mihal Hanxhari. Ai dhe autorë të tjerë klandestinë nuk e çonin zanin kundër diktaturës. Nuk mund assesi t’i quejmë ata “oborrtarë”. Siç shihet, ndamja bardh e zi nuk qëndron.
Në librin e mikut tim Gëzim Hajdari ka dhe nji tendencë me të cilën nuk mund të akordohem – tendenca që vetëm të përndjekurit e të dënuemit janë thesari i vërtetë i letrave shqipe ku të gjithë të tjerët janë bajga. Vetëm fati tragjik nuk e ban shkrimtarin të madh. As burgu dhe as litari nuk e ban poetin ma të madh se sa asht. Fakti që nji shkrimtar për çfarëdoqoftë arsye nuk u ngjitet barrikadave kundër sistemit politik, simbas meje, nuk do me thanë se ky qenka shkrimtar oborrtar, servil etj.
Ndërkaq, meqenëse ju e shihni nga një tjetër këndvështrim letërsinë shqiptare, nga ai i të huajit, ç’mendim keni për marrëdhënien e shkrimtarit me politikën?
Duhet shikue në mënyrë të diferencueme tema e marrëdhanies së shkrimtarit me politikën. Në debatin që e shqyrtojmë, Bardhyl Londo apeloi mos me e përsëritë gabimin e sistemit totalitar që i dënoi pendat e Fishtës dhe Koliqit për shkak të qëndrimit dhe veprimit të tyne politik në sistemin fashist. Londoja madje e përmend poetin amerikan Ezra Pound (Paund) i cili ka kenë fashist i regjun. Këtu duhet të kemi kujdes. Pound ka kenë fashist i pakorrigjueshëm, antisemit i tmerrshëm dhe njikohësisht nji nga poetët ma të mëdhenj të shekullit të kaluem. Letërsia e tij nuk ishte fashiste, por “vetëm” poezi e madhe; fashizmin ky poet i madh e propagonte vetëm me gojë, me anë të fjalimeve nëpërmjet Radiosë së Romës. Në veprat e tij të mëdha “Cantos” nuk gjen ideologji fashiste. Në këtë mes, duhet me cekë dhe faktin që regjisori komunist Pasolini, xhiroi nji dokumentar për poetin Pound që ishte ithtar i fashizmit.
Fishta dhe Koliqi, vërtet, merrnin pjesë në shtetin fashist të Mussolinit – ama veprat e tyne letrare nuk ishin fashiste. Në rastin e tyne dhe raste të ngjashme, në të vërtetë mund dhe duhet të ndahet politika nga vepra letrare. Mirëpo, nuk qëndron argumenti i nostalgjikëve të kohës së Realizmit Socialist të cilët synojnë me mbrojtë autorët e Realizmit Socialist në bazë të padrejtësisë që i asht ba veprës LETRARE të autorëve si Fishta, Koliqi dhe Pound mbi baza POLITIKE që s’kanë me ba gja me letërsinë e tyne, ku nostalgjikët kërkojnë ndamjen e veprës letrare të autorëve të Realizmit Socialist prej politikës. Argumenti i nostalgjikëve nuk qëndron sepse ata nuk i diferencojnë kategoritë. Ata që Hajdari dhe të tjerët, ashtu dhe unë, i quejmë poetë oborrtarë nuk janë shkrimtarët që bashkëvepronin në nji mënyrë a tjetër në sistemin diktatorial, e që, nga ana tjetër, shkruenin vepra të mirëfillta letrare, “l’art pour l’art”, vepra larpurlariste të pa infektueme nga politika, por asht fjala për ata që jo vetëm njiherë por vazhdueshëm përhapnin ideologjinë e tmerrshme të PPSH-së në veprat e tyne letrare. Në rastin e tyne nuk mund të ndahet jeta në politikë nga vepra letrare mbasi vepra e tyne letrare asht e politizueme dhe e ideologjizueme, politike dhe ideologjike.
Kuptohet që nuk ban me kritikue ndonji vepër letrare për shkak të bindjes politike të autorit të tij. Nuk kam të drejtën me kritikue veprën letrare p.sh. të Isuf Luzajt për shkak se nuk më pëlqen bindja e tij politike e Ballit Kombëtar, me sa poezia e tij nuk e përhap ideologjinë balliste. Nuk mund të kritikoj nji autor i cili asht i bindun për komunizmin, nji ideologji që e dispëlqej poashtu si dhe ballizmin. Ama mund të kritikoj veprën e nji autori që angazhohej në letërsi për socializmin-komunizmin dhe që, kur e pa se çfarë krimesh baheshin përditë n’ emnin e komunizmit, nuk u distancue prej atij por vazhdonte me përhapë ideologjinë e sistemit kriminel. Vepra e tij letrare nuk asht letërsi por propagandë.
Bardhyl Londo kërkon që të merremi vetëm me veprën letrare të autorëve që shkruenin në periudhën socrealiste. Sa u përket pendave socrealiste, mendoj se z. Londo e ka më kot. Veprat që përhapnin ideologjinë e PPSH-së nuk mund të shpëtohen nëse në to hetojmë “vlera estetike”, ndonji figuracion i arritun etj. Romanet për brigadierët, traktoristat, poemat që e himnizonin Partinë etj. mbeten propagandë e shtetit komunist dhe zbukurim hipokrit i mjerimit të Realitetit Socialist. Në këte mes, ndoshta, asht me vend me citue nji mendim të shkrimtarit Martin Camaj, i cili mendime dhe meditime të njimijëfishta i përmblodhi me nji ideal “të thjeshtë” që mundohej tanë jetën me e arritë: harmoninë mes formës dhe përmbajtjes, ku mund të shtonim nji ideal tjetër të tij: harmoninë mes jetës dhe letërsisë.
Po për krijimet letrare në socrealizëm?
Sa u përket krijimeve letrare në kohën e socrealit, kemi me ba me faje të llojllojshme, të mëdha e të vogla. Fajet nuk shuhen me anë të debateve, ama debati i hapun asht hapi i parë. Si të sillemi ma tej? Nuk pin ujë vazhdimi i pa fund i debatit: nga nji anë konstatimet, qortimet, kritikat, akuzat dhe n’anën tjetër vetëjustifikimet, mohimet, pretekstet. Kjo rrugë nuk mbaron kurrë dhe asgjakund. Mendoj se rruga për të “përtypë” këtë të kaluemen e vështirë dhe kobzezë asht falja. Falja e drejtë. Falja e drejtë do me thanë që për të duhen dy palë: njena, kuptohet, që fal dhe tjetra që pranon fajin, që rrëfehet e thotë: “Kam ba gabime. Më vjen keq. Bahem pishman. Kërkoj falje. Falma fajin.” Kjo asht, simbas meje, e vetmja rrugë që mundet me u dhanë fund hamendjeve, dyshimeve, mosbesimeve, sulmeve, vetëjustifikimeve, acarimeve, rrenave, heshtjeve, konflikteve irracionale etj. Falja asht nji detyrë kyçe e fesë së krishterë, por mund të praktikohet nga çdokush pavarësisht fesë. Ta themi edhe njiherë: falja u jep fund konflikteve, por e kushtëzon ma parë rrëfimin dhe pendimin, kërkimin e faljes. Falja poashtu nuk do me thanë zbulimin me harresë. Tmerret e diktaturës, shtrembnimet e totalitarizmit duhen tregue.
Si e shihni ju rastin Kongoli dhe publikimin e emrit të agjentes?
Fatos Kongoli asht kritikue se pse e paska ba aq vonë rrëfimin e tij. Kjo më duket absurde. Zotnia Kongoli e ka ba vonë rrëfimin - ama e ka ba!!! Me sa jam në dijeni, ai asht i pari dhe i vetmi shkrimtar dhe intelektual në Shqipni që ka ndërmarrë nji hap të tillë! Me siguri në Shqipni ka nji mori shkrimtarësh, artistësh dhe intelektualësh të tjerë ndërgjegjja e të cilëve randohet nga faje të tilla a të ngjashme, madje edhe nga faje shumë ma të mëdha - askush prej tyne nuk kishte kurajon me dalë publikisht me pranimin e fajit. Në të kundërtën, dilnin me vetëjustifikime, rrena, pretekste. Fatos Kongoli jo vetëm se e pranoi fajin, por e shprehi dhe pendimin dhe kërkoi falje. I hjek kapelën zotnisë Kongoli.
Më duket se janë plot vetëkënaqësi dhe arrogancë ata që e qortojnë vonesën e rrëfimit të z. Kongoli.
Libri im i preferuem, Bibla, rekomandon mos me gjykue tjetrin që të mos gjykohemi vetë.
Kush nga ne mund të shikojë në brendësinë e F. Kongoli? Kush e din se çfarë ka pësue ai në brendësinë e vet për këte faj, çfarë betejash të mbrendshme ka luftue? Madje mendoj se asht ma e vështirë me rrëfye nji faj mbas shumë vitesh gjatë të cilave ke jetue me te, se sa me e rrëfye spontanisht.
Më tronditi shumë informata se kush ishte "agjentja Sh" e cila e denoncoi kolegun e Kongolit dhe e ka fajin për gjykimin e këtij kolegu. Prapë ballafaqohemi me nji "rast", me rastin Safo Marko. Rasti i saj tregon edhe nji herë se sa gabim asht optika skematike bardh e zi ku krijuesit shqiptarë ndahen në viktima dhe fajtorë. Rasti Safo Marko tregon që çmendina e madhe, Shqipnia nën diktaturën staliniste, ishte aq e çmendun sa që nji person mund të ishte në të njejtën kohë edhe viktimë edhe fajtor. E shoqja dhe nana e shkrimtarëve të persekutuem ishte njikohësisht dhe agjente aktive e Sigurimit. Tmerr! Ma merr mendja se nuk do të mungojnë fajësime për Safo Markon. Prapë due me e kujtue librin tim të preferuem i cili thotë se kush asht pa faj, le ta ngrejë e ta hedhë gurin e parë për ta gurëzue mëkataren.

Ju keni qenë një ndër njerëzit më të afërt të Martin Camajt në Gjermani. A jeni dakord me mënyrën se si Hajdari e ka ‘parë’ atë në veprën e tij?
Me gjithë se duket që Gëzim Hajdari nuk e njeh mirë veprën e Camajt (mbasi cek kryesisht tri veprat fillestare të Camajt), ai thotë për veprën camajane: “Camaj është ndër poetët më të rëndësishëm bashkëkohorë.” Këtu përputhem me Gëzimin. Mirëpo, në paraqitjen e figurës së Martin Camajt ka gabime jo të vogla, ku Camaj quhet “përkthyesi i njohur i poezisë shqipe në gjermanisht”. Martin Camaj ka kenë poet, tregimtar, romansier, gjuhëtar – ama jo përkthyes i poezisë shqipe në gjermanisht. Punë fantazie të lirë asht e dhana që Martin Camaj gjoja u lirue nga burgu pas disa vitesh – ku dihet që Camaj kurrë nuk ka kenë burgaxhi i regjimit, ama Hajdari na e tregon madje dhe ditën e arrestimit të Martin Camajt: më 9 shtator 1946!!! Gjithashtu nuk asht e vërtetë që Camaj në revistën “Shêjzat” e “denonconte pareshtur politikën e satrapit Enver Hoxha dhe genocidin e ushtruar kundër poetëve e shkrimtarëve në Shqipëri.” Camaj nuk asht marrë kurrë me shkrime politike, nuk ka shkrue kurrë për politikën e Enver Hoxhës. Nuk ban me thurë legjenda as për Martin Camajn dhe as për tjetërkend.
Çfarë thoshte Camaj për letërsinë shqiptare të kohës?
Këndej nuk dihej gja për Kasëm Trebeshinën, nuk ndëgjohej gja për shkrimtarët klandestinë si Mihal Hanxhari, Zef Zorba, Primo Shllaku e të tjerë. Dihej që nëpër burgjet e diktaturës vuenin të zitë e ullinit poetë, shkrimtarë, artistë, intelektualë, por nuk dihej gja konkretisht se kush ishin, a shkruenin fshehtazi në burg apo jo. Kështu njihej vetëm letërsia zyrtare e asaj kohe. Për autorët që prodhonin vepra letrare simbas kallëpit socreal, Camaj thoshte se ata ishin “mediokritete”.
E lexonte ai këtë letërsi?
Po, e lexonte. Kjo letërsi e zhgënjeu, ama e lexonte. Ai ndiqte dy dukuni: zhvillimin e gjuhës së shkrueme shqipe dhe rrjedhën e letërsisë së asokohshme shqiptare. Në trashëgiminë e tij letrare gjendet nji manuskript të daktilografuem, në gjuhën gjermane, për letërsinë shqiptare të Realizmit Socialist. Në këtë manuskript që mund të ketë kenë koncept për ligjerata n’ universitet, Camaj procedon në mënyrë t’ esellt – konstaton, analizon, periodizon. Në këte mes due me përmendë edhe se si asht shprehë Camaj për Ismail Kadarenë, në nji letër drejtue Arshi Pipës. Me mikun Pipa kishte debate të përhershme sepse ky i fundit e përziente kudo politikën, përderisa Camaj e ndante letërsinë prej politikës. Kështu në nji letër thotë përkitazi me Kadarenë (e jap citatin për mendsh mbasi tash për tash nuk e kam para meje letrën në fjal&eumlsmiley: Shiko, Arshi, Kadare asht shkrimtar, nji koleg i yni. Duhet ta shqyrtojmë në mënyrë objektive.
Ju vetë jeni gjerman dhe Shqipërinë e keni njohur përmes syve të Martin Camajt. Sa ndryshoi opinioni juaj mbi artin e letërsinë tonë kur ju e njohët vetë Shqipërinë?
Drejt me thanë, nuk mund të them që e njoh Shqipninë. Para afro 10 vjetësh isha mysafir për 5 ditë në Fshatin e Paqes ngat Shkodrës, dy vjet mbasandej isha 4 ditë në Tiranë dhe vjeshtën e kalueme prapë 4 ditë në Tiranë. Udhëtimi prej Tiranës në Shkodër qe nji shok i vërtetë dhe i madh, vorfnia e madhe nëpër fshatnat, fëmijë dhe pleq të veshun në lecka, plehnat kudo buzë rrugës, Shkodra atëherë e lanun mbas dore… Ama realiteti shqiptar, as gjendja katastrofike e rrugëve dhe as bukuria e mrekullueshme e natyrës etj. nuk e ndryshuen mendimin tim për letërsinë dhe artin shqiptar. Letërsinë dhe artin e krijojnë njerëzit, krijuesit. Shqipnia ka nji potencial të madh artistik. E vetmja gja që më çudit tej mase asht se pse në Shqipni nuk lulëzon letërsia satirike? Tue lexue shtypin e përditshëm, satiriku gjen pa mbarim landë për satirën.

*Titujt dhe detajet janë të redaksisë

flm per prurjen toko

Nivel kulturor, edukate, formim tjeter. Respekt.

@dris

tape mbete gjithe kohen.

 Drejt me thanë, nuk mund të them që e njoh Shqipninë.....

Ky e ca si ky qe , nuk njohin Shqiperine perse duhen ! Sepse kane njohur ndonje shqiptar qe mbase , mbase nuk eshte shqiptar , por me origjine Shqiptare  ose banor nga vise te tjera te ish Shqipetareve! Le te flase  sa te doje per ate vend qe njeh e per ata njerez qe njeh e per ate letersi qe njeh .Perse duhen vleresuar keta qe per mua jane nje HIC , kur flasin per Letersine Shqiptare te cdo kohe .Njesoj si Shmidi qe nuk Cmitizon herojt e vendit te tij , po merret me Skenderbeun . U bene boze keta .....

Cfare eshte dhe cfare di ky ne pergjithesi per Letersine e vendit te tij ( nga esht njehere ) le te na i bjere . Mbase themi ose nuk e njeh fare vendlindjen e bashkekombasit e tij ose nuk e njeh as vendin e tij as Letersine e tij .Mbase dhe i njeh , po ne do themi me "kutin " shqiptar i njeh apo jo ! Po pse ore gjithmone me komlekse inferioriteti do mbetemi ne . Mbetem ne te na thote ky kush e cfare eshte Koliqi apo Trebeshina !!! Njesoj si kritiku T. qe u  tregon Kinezeve cfare eshte mire e cfare keq per Letersine Kineze , Koreane apo makari edhe Kubane ! 

Mbase e ka lexuar nje shkrimtar para dymije vjeteve qe mbetet shkrimtar i kuptueshem ne te gjithe Boten jo vetem Letrare ...qe e NJEH edhe lexuesi shqiptar .

Kur s'di se cke ne shtepi 

Ku e di  se c'ka ne qiej ti !

Dhe nje gje po munde TOKO ..kush eshte ky Camaj .E kam shume seriozisht , sepse nje Camaj qe i vareshin jarget ne TV Shqiptar e komentonte Mender Real SOC ( fjalet e tij ) mu duk sikur kish dale nga nevojtorja pas te vjellave te nje te pijaneci te ndyre !

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).